Kiikter taǵy qyryla bastady. Bul jolǵy sebebi qandai? Mamandar jyl saiyn neshe túrli sebepter aitady. Biraq quzyrly organdar osy kúnge deiin kiikterdiń kóptep qyrylýynyń aldyn ala almai otyr. Eger bul jaǵdai osylai jalǵasa beretin bolsa, endi biraz jylda aqbókender túgelge jýyq qyrylyp ketý qaýipi bar.
Búgin D. Nazarbaevanyń Tóraǵalyǵymen ótken Senat otyrysynda senator A.Qurtaev Úkimet basshysy Asqar Uzaqbaiulynyń atyna kiikterdiń qyrylýyna bailanysty depýtattyq saýalyn jariialady. Depýtat saýalynyń mátini tómendegidei:
«Bizdiń depýtattyq saýalymyzǵa ózek bolyp otyrǵan Qazaqstandaǵy eń túitkildi máseleniń biri – kiikterdiń qyrylýy. Kiik pen qazaq erte zamandardan beri birge jasasyp keledi. Aqbókendi qazaqtar «kiik» dep ataidy. Kiikti qazaq kieli janýar dep esepteidi. Kiik óte aqyldy jáne qandai tabiǵi ortada bolmasyn, tez beiimdelip ketetin janýar ekendigi anyq. Aqbókenderdiń basyna qanshama zobalań zaman týǵanmen, milliondaǵan jyldar boiy tuqymyn saqtap qala aldy. Osynyń ózi aqbókenderdiń ómirge óte beiimdiligin, ósimtaldyǵyn ańǵartady. Eger aqbókenderdiń basqa túz taǵylarynan erekshelikteri bolmasa, ejelgi mamonttarmen birge quryp keter edi.
Kieli ań dep qasterleitin osy sulý jaratylystyń shóleitti jáne dalalyq aimaqtarda tirshilik etetini belgili. Halqymyzda kieli janýardy atqan adam baqytsyzdyqqa ushyraidy degen senim bar. Qazaqstanda 1920 jyldary kiik aýlaýǵa tyiym salynǵan. Sonyń nátijesinde 1960-shy jyldary olardyń sany 2 mln-nan asty. Biraq ókinishtisi sol kiikter qazir azaiyp barady.
Saiyn dalamyzdy mekendegen aqbókenderdiń sany 2018 jyly 200 myńnan sál ǵana asty. Munyń sebebi nede?
Sebebi, jazyqsyz janýarlardy qyryp-joiyp jatqan – adamdar. Elimizde brakonerlik qylmys kóz ilespes jyldamdyqpen órship barady. Halyq arasynda «múiizdi mafiia» dep atalatyn qandy qylmystyń kórigi qyzyp tur. Aqshaǵa qunyǵyp alǵan brakonerler júzdegen kiikterdi azaptap, múiizi men tuiaǵyn kesip alyp, dalaǵa laqtyryp ketip jatyr. Kiiktiń múiiziniń bir kelisi 200 myń teńgeden joǵary baǵaǵa satylyp, Qytaidyń bazarynda 3,5 - 5 myń AQSh dollaryna deiin qymbattaidy. Kieli ańnyń múiizi dárilik shikizat retinde shyǵys meditsinasynda burynnan qoldanylady.
Al elimizdiń zańnamasynda bir kiikti atqan adamǵa bar-joǵy 300 AEK kóleminde aiyppul salynady. Alaida, ábden eskirgen zańymyzda kemshilik jetip artylady. Zańymyz brakonerdi qýǵan inspektordy emes, qylmys jasaǵan adamdy «qorǵaidy». Mysaly, brakonerler avtokólik jolyna shyǵyp qashsa, qýýǵa, toqtatýǵa, oq atýǵa quqyǵy joq. Ekinshiden, inspektorlarǵa qarý qoldanýǵa tyiym salynǵan. Tek ómirine qaýip tónip, brakoner ózine oq atqanda ǵana atýyna bolady.
Úshinshiden, inspektor kúdiktiniń qarýyn tartyp alyp, kóligin de teksere almaidy. Mundai olqylyqtar brakonerlerge qylmysyn jasyrýǵa múmkindik berýde.
Kóp jaǵdaida brakonerler quqyq qorǵaýshylarmen, inspektorlarmen aýyz jalasyp, «múiizdi mafiianyń» biznesin damytýda. Qazaq halqynyń qaharman uly, «Ohotzoopromnyń» inspektory, marqum Erlan Nurǵalievtiń brakonerlerdiń qolynan qaza tabýy osy saladaǵy kóp bylyqtyń betin ashyp berdi. Syn saǵatta aqbókenderdi qorǵaimyn dep janyn qiǵan qaharman ulymyzdyń erligin kúlli álem halqy estip-bildi. Erlannyń erligi týraly nemis, aǵylshyn, frantsýz, túrik, amerika, qytai, ýkrain saittary, Eýropa men Ortalyq Aziiadaǵy bedeldi BAQ-tardyń bári jazdy. Álemniń ár túkpirindegi turǵyndar qylmyskerlerdi qatań jazalaý jónindegi petitsiiaǵa qol jinaýda. Tuńǵysh Prezident – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózi E. Nurǵalievtiń erligin jas urpaq úlgi-ónege tutýy úshin ekinshi dárejeli «Barys» ordenimen marapattady. Alaida, Erlan Nurǵalievtiń qylmystyq isi siyrquiymshaqtanyp bara jatqany jurtty qynjyltyp otyr. Quzyretti organdar qylmystyq istiń ashyq, jariia júrgizilýin qamtamasyz etýi tiis.
