بەرٸمٸز دە اۋىلدان شىقتىق. تٸپتٸ, ٶزٸن قالالىق سانايتىن قازاقتاردىڭ ەكەسٸ نەمەسە اتاسى, تٷپ تەگٸن قازاق كەلسەڭ, كەشەگٸ اۋىلدىڭ بالاسى. قازاق اۋىلدان كٸندٸگٸن ٷزە المايدى ٶيتكەنٸ قازاقتىڭ جانى – اۋىل.
الايدا بٷگٸنگٸ كٷندە اۋىلدى قاجەتتٸ جاس ماماندارمەن قامتۋدا بٸرقاتار شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەر بار.
بٷگٸن سەنات تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن پالامەنت سەناتىنىڭ وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سەناتور ەلي بەكتاەۆ مىڭداعان تٷلەكتەر ارناۋلى وقۋ ورىندارىن بٸتٸرٸپ جاتقانىمەن, اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ بٸلٸمدٸ جەنە بٸلٸكتٸ ماماندارمەن قامتىلۋى ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸ دە تٶمەن, قابىلدانعان شارالار ماردىمسىز ەكەنٸن ايتتى.
ەكونوميكاداعى قاي سالانىڭ بولماسىن دامۋى كادرلارعا, سونىڭ ٸشٸندە ەر باعىت بويىنشا جۇمىس جاسايتىن ماماندارعا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن ەسكەرتكەن سەناتور اگرارلىق سەكتوردىڭ قارقىندى دامۋى دا سالا ماماندارىنىڭ قولىندا ەكەندٸگٸن ايتا كەلٸپ, ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ تٶمەندەگٸ مەسەلەلەرگە نازار اۋدارۋىن تالاپ ەتتٸ.
- بٷگٸنگٸ تاڭدا اۋىلداعى مامانداردىڭ ورتا جاسى 50-دەن اسقان, ال ۆەتەرينارلار بويىنشا 58-60 جاستى قۇرايدى. اگرارلىق سەكتوردا 2500-دەن استام مامان جەتٸسپەيدٸ. جىل سايىن وقۋ بٸتٸرگەن 5000-عا جۋىق تٷلەكتٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ اۋىلعا بارماي, ٶز ماماندىعىنا ساي كەلمەيتٸن تٷرلٸ جۇمىستاردا جٷر, بولماسا - جۇمىسسىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, اگرارلىق ماماندىقتار بويىنشا بٸتٸرگەن تٷلەكتەردٸڭ تەك 68% عانا جۇمىسقا ورنالاسادى ەكەن, ياعني جىل سايىن مەملەكەت ەسەبٸنەن وقىتىلعان 670-تەن استام تٷلەكتەر جۇمىسسىز قالادى.
اۋىلشارۋاشىلىعى ماماندىقتارىن جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەيتەۋٸر بٸر ديپلوم الۋ ٷشٸن تاڭدايتىن سيياقتى.
ساراپتامالار كٶرسەتكەندەي, اگرارلىق جوعارعى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەردٸڭ 40%-عا جۋىعى قالالىقتار, ال 70%-دان استامى قىز-بالالار. قالا بالالارى مەن قىزداردىڭ مەرتەبەسٸن تٶمەندەتكٸمٸز كەلمەيدٸ. بٸراق ەرتەڭ ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ەگٸس القاپتارىندا جٷرٸپ, ەگٸن ەگۋگە, قورادا جٷرٸپ مال باپتاۋعا بارمايتىنى ايدان انىق.
ونىڭ ٷستٸنە اۋىلداعى مامانداردىڭ جالاقىسى ماردىمسىز, ەلەۋمەتتٸك پروبلەمالارى كٶپ. جاس مامانداردى اۋىلدا تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا جاسالعان “ديپلوممەن اۋىلعا” باعدارلاماسى بويىنشا اگرارلىق وقۋ ورىندارىنان اۋىلدىق جەرلەرگە سوڭعى ٷش جىلدا تەك 56 مامان عانا جٸبەرگەن.
