Osydan 45 jyl buryn sol kezdegi Semei oblysy, Shubartaý aýdanynyń komsomol uiymy bastama kóterip, mektep bitiretin jastardy qoi sharýashylyǵyna kelýge shaqyrǵan edi. Bul bastama Odaq kóleminde qoldaý taýyp, sol qoldaýdyń arqasynda shalǵaidaǵy Shubartaýǵa jaryq kelip, teledidar qosylyp, Aiagóz ben Qaraǵandy baǵytyna kúre jol salynǵanyn aǵa býyn ókilderi jaqsy bilse kerek. Al ...45 jyldan keiin kezinde myńǵyrtyp mal baqqan Shubartaý óńirinde qoi baǵatyn jastar qalmady degenge bireý sener, bireý senbes. Shamamen qyryq bes jyl buryn salynǵan jol da sol salynǵannan beri jóndeý kórmegen bolar, sirá!
Jurtty sharshatqan jol
«Aita, aita Altaidy, Jamal apam qartaidy» demekshi, Shubartaý óńirin úsh kúnge jýyq aralaǵanda qai aýylǵa barsaq ta jurttan estigen eń áýelgi sózimiz «jol» boldy. Turǵyndar joldyń jaiyn aita-aita sharshaǵandaryn aitady. Aýdan ortalyǵy Aiagóz ben burynǵy Shubartaý aýdanynyń ortalyǵy Barshatastyń arasy 175 shaqyrym eken. Osy qashyqtyqty turǵyndar 4-5 saǵat júretin kórinedi. «Aiagózdegi saǵat 10-daǵy jinalysqa barý úshin tańǵy saǵat 3-4 kezinde jolǵa shyǵamyz. Áitip-búitip úige jetkenshe ymyrt úiiriledi. Aýdan ortalyǵyna 250 shaqyrym jerdegi Emeltaý aýylynyń turǵyndaryna tipti qiyn. Olar bizden de qashyqta jatyr ǵoi. Jol jaqsy bolsa, 175 shaqyrym degeniń 2 saǵattyq jol emes pe?!», - deidi Baiqoshqar aýylynyń ákimi Saiatbek Shymyrov.
«Aiagóz ben Barshatas arasyndaǵy joldyń jaǵdaiy barlyǵymyzdy alańdatady. Bul máselege aýdan basshylyǵy durys kóńil bólmei otyr. Kóńil bólse, jylyna joq degende 20 shaqyrymnan jóndep otyrsa, áldeqashan burynǵy aýdan ortalyǵy Barshatasqa jetken bolar edi ǵoi», - deidi Mádeniet aýylynda turatyn, el men jerdiń jaǵdaiyna qanyq Sovet Muqashev aqsaqal.
«Bul jol naýqas turmaq, saý adamdy aýrý qylady. Jumystyń kóbi aýdan ortalyǵynda bitetindikten, eriksiz barýǵa týra keledi. Barlyq mekeme sonda ǵoi. Myna irgedegi 30 shaqyrymǵa jýyq Baiqoshqar, 40 shaqyrym jerdegi Malgeldi, basqa da aýyldardan syrqattanǵan jandar áýeli bizge, Barshatasqa keledi. Qolymyzdan kelgen em-domymyzdy jasaimyz, shamamyz jetpese, Aiagózge jiberemiz. Ózderińiz oilai berińizder», - deidi Barshatas aýyldyq aýrýhanasynyń ýchaskelik terapevti Saltanat Gaisina.
Osy óńirdi betke alarda «eń áýeli qai aýyldarǵa barǵanymyz durys?» dep jón suraǵanda «Shubartaýdyń jaiyna qanyqqylaryń kelse, eń túkpirde, eldiń shetinde, jeldiń ótinde jatqan Emeltaý men Jorǵaǵa baryńdar», – dep jol siltegen-di eldiń jaiyn biletin aǵalarymyz. Biraq Jorǵaǵa bara almadyq. Kezinde óz aldyna mektebi, shaǵyn emhanasy, 500-ge tarta turǵyny bolǵan eldi mekende búginde bir ǵana sharýa qojalyǵy otyrǵanyn estip, Qaraǵandy oblysymen shekaralas Emeltaý aýylyna barýdy jón dep sheshtik.
