«تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ۇلىقتاۋ سەتٸندە تويعا ەمەس, ويعا باسىمدىق بەرۋ, ٶتكەنٸمٸزدەن ٶنەگە الۋ – بٸزدەر ٷشٸن زور مٸندەت», - دەدٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ زوبالاڭ جىلدارعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەر مەن قۇجاتتار ەنگەن ٷش تومدىق جيناقتى تانىستىرۋ رەسٸمٸ كەزٸندە. بۇل تۋرالى جوعارى پالاتانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ حابارلادى.
جيناققا ەنگەن دەرەكتەردٸڭ ٸرازى بۇعان دەيٸن ەش جەردە جارييالانباعان جەنە قازاقستان عىلىمىندا بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان. ال, كٸتاپتاعى كەيبٸر انىقتاما, بۇيرىق, قارار سيياقتى قۇجاتتار كٶپكە دەيٸن اسا قۇپييا مەلٸمەت رەتٸندە ساقتالىپ كەلگەن. سوندىقتان اشارشىلىق جىلدارىنىڭ اسا ماڭىزدى حرونولوگيياسىن دايىنداپ شىققان عالىمدار مەن تاريحشىلارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرٸن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن.
تانىستىرۋ رەسٸمٸنە وسى تاقىرىپتى كەڭٸنەن زەرتتەپ جٷرگەن بەلگٸلٸ عالىمدار مەن تاريحشىلار, رەداكتسييالىق القانىڭ مٷشەلەرٸ, كٸتاپتى قۇراستىرۋشىلار, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ساياساتتانۋشىلار, ٶلكەتانۋشىلار جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ دوكتورانتتارى قاتىستى.
ٶز سٶزٸندە سەنات تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلدىعى اياسىندا وسىنداي ٸس-شارالاردىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتتى.
«تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ۇلىقتاۋ سەتٸندە تويعا ەمەس, ويعا باسىمدىق بەرۋ, ٶتكەنٸمٸزدەن ٶنەگە الۋ – بٸزدەر ٷشٸن زور مٸندەت. مەملەكەت باسشىسى 30 جىلدىقتى اتاپ ٶتۋگە ارنالعان العاشقى وتىرىستا وسى مەسەلەگە باسا مەن بەردٸ. پرەزيدەنتٸمٸز ايتقانداي, ەگەمەندٸكتٸڭ بٷگٸنگٸ بەلەسٸ ەلدٸڭ جاڭا كەلبەتٸ مەن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتۋٸ كەرەك. بۇل رەتتە, تاريحي سانانى جاڭعىرتاتىن جەنە بوستاندىقتىڭ قادٸر-قاسيەتٸن ارتتىراتىن ٸس-شارالار اسا ماڭىزدى», – دەدٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, اشارشىلىق تاقىرىبىن كٶتەرۋدٸڭ تەرەڭ مەنٸ بار ەكەنٸن ايتقان سەنات تٶراعاسى تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەلٸمٸزدە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار جٷرگٸزٸلگەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
«تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ عانا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاريحىمىزدىڭ سوقتىقپالى, سوقپاقتى جولدارىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ. وسى باعىتتاعى مەسەلەلەر مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە كٶتەرٸلٸپ, تيٸستٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە اشارشىلىق بٸر ەۋلەتتٸڭ نەمەسە اۋىلدىڭ عانا ەمەس, سول كەزدەگٸ تۇتاس حالىقتىڭ باسىنا تٷسكەن ٷلكەن قاسٸرەت ەكەنٸ اشىق ايتىلدى. دەگەنمەن, ەلٸ دە بولسا اشىلماعان اقيقاتتار مەن جازىلماعان جايتتار بار», – دەدٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ.
سونداي-اق, پالاتا سپيكەرٸ كٸتاپتى دايىنداۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس سەنات وسى تاقىرىپقا قاتىستى تاريحي قۇجاتتاردى جان-جاقتى زەرتتەۋ جەنە تالداۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرعانىن اتاپ ٶتتٸ. سول كەزدەگٸ ناقتى دەرەكتەر مەن ارحيۆ ماتەريالدارىن جارييالاۋ اقتاڭداق جىلداردىڭ سەبەپ-سالدارىن كەڭٸرەك زەرتتەۋگە مول مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸ سٶزسٸز.
«اشارشىلىقتىڭ زاردابى ۇلتىمىز ٷشٸن ٶتە اۋىر بولدى. تٸپتٸ وسى الاپات قاسٸرەتتٸڭ سالدارىنان حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلىپ قالدىق. مەملەكەت باسشىسى «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» ماقالاسىندا وسى مەسەلەگە ارنايى توقتالعانىن جاقسى بٸلەسٸزدەر. پرەزيدەنتٸمٸز اشارشىلىقتىڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاق-جاقتى زەرتتەلمەي كەلە جاتقانىنا جەنە قۇرباندارىنىڭ سانى تۋرالى ورتاق پايىمنىڭ جوق ەكەنٸنە نازار اۋداردى. سوعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى تيٸستٸ تاريحي قۇجاتتاردى جيناپ, مەلٸمەتتەردٸ اسا مۇقييات زەردەلەۋدٸ تاپسىردى», – دەدٸ سەنات تٶراعاسى.
