«Táýelsizdigimizdi ulyqtaý sátinde toiǵa emes, oiǵa basymdyq berý, ótkenimizden ónege alý – bizder úshin zor mindet», - dedi Máýlen Áshimbaev zobalań jyldarǵa qatysty tyń derekter men qujattar engen úsh tomdyq jinaqty tanystyrý rásimi kezinde. Bul týraly joǵary palatanyń baspasóz qyzmeti habarlady.
Jinaqqa engen derekterdiń irazy buǵan deiin esh jerde jariialanbaǵan jáne Qazaqstan ǵylymynda buryn-sońdy aitylmaǵan. Al, kitaptaǵy keibir anyqtama, buiryq, qarar siiaqty qujattar kópke deiin asa qupiia málimet retinde saqtalyp kelgen. Sondyqtan asharshylyq jyldarynyń asa mańyzdy hronologiiasyn daiyndap shyqqan ǵalymdar men tarihshylarymyzdyń eńbekterin erekshe atap ótken jón.
Tanystyrý rásimine osy taqyrypty keńinen zerttep júrgen belgili ǵalymdar men tarihshylar, redaktsiialyq alqanyń músheleri, kitapty qurastyrýshylar, Parlament depýtattary, saiasattanýshylar, ólketanýshylar jáne joǵary oqý oryndarynyń doktoranttary qatysty.
Óz sózinde Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aiasynda osyndai is-sharalardyń mańyzy zor ekenin aitty.
«Táýelsizdigimizdi ulyqtaý sátinde toiǵa emes, oiǵa basymdyq berý, ótkenimizden ónege alý – bizder úshin zor mindet. Memleket basshysy 30 jyldyqty atap ótýge arnalǵan alǵashqy otyrysta osy máselege basa mán berdi. Prezidentimiz aitqandai, egemendiktiń búgingi belesi eldiń jańa kelbeti men ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýǵa qyzmet etýi kerek. Bul rette, tarihi sanany jańǵyrtatyn jáne bostandyqtyń qadir-qasietin arttyratyn is-sharalar asa mańyzdy», – dedi Máýlen Áshimbaev.
Osy turǵydan kelgende, asharshylyq taqyrybyn kóterýdiń tereń máni bar ekenin aitqan Senat tóraǵasy táýelsizdik alǵannan keiin elimizde bul baǵytta aýqymdy jumystar júrgizilgenin tilge tiek etti.
«Táýelsizdik alǵan soń ǵana Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen tarihymyzdyń soqtyqpaly, soqpaqty joldaryna erekshe kóńil bólindi. Osy baǵyttaǵy máseleler memlekettik deńgeide kóterilip, tiisti zertteýler júrgizildi. Sonyń nátijesinde asharshylyq bir áýlettiń nemese aýyldyń ǵana emes, sol kezdegi tutas halyqtyń basyna túsken úlken qasiret ekeni ashyq aityldy. Degenmen, áli de bolsa ashylmaǵan aqiqattar men jazylmaǵan jaittar bar», – dedi Máýlen Áshimbaev.
Sondai-aq, Palata spikeri kitapty daiyndaý barysynda Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes Senat osy taqyrypqa qatysty tarihi qujattardy jan-jaqty zertteý jáne taldaý jumystaryn uiymdastyrǵanyn atap ótti. Sol kezdegi naqty derekter men arhiv materialdaryn jariialaý aqtańdaq jyldardyń sebep-saldaryn keńirek zertteýge mol múmkindik beretini sózsiz.
«Asharshylyqtyń zardaby ultymyz úshin óte aýyr boldy. Tipti osy alapat qasirettiń saldarynan halyqtyń jartysyna jýyǵynan aiyrylyp qaldyq. Memleket basshysy «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda osy máselege arnaiy toqtalǵanyn jaqsy bilesizder. Prezidentimiz asharshylyqtyń áli kúnge deiin jaq-jaqty zerttelmei kele jatqanyna jáne qurbandarynyń sany týraly ortaq paiymnyń joq ekenine nazar aýdardy. Soǵan bailanysty Memleket basshysy tiisti tarihi qujattardy jinap, málimetterdi asa muqiiat zerdeleýdi tapsyrdy», – dedi Senat tóraǵasy.