Iendegi internetsiz aýyldar
Aiagózden góri Qaraǵandy oblysyna taqaý ornalasqan, tabiǵaty da ózgeshe bul aýylda 511 adam turady eken. Kezinde Shubartaý sofhozy retinde dúrkirep turǵan tusta munda 36 myń qoi, 4 myń jylqy bolypty. Búkil Shubartaý óńiriniń jylqysy osy jerde baǵylypty. Emeltaý aýylynyń ákimi Raqymbek Ybyraiuly búginde keshegi aqtyly qoidan 10 myń, alaly jylqydan 400 bas qalǵanyn aitty. Aýyl turǵyndarynyń deni mal baǵyp, óz kúnderin ózderi kórip otyrǵanymen, biraz bóligi eldimekenniń irgesindegi Sharyq pen Tasqora, Qaraǵandy oblysyna qarasty Saiaq kenishterinde eńbek etedi eken.
«Aýyldyń talai adamdaryn osy ken oryndary ustap tur deýge bolady. Qoldan kelgen kómekterin aiamaidy. Máselen, Sharyq ken orny aýyl turǵyndarynan etti 1200, sútti 100 teńgeden satyp alady. Mekteptiń 34 oqýshysyn ystyq tamaqpen qamtamasyz etedi. Altyn óndiretin Tasqora men kezinde mramor shyǵarǵan Tasoba kenishteri qazir toqtap tur. Osy eki ken ornynyń jumysy jandansa, halyqqa ájeptáýir kómek bolar edi», - degen aýyl ákimi sóz arasynda eldimekende áli kúnge deiin internet pen uialy bailanystyń joqtyǵyn aityp qaldy.
Oblys ortalyǵy Óskemennen 500, aýdan ortalyǵy Aiagózden 250 shaqyrym qashyqtyqta jatqan aýyldaǵy taǵy bir túitkildi másele – kepildik jaiy. Emeltaý aýyldyq okrýginiń bas mamany Ómir Joldybalin eldimekenniń 14 turǵyny kepildiktiń kesirinen nesie ala almai otyrǵanyn jetkizdi.
«Biri mal bordaqylaý alańyn ashsam deidi. Endi bireýi tigin tsehyn, taǵy biri kólikterge qyzmet kórsetetin ortalyq ashqysy keledi. Olardyń kepildikke qoiatyn tehnikalary da, qalada úileri de joq. Bankter 2010 jyldan bergi kólikterdi ǵana kepildikke alady. Aýyldaǵy quny ári ketse 300-400 myń teńgeden aspaityn úilerdi olar durys baǵalamai otyr», - deidi aýyldaǵy sharýalardyń qujattaryn jinap, Aiagóz ben eki ortada alashapqyn bolyp júrgen bas maman.
Kepildik, uialy bailanys pen internet máselesi jalǵyz Emeltaýda ǵana emes, burynǵy Shubartaý aýdanyna qaraǵan aýyldardyń kópshiliginde bas aýrýyna ainalyp otyrǵanyn ańǵardyq. Emeltaý, Órken, Baiqoshqar aýyldarynda qalta telefony múlde ustamaidy eken. Qalǵan aýyldarda uialy bailanys birde ustap, birde ustamaitynyn, internettiń tek mektepte, onyń ózi ildábailap, ázer ustaitynyn, jyldamdyǵy óte tómen ekenin turǵyndardyń óz aýzynan estidik.
10 myń turǵynǵa – 5 dáriger
Shubartaýǵa arnaiy at basyn burǵan soń burynǵy aýdan ortalyǵy Barshatasqa soqpai ketkenimiz jaramas dep aýyldaǵy dáriger, muǵalim qaýymymen júzdesip, aqsaqaldarmen tildestik.
Kezinde 5 myńnan astam turǵyny bolǵan Barshatas aýylynda búginde 2281 adam turady. Buryn 700-ge tarta oqýshysy bolǵan mektepte qazir 317 bala bilim alyp jatqan kórinedi. Balabaqshada 50 búldirshin bar eken. Jumysqa kiriskenine 8 ai ǵana bolǵan aýyldyń jańa ákimi Baqytjan Jumahanov eldimekendegi máselelerdi jasyrmai aityp, sońǵy jyldary halyqtyń kóshýi burynǵyǵa qaraǵanda saiabyrsyǵanymen, jastardyń azaiyp, zeinetkerlerdiń kóbeiip, demografiia máselesiniń qiyn bolyp turǵanyn qinala jetkizdi. Aýylda turaqty jumys oryndary az bolǵandyqtan, mektep túlekteriniń kóbiniń týǵan mekenderine oralǵysy kelmeitinin tilge tiek etti. «Barshatasta jumys tabý qiyndaý bolyp tur. Aýyldyń keibir turǵyndary mańaidaǵy kenishterge baryp jumys istep júr. Shubartaýda maldan basqa ne bar?! Malmen shuǵyldanǵysy keletin turǵyndar bar. Solarǵa kómekteseiik dep «Barshatas agro», «Shubartaý agro» degen aýyl sharýashylyq kooperativterin quryp jatyrmyz», - degen aýyl ákimi Shubartaý óńirinde ornalasqan ken oryndary jergilikti turǵyndardy jumysqa kóbirek alsa, osy máselege aýdan, oblys basshylyǵy tarapynan nazar aýdarylyp, kóńil bólinse degen ótinish aitty.