اۋىلشارۋاشىلىعى ماماندىقتارىنىڭ گرانتتارىن بٶلۋ دە دۇرىس جولعا قويىلماعان. اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەر قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە قاراستى بولعانىمەن, ولارعا مەملەكەتتٸك تاپسىرىستى قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ بٶلەدٸ. گرانتتاردى بٶلۋ كەزٸندە ماماندارعا قاجەتتٸلٸك, وقۋ ورىنداردىڭ ماتەريالدىق بازاسى, پەداگوگتاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ ەسكەرٸلمەيدٸ. مىسالى اگرارلىق ماماندىقتار بويىنشا 2018-2019 وقۋ جىلىنا قاراستىرىلعان 2077 مەملەكەتتٸك گرانتتىڭ جارتىسىنا جۋىعى نەگٸزٸنەن گۋمانيتارلىق, قۇرىلىس, بايلانىس, تەحنيكالىق جوعارعى وقۋ ورىندارىنا بٶلٸنگەن. ولاردىڭ اراسىندا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ دە بار.
جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەسكٸ قۇرىلعىلار مەن تەحنولوگييالاردى پايدالانادى, اۋىلشارۋاشىلىعى بويىنشا تەجٸريبەلٸك الاڭدارى جوق, ال وقىتۋشىلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٶندٸرٸستە بٸر كٷن دە جۇمىس ٸستەمەگەندەر.
وقۋ بٸتٸرگەن تٷلەكتەردٸڭ تۇراقتى جۇمىسقا ورنالاسا الماۋىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ دە وسىندا جاتىر. مىسالى, 2018 جىلى س. بايشەۆ اتىنداعى اقتٶبە ۋنيۆەرسيتەتٸندە اگرارلىق ماماندىق بويىنشا 4-اق ستۋدەنت بٸتٸرگەن. ح. دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى اتىراۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەن 13 ماماننىڭ 8-عانا جۇمىسپەن قامتىلعان. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸن بٸتٸرگەن تٷلەكتەردٸڭ 49%, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ تٷلەكتەرٸنٸڭ 66%, م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ تٷلەكتەرٸنٸڭ 67%- ى عانا جۇمىسقا ورنالاسقان.
مەملەكەتتٸك گرانتتى ەسەپسٸز بٶلۋدٸڭ تاعى دا بٸر مىسالى رەتٸندە, اۋىلشارۋاشىلىعىنا باكالاۆر ماماندىقتارىن دايىنداۋعا بار-جوعى 1515 گرانت بٶلٸنسە, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني-دەمالىس جۇمىستارى, مەيرامحانا جەنە قوناق ٷي بيزنەسٸ سيياقتى ت.ب. قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىنا 2330 گرانت بٶلٸنگەندٸگٸن ايتۋعا بولادى.
ٷلكەن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ - اۋىل جاستارىنىڭ ەلەمدەگٸ الدىڭعى قاتارلى جوعارعى وقۋ ورىندارىنا كەم تارتىلۋى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تٸكەلەي باستاماسىمەن ٸسكە اسىپ جاتقان تەڭدەسسٸز جوبالاردىڭ بٸرٸ “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا 25 جىلدىڭ كٶلەمٸندە 10400–دەن استام جاستار شەتەلدەگٸ وزىق وقۋ ورىندارىن بٸتٸرٸپ, تٷرلٸ سالالاردا قىزمەت جاساۋدا. سٶز جوق - بۇل بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ التىن قورى, بولاشاعى جەنە ٷلكەن جەتٸستٸگٸ. بٸراق, “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا وسىعان دەيٸنگٸ وقىتىلعان بارلىق ستيپەنديانتتارىنىڭ 21%-ى عانا اۋىل بالالارى. ال اۋىلشارۋاشىلىعى ماماندىقتارى بويىنشا 102 تٷلەك قانا وقۋ بٸتٸرگەن, 16 ستيپەنديانت قانا بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸلٸم الۋدا. اگرارلىق سەكتوردى زاماناۋي تەحنولوگييالارمەن, يننوۆاتسييالىق جەتٸستٸكتەر ارقىلى قارقىندى دامىتۋ ٷشٸن ەلەمدەگٸ وزىق بٸلٸمدٸ مەڭگەرگەن جاستار بۇل سالادا دا جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك.
اۋىلداعى جاستاردىڭ بٸر-اق كەمشٸلٸگٸ بار, ول- شەت تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرمەۋٸ. بٸراق ونىڭ ٶزٸن كەمشٸلٸك دەپ ايتۋعا بولمايدى, وندا جاستاردىڭ كٸنەسى دا جوق. قايتا اۋىل جاستارىنىڭ تالپىنىسى, ەڭبەكقورلىعى جوعارى, وتباسىنا, تۋعان جەرگە, وتانعا دەگەن سەزٸمٸ ەرەكشە, پاتريوتيزمٸ باسىم. سوندىقتان, ولارعا تٸلدٸ تەرەڭدەتٸپ ٷيرەتۋ ٷشٸن مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا شارالار قاراستىرىلۋى كەرەك.
