Bárimiz de aýyldan shyqtyq. Tipti, ózin qalalyq sanaityn qazaqtardyń ákesi nemese atasy, túp tegin qazaq kelseń, keshegi aýyldyń balasy. Qazaq aýyldan kindigin úze almaidy óitkeni qazaqtyń jany – aýyl.
Alaida búgingi kúnde aýyldy qajetti jas mamandarmen qamtýda birqatar sheshimin tappaǵan máseleler bar.
Búgin Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Palament Senatynyń otyrysynda Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-ministri Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldaǵan senator Áli Bektaev myńdaǵan túlekter arnaýly oqý oryndaryn bitirip jatqanymen, aýylsharýashylyǵynyń bilimdi jáne bilikti mamandarmen qamtylýy ókinishke qarai, áli de tómen, qabyldanǵan sharalar mardymsyz ekenin aitty.
Ekonomikadaǵy qai salanyń bolmasyn damýy kadrlarǵa, sonyń ishinde ár baǵyt boiynsha jumys jasaityn mamandarǵa tikelei bailanysty ekenin eskertken senator agrarlyq sektordyń qarqyndy damýy da sala mamandarynyń qolynda ekendigin aita kelip, Úkimet Basshysynyń tómendegi máselelerge nazar aýdarýyn talap etti.
- Búgingi tańda aýyldaǵy mamandardyń orta jasy 50-den asqan, al veterinarlar boiynsha 58-60 jasty quraidy. Agrarlyq sektorda 2500-den astam maman jetispeidi. Jyl saiyn oqý bitirgen 5000-ǵa jýyq túlektiń basym kópshiligi aýylǵa barmai, óz mamandyǵyna sai kelmeitin túrli jumystarda júr, bolmasa - jumyssyz. Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrliginiń málimetine súiensek, agrarlyq mamandyqtar boiynsha bitirgen túlekterdiń tek 68% ǵana jumysqa ornalasady eken, iaǵni jyl saiyn memleket esebinen oqytylǵan 670-ten astam túlekter jumyssyz qalady.
Aýylsharýashylyǵy mamandyqtaryn jastardyń kópshiligi áiteýir bir diplom alý úshin tańdaityn siiaqty.
Saraptamalar kórsetkendei, agrarlyq joǵarǵy oqý oryndaryndaǵy stýdentterdiń 40%-ǵa jýyǵy qalalyqtar, al 70%-dan astamy qyz-balalar. Qala balalary men qyzdardyń mártebesin tómendetkimiz kelmeidi. Biraq erteń olardyń basym bóligi egis alqaptarynda júrip, egin egýge, qorada júrip mal baptaýǵa barmaityny aidan anyq.
Onyń ústine aýyldaǵy mamandardyń jalaqysy mardymsyz, áleýmettik problemalary kóp. Jas mamandardy aýylda turaqtandyrý maqsatynda jasalǵan “Diplommen aýylǵa” baǵdarlamasy boiynsha agrarlyq oqý oryndarynan aýyldyq jerlerge sońǵy úsh jylda tek 56 maman ǵana jibergen.
Aýylsharýashylyǵy mamandyqtarynyń granttaryn bólý de durys jolǵa qoiylmaǵan. Agrarlyq ýniversitetter QR Aýylsharýashylyǵy ministrligine qarasty bolǵanymen, olarǵa memlekettik tapsyrysty QR Bilim jáne ǵylym ministrligi bóledi. Granttardy bólý kezinde mamandarǵa qajettilik, oqý oryndardyń materialdyq bazasy, pedagogtardyń biliktiligi eskerilmeidi. Mysaly agrarlyq mamandyqtar boiynsha 2018-2019 oqý jylyna qarastyrylǵan 2077 memlekettik granttyń jartysyna jýyǵy negizinen gýmanitarlyq, qurylys, bailanys, tehnikalyq joǵarǵy oqý oryndaryna bólingen. Olardyń arasynda ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversiteti de bar.
Joǵarǵy oqý oryndarynyń kópshiligi eski qurylǵylar men tehnologiialardy paidalanady, aýylsharýashylyǵy boiynsha tájiribelik alańdary joq, al oqytýshylardyń basym bóligi óndiriste bir kún de jumys istemegender.
Oqý bitirgen túlekterdiń turaqty jumysqa ornalasa almaýynyń negizgi sebebi de osynda jatyr. Mysaly, 2018 jyly S. Baishev atyndaǵy Aqtóbe ýniversitetinde agrarlyq mamandyq boiynsha 4-aq stýdent bitirgen. H. Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýniversitetin bitirgen 13 mamannyń 8-ǵana jumyspen qamtylǵan. Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýniversitetin bitirgen túlekterdiń 49%, M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýniversiteti túlekteriniń 66%, M.H.Dýlati atyndaǵy Taraz memlekettik ýniversiteti túlekteriniń 67%- y ǵana jumysqa ornalasqan.
Memlekettik grantty esepsiz bólýdiń taǵy da bir mysaly retinde, aýylsharýashylyǵyna bakalavr mamandyqtaryn daiyndaýǵa bar-joǵy 1515 grant bólinse, áleýmettik, mádeni-demalys jumystary, meiramhana jáne qonaq úi biznesi siiaqty t.b. qyzmet kórsetý salalaryna 2330 grant bólingendigin aitýǵa bolady.