Al Barshatastaǵy jalǵyz mekteptiń direktory Gúlnur Siqymbaeva oqýshylarǵa zaman talabyna sai bilim berýge tyrysyp jatqandarymen, internet, kompiýter sekildi dúnielerdiń jetispeýshiligi qolbailaý bolyp otyrǵanyn jasyrmady. «Mektepte oqýshylarǵa bilim beretin barlyq jaǵdai bar. Muǵalimderimiz de bilikti. Bizdi qinaityny – mekteptiń kompiýterlermen durys jabdyqtalmaýy. Bir ǵana kompiýter bólmesi bar. Onda 18 kompiýter ornalasqan. Kóbi eskirgen. 100 balaǵa 3-4 kompiýterden keledi. Taǵy bir másele, bizde avto mektep jumys isteidi. Mundaǵy ainaldyrǵan eki tehnikanyń ekeýi de tozyp tur. Osy jaǵynan kómek bolsa, jańa tehnikalar satyp áperilse, oqýshylarymyzdy mektep bitirgende daiyn kásibi maman retinde ázirlep shyǵarar edik», - deidi mektep direktory.
Burynǵy aýdan ortalyǵyndaǵy halyqtyń biraz bóligin jumyspen qamtyp otyrǵan mekemeniń biri – Barshatas aýyldyq aýrýhanasy. Úlkendigi oblys ortalyǵyndaǵy aýrýhanalardan kem túspeitin ǵimarattyń kóp bóligi qańyrap bos turǵanyn baiqadyq. Búginde munda uzyn sany 50 adam eńbek etkenimen sonyń 5-ýi ǵana dáriger. Mekemeniń bas dárigeri Marat Ónerbaevpen áńgimeleskenimizde qazirgi ýaqytta emhanada hirýrg, okýlist syndy mamandardyń orny bos turǵanyn, mundaǵy ýltra dybysty tekserý qurylǵysynyń eskirgenin aityp, jańadan berilse degen ótinishin aitty. «Óitkeni, biz tek Barshatasqa ǵana emes, Baiqoshqar, Emeltaý, Mádeniet, Órken, Malgeldi, Qosaǵash, Bidaiyq sekildi aýyldarǵa, uzyn sany 10 myńǵa jýyq halyqqa qyzmet kórsetemiz. Eger emhanaǵa jańa ÝTD qurylǵysy qoiylsa, turǵyndardy 175 shaqyrym Aiagózge sabyltpai osy jerde-aq meditsinalyq qyzmet kórseter edik. Ózi naýqas adamdy sonsha jerge jiberý qanshalyqty qiyn ekeni aitpasa da túsinikti ǵoi. Aiaǵy aýyr áielderdi de Aiagózge jiberemiz. Jaraidy, olar aýdan ortalyǵynda bosansyn. Oǵan qarsylyǵymyz joq. Alaida bosanǵanǵa deiingi meditsinalyq qyzmetterdi osy jerde-aq kórsetsek bolmai ma?» -, deidi bas dáriger.
«Aqtoǵan» sý bógeti qaita qalpyna kele me?