سەنات دەپۋتاتى ەلي بەكتاەۆ ٷكٸمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆقا جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, مىنانداي ۇسىنىستاردى قاراۋ تۋرالى تالاپ قويدى:
بٸرٸنشٸ, اگرارلىق ماماندىقتاردى مەملەكەتتٸك تاپسىرىس ارقىلى قازاقستاندىق جوعارعى وقۋ ورىندارىنا ورنالاستىرۋ, مەملەكەتتٸك گرانتتاردى بٶلۋ قۇقىعىن قر اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنە بەرۋ;ەكٸنشٸ, ەلٸمٸزدەگٸ اگرارلىق سەكتورعا ماماندار دايىندايتىن بارلىق جوعارعى جەنە ارناۋلى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق بازاسىن, ونداعى وقىتۋ قۇرال-جابدىقتارىنىڭ جاعدايىن تەرەڭ ساراپتامادان ٶتكٸزٸپ, زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ال ستۋدەنتتەردٸ پراكتيكامەن قامتۋ ٷشٸن وقۋ ورىندارىن ٸرٸ اگروكومپانييالارعا بەكٸتۋ;ٷشٸنشٸ, اۋىلشارۋاشىلىق ماماندىقتارىنا اۋىل مەكتەپتەرٸنٸڭ تٷلەكتەرٸن كٶپتەپ قابىلداۋ ماقساتىندا ولارعا جەڭٸلدٸكتەر بەرۋدٸڭ قوسىمشا شارالارىن قاراستىرۋ, ول ٷشٸن اۋىل بالالارىنا بٶلٸنەتٸن كۆوتانىڭ كٶلەمٸن 50%-عا دەيٸن جەتكٸزۋ;تٶرتٸنشٸ, مەملەكەتتٸك گرانت ەسەبٸنەن اگرارلىق جوعارعى وقۋ ورىندارىن بٸتٸرگەن تٷلەكتەرگە اۋىلشارۋاشىلىعى كەسٸپورىندارىندا كەم دەگەندە ٷش جىل ٷزدٸكسٸز قىزمەت ەتۋدٸ زاڭ جٷزٸندە مٸندەتتەۋ, وعان “ديپلوممەن اۋىلعا” باعدارلاماسىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن باعىتتاۋ جەنە اگرارلىق كەسٸپورىنداردا جاس ماماندار ٷشٸن جۇمىس ورىندارىنىڭ كۆوتاسىن بەلگٸلەۋ; بەسٸنشٸ, “بولاشاق” باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەگٸ جەنە قازاقستانداعى الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىنا ٸرٸكتەۋ بارىسىندا اۋىل جاستارىنا قوسىمشا كۆوتالار بٶلۋ, بٸر جىل كٶلەمٸندە شەت تٸلدەرٸن تەرەڭدەتٸپ وقىتۋ ٷشٸن مەملەكەت ەسەبٸنەن دايىندىق كۋرستارىن اشۋ, ولاردى جاتاقورىنمەن, تاماقپەن, جولاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ قوسىمشا شارالارىن قاراستىرۋ قاجەت.
سٶز سوڭىندا سەناتور ە.بەكتاەۆ اتالعان شارالار جٷزەگە اسىپ جاتسا, ەلباسى جارييالاعان جاستار جىلىنداعى اۋىل جاستارىنا جاسالعان قوماقتى قامقورلىق بولاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
شىندىعىندا, قازاقستاننىڭ ەلەمدٸ اۋىزىنا قاراتقان اگرارلىق ەلگە اينالىپ, اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن الىس, جاقىن شەتەلدەرگە شىعارۋعا ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. بۇل ٷشٸن اۋىلدى لايىقتى ماماندارمەن, تەحنيكامەن, تەحنولوگييامەن قامتۋدى, ولارعا بارلىق جاعدايدى تۋعىزۋدى كەشٸكتٸرمەي قولعا الۋعا تيٸسپٸز. ولاي بولماعاندا ۋربانيزاتسييا ودان ەرٸ جالعاسىپ, اۋىل جاستارىنىڭ قالاعا اعىلۋى, سونىڭ كەسٸرٸنەن اۋىل ەكونوميكاسى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ قۇلدىراۋى ورىن الۋى مٷمكٸن.
ەدٸلبەك قابا
