كيٸكتەر تاعى قىرىلا باستادى. بۇل جولعى سەبەبٸ قانداي? ماماندار جىل سايىن نەشە تٷرلٸ سەبەپتەر ايتادى. بٸراق قۇزىرلى ورگاندار وسى كٷنگە دەيٸن كيٸكتەردٸڭ كٶپتەپ قىرىلۋىنىڭ الدىن الا الماي وتىر. ەگەر بۇل جاعداي وسىلاي جالعاسا بەرەتٸن بولسا, ەندٸ بٸراز جىلدا اقبٶكەندەر تٷگەلگە جۋىق قىرىلىپ كەتۋ قاۋٸپٸ بار.
بٷگٸن د. نازارباەۆانىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن سەنات وتىرىسىندا سەناتور ا.قۇرتاەۆ ٷكٸمەت باسشىسى اسقار ۇزاقبايۇلىنىڭ اتىنا كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋىنا بايلانىستى دەپۋتاتتىق ساۋالىن جارييالادى. دەپۋتات ساۋالىنىڭ مەتٸنٸ تٶمەندەگٸدەي:
«بٸزدٸڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىمىزعا ٶزەك بولىپ وتىرعان قازاقستانداعى ەڭ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – كيٸكتەردٸڭ قىرىلۋى. كيٸك پەن قازاق ەرتە زامانداردان بەرٸ بٸرگە جاساسىپ كەلەدٸ. اقبٶكەندٸ قازاقتار «كيٸك» دەپ اتايدى. كيٸكتٸ قازاق كيەلٸ جانۋار دەپ ەسەپتەيدٸ. كيٸك ٶتە اقىلدى جەنە قانداي تابيعي ورتادا بولماسىن, تەز بەيٸمدەلٸپ كەتەتٸن جانۋار ەكەندٸگٸ انىق. اقبٶكەندەردٸڭ باسىنا قانشاما زوبالاڭ زامان تۋعانمەن, ميلليونداعان جىلدار بويى تۇقىمىن ساقتاپ قالا الدى. وسىنىڭ ٶزٸ اقبٶكەندەردٸڭ ٶمٸرگە ٶتە بەيٸمدٸلٸگٸن, ٶسٸمتالدىعىن اڭعارتادى. ەگەر اقبٶكەندەردٸڭ باسقا تٷز تاعىلارىنان ەرەكشەلٸكتەرٸ بولماسا, ەجەلگٸ مامونتتارمەن بٸرگە قۇرىپ كەتەر ەدٸ.
كيەلٸ اڭ دەپ قاستەرلەيتٸن وسى سۇلۋ جاراتىلىستىڭ شٶلەيتتٸ جەنە دالالىق ايماقتاردا تٸرشٸلٸك ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. حالقىمىزدا كيەلٸ جانۋاردى اتقان ادام باقىتسىزدىققا ۇشىرايدى دەگەن سەنٸم بار. قازاقستاندا 1920 جىلدارى كيٸك اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. سونىڭ نەتيجەسٸندە 1960-شى جىلدارى ولاردىڭ سانى 2 ملن-نان استى. بٸراق ٶكٸنٸشتٸسٸ سول كيٸكتەر قازٸر ازايىپ بارادى.
سايىن دالامىزدى مەكەندەگەن اقبٶكەندەردٸڭ سانى 2018 جىلى 200 مىڭنان سەل عانا استى. مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە?
سەبەبٸ, جازىقسىز جانۋارلاردى قىرىپ-جويىپ جاتقان – ادامدار. ەلٸمٸزدە براكونەرلٸك قىلمىس كٶز ٸلەسپەس جىلدامدىقپەن ٶرشٸپ بارادى. حالىق اراسىندا «مٷيٸزدٸ مافييا» دەپ اتالاتىن قاندى قىلمىستىڭ كٶرٸگٸ قىزىپ تۇر. اقشاعا قۇنىعىپ العان براكونەرلەر جٷزدەگەن كيٸكتەردٸ ازاپتاپ, مٷيٸزٸ مەن تۇياعىن كەسٸپ الىپ, دالاعا لاقتىرىپ كەتٸپ جاتىر. كيٸكتٸڭ مٷيٸزٸنٸڭ بٸر كەلٸسٸ 200 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى باعاعا ساتىلىپ, قىتايدىڭ بازارىندا 3,5 - 5 مىڭ اقش دوللارىنا دەيٸن قىمباتتايدى. كيەلٸ اڭنىڭ مٷيٸزٸ دەرٸلٸك شيكٸزات رەتٸندە شىعىس مەديتسيناسىندا بۇرىننان قولدانىلادى.