Elbasy Nursultan Nazarbaev biylǵy halyqqa arnaǵan Joldaýynda jerdi paidalanýdyń tiimdiligin arttyrýdyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, «Sýarmaly egis alańyn 5 jyl ishinde 40 paiyzǵa keńeitip, 2 million gektarǵa jetkizý qajet» degen edi. Memleket basshysy júktegen mindetti júzege asyrýǵa búginde kóp bóligi igerilmei bos jatqan Shubartaýdyń keń dalasy ábden suranyp tur deýge bolady. Bul óńirdegi kóp jyldan beri eskerilmei, nazardan tys qalyp, jóndi kóńil bólinbei kele jatqan máseleni Mádeniet aýylynda turatyn Sovet Muqashev aqsaqaldyń aýzynan estidik. Kezinde Shubartaý sovhozynyń direktory, Kóktal sofhozynyń ferma meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan aqsaqaldyń aitýynsha, Qosaǵash aýyly mańyndaǵy Baqanas ózenindegi «Aqtoǵan» sý bógeti Sovet zamanynda Shubartaýdyń bir emes, birneshe aýylyn mal azyǵymen qamtamasyz etipti. Sol kezderi bes myń gektar sýarmaly jerdiń igiligin burynǵy aýdan ortalyǵy Barshatastyń da halqy kórgen eken.
«Aýdan taraǵannan keiin «Aqtoǵanmen» qosh aitystyq. Esigin, ózge de qurylǵylaryn kóz aldymyzda tonap, metollomǵa ótkizdi. Iesiz qaldy. Iesiz qalǵannan keiin tozdy, búlindi. Odan keiin ákimdiktegiler jóndegen boldy, jasaǵan boldy. Biraq nátije joq. Ózen qatty tasyǵanda buzyp ketedi. Eger Úkimetten qomaqty qarjy bólinip, osy toǵan qalpyna keltirilse, tórt birdei aýyl – Barshatas, Qosaǵash, Mádeniet pen Bidaiyqtyń halqy igiligin kórer edi. Bul kezinde búkil Shubartaý aýdanyn sýmen qamtamasyz etken jer ǵoi. Shubartaýdyń sharýalary jyl saiyn qysqy mal azyǵyn daiyndaý úshin qańǵyp júrip shóp shabady. Ózenniń boiyndaǵy daiyn turǵan sýarmaly jerdi nege qalpyna keltirmeske?!», - deidi Sovet aqsaqal. Mádeniet aýyldyq okrýginiń ákimi Baýyrjan Muqashev sý bógetiniń jobasyn jasaý úshin 5 million teńge kóleminde qarajat qajet ekendigin aitady. Onyń aitýynsha, sý arnasyn qaita qalpyna keltirý úshin 200 million teńge shamasynda qarjy kerek. Buǵan árine, aýdan men oblystyń shamasy jetpeitini anyq...
Túiin
Shubartaýdaǵy halyqty tolǵandyrǵan eń úlken másele jol ekenin aittyq. Túitkildi máseleni sheshý baǵytynda aýdan tarapynan qandai jumystar atqaryldy? Alda nendei josparlar bar? Bul jóninde Aiagóz aýdandyq máslihatynyń hatshysy Seiilbek Ysqaqov qysqasha aityp berdi.
«Bul óńirdiń negizgi problemasy - respýblikalyq mańyzdaǵy «Qaraǵandy-Boǵas» baǵytyndaǵy Aiagóz ben Malgeldi aýylynyń arasyndaǵy 245 shaqyrymdyq jol. Jergilikti turǵyndar joldyń azabyn kópten beri tartyp keledi. Bul máseleni Parlament Májilisiniń depýtatty Nurtai Sabilianov ta talai márte kóterdi. Aýdan basshysy da bul sharýamen shuǵyldanyp júr. Osy óńirdiń týmasy ári osy jaqtan sailanǵan depýtat retinde ózim de jol máselesin únemi nazarda ustap kelemin. Byltyr Shubartaýdyń joldarynyń biraz bóligine topyraq tógildi. Biyl osy joldyń 10 shaqyrymyna (Aiagózden shyqqannan keiingi 50 shaqyrymnan 60 shaqyrymǵa deiingi aralyq) ortasha jóndeý jumystary júrgiziledi. Oblys basshylyǵy da bul máseleden habardar. Oblys ákiminiń orynbasary Serik Aqtanov bul joldyń jaǵdaiyn jaqsy biledi. Ol kisi biyl 20 maýsymnan bastap Barshatasqa deiingi jolǵa jamaý jumystary júrgiziletinin aitty», - degen aýdandyq máslihat hatshysy Shubartaý óńirindegi internet, uialy bailanys, densaýlyq saqtaý salasyna qatysty máselelerge aldaǵy ýaqytta da qozǵaý salynatynyn jetkizdi.
Azamat Qasym
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aiagóz aýdany.
Sýretterdi túsirgen - avtor