مەۋلەن ەشٸمباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە بۇل باعىتتا اۋقىمدى جۇمىستار ٸسكە اسىرىلا باستاعانىنا نازار اۋداردى. سولاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە اقپان ايىندا سەناتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وسى تاقىرىپتا ٶتكەن دٶڭگەلەك ٷستەلدٸ ايتۋعا بولادى. سول جيىندا عالىمدار مەن تاريحشىلار ارحيۆ ماتەريالدارىنىڭ قولجەتٸمسٸز ەكەنٸن, ەلٸ دە بولسا اقپاراتتاردىڭ ازدىعىن ايتقان ەدٸ. سوندىقتان سەنات دەپۋتاتتارى مەن عالىمدار بٸرلەسٸپ دايىنداعان ٷش تومدى كٶلەمدٸ ەڭبەكتٸ سول دٶڭگەلەك ٷستەلدٸڭ ناقتى نەتيجەسٸ دەسەك, ارتىق بولا قويماس.
«بۇل كٸتاپ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا دايىندالدى. مۇنداعى قۇجاتتار ەلٸمٸزدٸڭ ورتالىق جەنە ٶڭٸرلٸك ارحيۆتەرٸنەن الىنعان. باسقا مەملەكەتتەردٸڭ ارحيۆتەرٸندە ساقتالعان دەرەكتەر دە كٸتاپقا ەنگٸزٸلدٸ. سونىڭ ارقاسىندا بۇرىن قولعا تٷسٸرۋ قيىن بولىپ كەلگەن بٸرقاتار تىڭ مەلٸمەتتەر مەن قۇجاتتار كٶپشٸلٸك ٷشٸن قولجەتٸمدٸ بولىپ وتىر. سوندىقتان وسى كٶپتومدىقتى اشارشىلىق كەزەڭٸنٸڭ حرونولوگيياسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگٸز بار», – دەدٸ سەنات سپيكەرٸ.
جاڭا ەڭبەكتە اشارشىلىققا قاتىستى 1928-1934 جىلدار ارالىعىنداعى تاريحي قۇجاتتار مەن دەرەكتەر جيناقتالعانىن ايتا كەتكەن جٶن. ولار اشتىقتىڭ العىشارتتارى مەن تراگەدييالىق سالدارى تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ قامتيدى.
سونداي-اق, مەۋلەن ەشٸمباەۆ قىسقا مەرزٸمدە ارحيۆتەردٸ اقتارىپ, قۇندى دٷنيە دايىنداعان اۆتورلار مەن كٸتاپتى قۇراستىرۋشىلارعا العىسىن بٸلدٸردٸ. ودان بٶلەك, بۇل كٸتاپ وسى باعىتتا اتقارىلۋعا تيٸس كٶپ جۇمىستىڭ بٸر پاراسى عانا ەكەنٸن ايتتى.
«الدا ەلٸ تالاي ماقسات-مٸندەتتەر تۇر. جارييالانىپ جاتقان قۇجاتتار مەن مەلٸمەتتەردٸڭ نەگٸزٸندە جان-جاقتى عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ قاجەت. سەناتتىڭ وسى باستاماسىن تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن عىلىمي ينستيتۋتتار لايىقتى جالعاستىرىپ, بۇل باعىتتا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلەدٸ دەپ سەنەمٸز. پرەزيدەنت تاپسىرماسى اياسىندا بۇل سالاداعى جۇمىستارعا مەملەكەتتٸك ورگاندار تاراپىنان قاجەتتٸ قولداۋ كٶرسەتٸلە بەرەدٸ», – دەدٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ.
سٶز سوڭىندا سەنات تٶراعاسى جاڭا ەڭبەك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, عىلىمي ينستيتۋتتارعا, ورتالىق جەنە ٶڭٸرلٸك كٸتاپحانالارعا جٸبەرٸلەتٸنٸن, سول ارقىلى اشارشىلىق تۋرالى ارحيۆ ماتەريالدارى كٶپشٸلٸك ٷشٸن قولجەتٸمدٸ بولاتىنىن جەتكٸزدٸ.
ٶز كەزەگٸندە كٸتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتورى, بەلگٸلٸ عالىم, تاريحشى, مەجٸلٸس دەپۋتاتى بەرٸك ەبدٸعاليۇلى بۇل ەڭبەكتٸڭ وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جٷرگەن عالىمداردىڭ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭٸلدەتەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
«بٸز اشارشىلىقتىڭ سەبەپتەرٸ مەن تراگەدييالىق سالدارى تۋرالى بۇرىن جارييالانعان جەنە وسىعان دەيٸن ەش جەردە جارىق كٶرمەگەن ماتەريالداردى سالىستىرا وتىرىپ, تالداۋ جٷرگٸزدٸك. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق, ٶڭٸرلٸك جەنە شەت ەلدەردەگٸ ارحيۆتەردە ساقتالعان دەرەكتەردٸڭ اۋقىمدى قورىن جاساقتادىق. بٷگٸن جارىق كٶرٸپ وتىرعان كٸتاپتى اشارشىلىق تاقىرىبى بويىنشا قازاقستاننىڭ بٸرىڭعاي جەنە جٷيەلٸ بازاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى العاشقى قادام دەپ قابىلداۋعا بولادى», – دەدٸ بەرٸك ەبدٸعاليۇلى.
سونىمەن قاتار ٸس-شارا بارىسىندا ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانىنداعى ورتالىق ازييانىڭ دەستٷرلٸ ٶركەنيەتتەرٸن زەرتتەۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى بەلگٸلٸ عالىم تالاس وماربەك, ورتالىق مەملەكەتتٸك ارحيۆتٸڭ ديرەكتورى سەبيت شٸلدەباي, ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زييابەك قابىلدينوۆ جەنە تاعى باسقا قاتىسۋشىلار سٶز سٶيلەدٸ.
ەسكە سالا كەتسەك, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ قارساڭىندا سەناتتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جارىق كٶرگەن «اشارشىلىق. گولود. 1928-1934. دەرەكتٸ حرونيكا» اتتى جاڭا ەڭبەكتٸ كٶپشٸلٸككە تانىستىرۋ رەسٸمٸ ٶتتٸ.