Máýlen Áshimbaev Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha qazirgi tańda elimizde bul baǵytta aýqymdy jumystar iske asyryla bastaǵanyna nazar aýdardy. Solardyń biri retinde aqpan aiynda Senattyń uiymdastyrýymen osy taqyrypta ótken dóńgelek ústeldi aitýǵa bolady. Sol jiynda ǵalymdar men tarihshylar arhiv materialdarynyń qoljetimsiz ekenin, áli de bolsa aqparattardyń azdyǵyn aitqan edi. Sondyqtan Senat depýtattary men ǵalymdar birlesip daiyndaǵan úsh tomdy kólemdi eńbekti sol dóńgelek ústeldiń naqty nátijesi desek, artyq bola qoimas.
«Bul kitap Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha daiyndaldy. Mundaǵy qujattar elimizdiń ortalyq jáne óńirlik arhivterinen alynǵan. Basqa memleketterdiń arhivterinde saqtalǵan derekter de kitapqa engizildi. Sonyń arqasynda buryn qolǵa túsirý qiyn bolyp kelgen birqatar tyń málimetter men qujattar kópshilik úshin qoljetimdi bolyp otyr. Sondyqtan osy kóptomdyqty asharshylyq kezeńiniń hronologiiasy dep aitýǵa tolyq negiz bar», – dedi Senat spikeri.
Jańa eńbekte asharshylyqqa qatysty 1928-1934 jyldar aralyǵyndaǵy tarihi qujattar men derekter jinaqtalǵanyn aita ketken jón. Olar ashtyqtyń alǵysharttary men tragediialyq saldary týraly málimetterdi qamtidy.
Sondai-aq, Máýlen Áshimbaev qysqa merzimde arhivterdi aqtaryp, qundy dúnie daiyndaǵan avtorlar men kitapty qurastyrýshylarǵa alǵysyn bildirdi. Odan bólek, bul kitap osy baǵytta atqarylýǵa tiis kóp jumystyń bir parasy ǵana ekenin aitty.
«Alda áli talai maqsat-mindetter tur. Jariialanyp jatqan qujattar men málimetterdiń negizinde jan-jaqty ǵylymi zertteýler júrgizý qajet. Senattyń osy bastamasyn tiisti memlekettik organdar men ǵylymi institýttar laiyqty jalǵastyryp, bul baǵytta júieli jumystar júrgiziledi dep senemiz. Prezident tapsyrmasy aiasynda bul saladaǵy jumystarǵa memlekettik organdar tarapynan qajetti qoldaý kórsetile beredi», – dedi Máýlen Áshimbaev.
Sóz sońynda Senat tóraǵasy jańa eńbek ýniversitetterge, ǵylymi institýttarǵa, ortalyq jáne óńirlik kitaphanalarǵa jiberiletinin, sol arqyly asharshylyq týraly arhiv materialdary kópshilik úshin qoljetimdi bolatynyn jetkizdi.
Óz kezeginde kitaptyń jaýapty redaktory, belgili ǵalym, tarihshy, Májilis depýtaty Berik Ábdiǵaliuly bul eńbektiń osy taqyrypty zerttep júrgen ǵalymdardyń jumysyn aitarlyqtai jeńildetetinin atap ótti.
«Biz asharshylyqtyń sebepteri men tragediialyq saldary týraly buryn jariialanǵan jáne osyǵan deiin esh jerde jaryq kórmegen materialdardy salystyra otyryp, taldaý júrgizdik. Sonyń arqasynda respýblikalyq, óńirlik jáne shet elderdegi arhivterde saqtalǵan derekterdiń aýqymdy qoryn jasaqtadyq. Búgin jaryq kórip otyrǵan kitapty asharshylyq taqyryby boiynsha Qazaqstannyń biryńǵai jáne júieli bazasyn qalyptastyrý jolyndaǵy alǵashqy qadam dep qabyldaýǵa bolady», – dedi Berik Ábdiǵaliuly.
Sonymen qatar is-shara barysynda ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Ortalyq Aziianyń dástúrli órkenietterin zertteý boiynsha Respýblikalyq ǵylymi ortalyǵynyń direktory belgili ǵalym Talas Omarbek, Ortalyq memlekettik arhivtiń direktory Sábit Shildebai, Sh.Ýálihanov atyndaǵy Tarih jáne etnologiia institýtynyń direktory Ziiabek Qabyldinov jáne taǵy basqa qatysýshylar sóz sóiledi.
Eske sala ketsek, Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni qarsańynda Senatta Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha jaryq kórgen «Asharshylyq. Golod. 1928-1934. Derekti hronika» atty jańa eńbekti kópshilikke tanystyrý rásimi ótti.