Úlken máselelerdiń biri - aýyl jastarynyń álemdegi aldyńǵy qatarly joǵarǵy oqý oryndaryna kem tartylýy. Memleket basshysynyń tikelei bastamasymen iske asyp jatqan teńdessiz jobalardyń biri “Bolashaq” baǵdarlamasy boiynsha 25 jyldyń kóleminde 10400–den astam jastar sheteldegi ozyq oqý oryndaryn bitirip, túrli salalarda qyzmet jasaýda. Sóz joq - bul bizdiń memleketimizdiń altyn qory, bolashaǵy jáne úlken jetistigi. Biraq, “Bolashaq” baǵdarlamasy boiynsha osyǵan deiingi oqytylǵan barlyq stipendianttarynyń 21%-y ǵana aýyl balalary. Al aýylsharýashylyǵy mamandyqtary boiynsha 102 túlek qana oqý bitirgen, 16 stipendiant qana búgingi tańda bilim alýda. Agrarlyq sektordy zamanaýi tehnologiialarmen, innovatsiialyq jetistikter arqyly qarqyndy damytý úshin álemdegi ozyq bilimdi meńgergen jastar bul salada da jumys isteýi kerek.
Aýyldaǵy jastardyń bir-aq kemshiligi bar, ol- shet tilin jetik meńgermeýi. Biraq onyń ózin kemshilik dep aitýǵa bolmaidy, onda jastardyń kinásy da joq. Qaita aýyl jastarynyń talpynysy, eńbekqorlyǵy joǵary, otbasyna, týǵan jerge, otanǵa degen sezimi erekshe, patriotizmi basym. Sondyqtan, olarǵa tildi tereńdetip úiretý úshin memleket tarapynan qosymsha sharalar qarastyrylýy kerek.
Senat depýtaty Áli Bektaev Úkimet Basshysy B.Saǵyntaevqa joǵaryda aitylǵandardy eskere otyryp, mynandai usynystardy qaraý týraly talap qoidy:
Birinshi, agrarlyq mamandyqtardy memlekettik tapsyrys arqyly Qazaqstandyq joǵarǵy oqý oryndaryna ornalastyrý, memlekettik granttardy bólý quqyǵyn QR Aýylsharýashylyǵy ministrligine berý;Ekinshi, elimizdegi agrarlyq sektorǵa mamandar daiyndaityn barlyq joǵarǵy jáne arnaýly orta oqý oryndarynyń materialdyq bazasyn, ondaǵy oqytý qural-jabdyqtarynyń jaǵdaiyn tereń saraptamadan ótkizip, zamanaýi qurylǵylarmen qamtamasyz etý, al stýdentterdi praktikamen qamtý úshin oqý oryndaryn iri agrokompaniialarǵa bekitý;Úshinshi, aýylsharýashylyq mamandyqtaryna aýyl mektepteriniń túlekterin kóptep qabyldaý maqsatynda olarǵa jeńildikter berýdiń qosymsha sharalaryn qarastyrý, ol úshin aýyl balalaryna bólinetin kvotanyń kólemin 50%-ǵa deiin jetkizý;Tórtinshi, memlekettik grant esebinen agrarlyq joǵarǵy oqý oryndaryn bitirgen túlekterge aýylsharýashylyǵy kásiporyndarynda kem degende úsh jyl úzdiksiz qyzmet etýdi zań júzinde mindetteý, oǵan “Diplommen aýylǵa” baǵdarlamasynyń múmkindikterin baǵyttaý jáne agrarlyq kásiporyndarda jas mamandar úshin jumys oryndarynyń kvotasyn belgileý; Besinshi, “Bolashaq” baǵdarlamasy boiynsha sheteldegi jáne Qazaqstandaǵy aldyńǵy qatarly oqý oryndaryna irikteý barysynda aýyl jastaryna qosymsha kvotalar bólý, bir jyl kóleminde shet tilderin tereńdetip oqytý úshin memleket esebinen daiyndyq kýrstaryn ashý, olardy jataqorynmen, tamaqpen, jolaqymen qamtamasyz etýdiń qosymsha sharalaryn qarastyrý qajet.
Sóz sońynda senator Á.Bektaev atalǵan sharalar júzege asyp jatsa, Elbasy jariialaǵan Jastar jylyndaǵy aýyl jastaryna jasalǵan qomaqty qamqorlyq bolatynyn atap ótti.
Shyndyǵynda, Qazaqstannyń álemdi aýyzyna qaratqan agrarlyq elge ainalyp, aýylsharýashylyq ónimderin alys, jaqyn shetelderge shyǵarýǵa úlken múmkindikteri bar. Bul úshin aýyldy laiyqty mamandarmen, tehnikamen, tehnologiiamen qamtýdy, olarǵa barlyq jaǵdaidy týǵyzýdy keshiktirmei qolǵa alýǵa tiispiz. Olai bolmaǵanda ýrbanizatsiia odan ári jalǵasyp, aýyl jastarynyń qalaǵa aǵylýy, sonyń kesirinen aýyl ekonomikasy men mádenietiniń quldyraýy oryn alýy múmkin.
Ádilbek Qaba