Bir ókinishtisi, «múiizdi mafiiaǵa» elimizdegi quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi qoldaý kórsetip keledi. Óitkeni, uiymdasqan qylmystyq toptardyń qara bazarda quny qymbat kiiktiń múiizin jinaý, shetelge shyǵarý isin turaqty jolǵa qoiǵany baiqalady.
Parlament depýtattary brakonerler men quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń aýyz jalasyp alǵanyn qatań aiyptady. Máselen, resmi statistika boiynsha, 2014-2018 jyldary brakonerlik faktiler boiynsha qozǵalǵan qylmystyq isterdiń sany 2 esege 70-ten 154-ke deiin ósken. Al keltirilgen shyǵynnyń ornyn toltyrý 20 esege deiin ulǵaiǵan. Qaraǵandy oblysynda ustalǵan quqyq qorǵaý qyzmetkeriniń 30 bas kiik pen onyń múiizderin tyqqany anyqtaldy. Ótken jyly Batys Qazaqstan oblysynda zańsyz aýlanǵan kiikterdiń múiizin kámpeskelegen kezde 411 múiizdiń 263-i belgisiz jaǵdaida joǵalǵan.
Atap aitarlyǵy, qozǵalǵan qylmystyq isterdiń kópshiligi ne toqtatylady, ne tergeý sharalary uzaqqa sozylady. Sottar bolsa, ádettegidei zań buzýshylarǵa jumsaq jaza berýmen shekteledi. Túneý kúni batys qazaqstandyq inspektorlar bir mezgilde 30, 40, 100 bas kiikterdi qyrǵan faktilerdi anyqtady. Sol joly 18,80 kesilgen múiizderdi partiiamen jinaǵan, qylmyskerler ustalǵan. Biraq sottar brakonerlerdiń kóligi men qarýyn kámpeskeleýge sheshim shyǵarmaidy. Muny paidalanǵan brakonerler qylmysyn jalǵastyra beredi.
Joǵarydaǵy jaittardyń barlyǵy memlekettiń tabiǵat qorǵaý júiesinde úlken kemshilikterdiń kóbeigenin kórsetip otyr. Bul – ulttyq qaýipsizdigimizge tóngen zor qaýiptiń biri. Osy qaterge ýaqytyly tosqaýyl qoiyp, kieli janýarlardy qorǵaý, saqtaý, kóbeitýge is-áreket jasamasaq, erteńgi kúni barmaq shainap qalatynymyz anyq.
Osyǵan bailanysty mynadai máselelerdi sheshýdi usynamyz:
1. Qazaqstanda kiikterdi qorǵaý týraly jańa, bólek zań qabyldaýymyz kerek. Sol zańda kiik atqan, kieli janýarlardyń ómirine qaýip tóndirgen adamdardy qatań jazalaityn (ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyrý, ólim jazasyna kesý t.b.) jańa bap engizilýi tiis. Búgingi zańymyzda kiik atqan adamǵa 300 AEK kóleminde aiyppul salý, úsh jylǵa bas bostandyǵynan aiyrý jazasy óte jeńil. Ekinshiden, brakonerlermen aýyz jalasqan tabiǵat inspektorlaryn, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin qatań jazalaityn bap kerek.
2. Elimizde kiik atýǵa múldem tyiym salyp, onyń múiizi men tuiaǵyn eksporttaý qylmysyna tolyqtai tosqaýyl qoiý úshin máńgilik moratorii jariialaǵanymyz abzal.
3. Kiik atyp, qolǵa túsken adamnyń dúnie-múlkin tolyq kámpeskeleý – eń qatal jazalardyń biri bolmaq. Sebebi, olarǵa qatysty qozǵalǵan qylmystyq isti tezirek jabýǵa quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń ózi múddeli bolady. Iaǵni, brakonerler quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine «úlesin» aparyp beredi. Bul jerdegi jemqorlyqty joiýdyń birden-bir joly osy ǵana.
4. Kiikterdi qorǵaý maqsatynda Qazaqstanda Ulttyq park ashý. Bul parkti Qorǵaljyn-Teńiz alabynda uiymdastyrýǵa zor múmkindikter bar. Ol úshin baqtyń ainalasyn qorshap, kiikterdi kózdiń qarashyǵyndai saqtaityn mamandar daiarlaityn ortalyqtar ashylǵany jón. Mundai baq Qorǵaljyn kólindegi sany azaiyp bara jatqan qoqiqazdardy da saqtaýǵa septigin tigizedi.
5. Aýyl sharýashylyǵy ministrligine baǵynatyn «Ohotzooprom» mekemesinen kiikterdi qorǵaý qyzmetin alyp, jańa mekeme quratyn kez keldi. Ol mekeme túz taǵylaryn qorǵaýda zamanaýi tsifrlyq tehnologiialarmen jabdyqtalyp, shetelderdegi ulttyq baqtardyń úlgisimen jumys istese nur ústine nur bolar edi.
6. Kiikterdi qorǵaý jónindegi qoǵamdyq qor qurý kerek.
7. Kóp jaǵdaida brakonerler senimhat negizindegi kóliktermen kieli janýarlardy aýlaýǵa shyǵady. Bul jerde brakonerler ustalǵan jaǵdaida keiinnen qylmys jasalǵan kólik iesine qaitarylady. Qylmys ústinde ustalǵan brakonerlerdiń barlyq zattaryn onyń ishinde kólikti de qosa kámpeskeleý máselesin qarastyrý jón bolar edi».
Ádilbek Qaba