ال ەلٸمٸزدٸڭ زاڭناماسىندا بٸر كيٸكتٸ اتقان ادامعا بار-جوعى 300 اەك كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالىنادى. الايدا, ەبدەن ەسكٸرگەن زاڭىمىزدا كەمشٸلٸك جەتٸپ ارتىلادى. زاڭىمىز براكونەردٸ قۋعان ينسپەكتوردى ەمەس, قىلمىس جاساعان ادامدى «قورعايدى». مىسالى, براكونەرلەر اۆتوكٶلٸك جولىنا شىعىپ قاشسا, قۋۋعا, توقتاتۋعا, وق اتۋعا قۇقىعى جوق. ەكٸنشٸدەن, ينسپەكتورلارعا قارۋ قولدانۋعا تىيىم سالىنعان. تەك ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶنٸپ, براكونەر ٶزٸنە وق اتقاندا عانا اتۋىنا بولادى.
ٷشٸنشٸدەن, ينسپەكتور كٷدٸكتٸنٸڭ قارۋىن تارتىپ الىپ, كٶلٸگٸن دە تەكسەرە المايدى. مۇنداي ولقىلىقتار براكونەرلەرگە قىلمىسىن جاسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋدە.
كٶپ جاعدايدا براكونەرلەر قۇقىق قورعاۋشىلارمەن, ينسپەكتورلارمەن اۋىز جالاسىپ, «مٷيٸزدٸ مافييانىڭ» بيزنەسٸن دامىتۋدا. قازاق حالقىنىڭ قاھارمان ۇلى, «وحوتزووپرومنىڭ» ينسپەكتورى, مارقۇم ەرلان نۇرعاليەۆتٸڭ براكونەرلەردٸڭ قولىنان قازا تابۋى وسى سالاداعى كٶپ بىلىقتىڭ بەتٸن اشىپ بەردٸ. سىن ساعاتتا اقبٶكەندەردٸ قورعايمىن دەپ جانىن قيعان قاھارمان ۇلىمىزدىڭ ەرلٸگٸن كٷللٸ ەلەم حالقى ەستٸپ-بٸلدٸ. ەرلاننىڭ ەرلٸگٸ تۋرالى نەمٸس, اعىلشىن, فرانتسۋز, تٷرٸك, امەريكا, قىتاي, ۋكراين سايتتارى, ەۋروپا مەن ورتالىق ازيياداعى بەدەلدٸ باق-تاردىڭ بەرٸ جازدى. ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندەگٸ تۇرعىندار قىلمىسكەرلەردٸ قاتاڭ جازالاۋ جٶنٸندەگٸ پەتيتسيياعا قول جيناۋدا. تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸ ە. نۇرعاليەۆتٸڭ ەرلٸگٸن جاس ۇرپاق ٷلگٸ-ٶنەگە تۇتۋى ٷشٸن ەكٸنشٸ دەرەجەلٸ «بارىس» وردەنٸمەن ماراپاتتادى. الايدا, ەرلان نۇرعاليەۆتٸڭ قىلمىستىق ٸسٸ سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارا جاتقانى جۇرتتى قىنجىلتىپ وتىر. قۇزىرەتتٸ ورگاندار قىلمىستىق ٸستٸڭ اشىق, جارييا جٷرگٸزٸلۋٸن قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس.
بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, «مٷيٸزدٸ مافيياعا» ەلٸمٸزدەگٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ قارا بازاردا قۇنى قىمبات كيٸكتٸڭ مٷيٸزٸن جيناۋ, شەتەلگە شىعارۋ ٸسٸن تۇراقتى جولعا قويعانى بايقالادى.
پارلامەنت دەپۋتاتتارى براكونەرلەر مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ اۋىز جالاسىپ العانىن قاتاڭ ايىپتادى. مەسەلەن, رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا, 2014-2018 جىلدارى براكونەرلٸك فاكتٸلەر بويىنشا قوزعالعان قىلمىستىق ٸستەردٸڭ سانى 2 ەسەگە 70-تەن 154-كە دەيٸن ٶسكەن. ال كەلتٸرٸلگەن شىعىننىڭ ورنىن تولتىرۋ 20 ەسەگە دەيٸن ۇلعايعان. قاراعاندى وبلىسىندا ۇستالعان قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرٸنٸڭ 30 باس كيٸك پەن ونىڭ مٷيٸزدەرٸن تىققانى انىقتالدى. ٶتكەن جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا زاڭسىز اۋلانعان كيٸكتەردٸڭ مٷيٸزٸن كەمپەسكەلەگەن كەزدە 411 مٷيٸزدٸڭ 263-ٸ بەلگٸسٸز جاعدايدا جوعالعان.
اتاپ ايتارلىعى, قوزعالعان قىلمىستىق ٸستەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ نە توقتاتىلادى, نە تەرگەۋ شارالارى ۇزاققا سوزىلادى. سوتتار بولسا, ەدەتتەگٸدەي زاڭ بۇزۋشىلارعا جۇمساق جازا بەرۋمەن شەكتەلەدٸ. تٷنەۋ كٷنٸ باتىس قازاقستاندىق ينسپەكتورلار بٸر مەزگٸلدە 30, 40, 100 باس كيٸكتەردٸ قىرعان فاكتٸلەردٸ انىقتادى. سول جولى 18,80 كەسٸلگەن مٷيٸزدەردٸ پارتييامەن جيناعان, قىلمىسكەرلەر ۇستالعان. بٸراق سوتتار براكونەرلەردٸڭ كٶلٸگٸ مەن قارۋىن كەمپەسكەلەۋگە شەشٸم شىعارمايدى. مۇنى پايدالانعان براكونەرلەر قىلمىسىن جالعاستىرا بەرەدٸ.
جوعارىداعى جايتتاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتٸڭ تابيعات قورعاۋ جٷيەسٸندە ٷلكەن كەمشٸلٸكتەردٸڭ كٶبەيگەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. بۇل – ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە تٶنگەن زور قاۋٸپتٸڭ بٸرٸ. وسى قاتەرگە ۋاقىتىلى توسقاۋىل قويىپ, كيەلٸ جانۋارلاردى قورعاۋ, ساقتاۋ, كٶبەيتۋگە ٸس-ەرەكەت جاساماساق, ەرتەڭگٸ كٷنٸ بارماق شايناپ قالاتىنىمىز انىق.
وسىعان بايلانىستى مىناداي مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸ ۇسىنامىز:
1. قازاقستاندا كيٸكتەردٸ قورعاۋ تۋرالى جاڭا, بٶلەك زاڭ قابىلداۋىمىز كەرەك. سول زاڭدا كيٸك اتقان, كيەلٸ جانۋارلاردىڭ ٶمٸرٸنە قاۋٸپ تٶندٸرگەن ادامداردى قاتاڭ جازالايتىن (ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, ٶلٸم جازاسىنا كەسۋ ت.ب.) جاڭا باپ ەنگٸزٸلۋٸ تيٸس. بٷگٸنگٸ زاڭىمىزدا كيٸك اتقان ادامعا 300 اەك كٶلەمٸندە ايىپپۇل سالۋ, ٷش جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى ٶتە جەڭٸل. ەكٸنشٸدەن, براكونەرلەرمەن اۋىز جالاسقان تابيعات ينسپەكتورلارىن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸن قاتاڭ جازالايتىن باپ كەرەك.
2. ەلٸمٸزدە كيٸك اتۋعا مٷلدەم تىيىم سالىپ, ونىڭ مٷيٸزٸ مەن تۇياعىن ەكسپورتتاۋ قىلمىسىنا تولىقتاي توسقاۋىل قويۋ ٷشٸن مەڭگٸلٸك موراتوريي جارييالاعانىمىز ابزال.
3. كيٸك اتىپ, قولعا تٷسكەن ادامنىڭ دٷنيە-مٷلكٸن تولىق كەمپەسكەلەۋ – ەڭ قاتال جازالاردىڭ بٸرٸ بولماق. سەبەبٸ, ولارعا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ٸستٸ تەزٸرەك جابۋعا قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ٶزٸ مٷددەلٸ بولادى. ياعني, براكونەرلەر قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸنە «ٷلەسٸن» اپارىپ بەرەدٸ. بۇل جەردەگٸ جەمقورلىقتى جويۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى وسى عانا.
4. كيٸكتەردٸ قورعاۋ ماقساتىندا قازاقستاندا ۇلتتىق پارك اشۋ. بۇل پاركتٸ قورعالجىن-تەڭٸز الابىندا ۇيىمداستىرۋعا زور مٷمكٸندٸكتەر بار. ول ٷشٸن باقتىڭ اينالاسىن قورشاپ, كيٸكتەردٸ كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىن ماماندار دايارلايتىن ورتالىقتار اشىلعانى جٶن. مۇنداي باق قورعالجىن كٶلٸندەگٸ سانى ازايىپ بارا جاتقان قوقيقازداردى دا ساقتاۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
5. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە باعىناتىن «وحوتزووپروم» مەكەمەسٸنەن كيٸكتەردٸ قورعاۋ قىزمەتٸن الىپ, جاڭا مەكەمە قۇراتىن كەز كەلدٸ. ول مەكەمە تٷز تاعىلارىن قورعاۋدا زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگييالارمەن جابدىقتالىپ, شەتەلدەردەگٸ ۇلتتىق باقتاردىڭ ٷلگٸسٸمەن جۇمىس ٸستەسە نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.
6. كيٸكتەردٸ قورعاۋ جٶنٸندەگٸ قوعامدىق قور قۇرۋ كەرەك.
7. كٶپ جاعدايدا براكونەرلەر سەنٸمحات نەگٸزٸندەگٸ كٶلٸكتەرمەن كيەلٸ جانۋارلاردى اۋلاۋعا شىعادى. بۇل جەردە براكونەرلەر ۇستالعان جاعدايدا كەيٸننەن قىلمىس جاسالعان كٶلٸك يەسٸنە قايتارىلادى. قىلمىس ٷستٸندە ۇستالعان براكونەرلەردٸڭ بارلىق زاتتارىن ونىڭ ٸشٸندە كٶلٸكتٸ دە قوسا كەمپەسكەلەۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ جٶن بولار ەدٸ».
ەدٸلبەك قابا
