"Ana tili" gazetinde kórnekti jazýshy Rahymjan Otarbaevtyń jary Sáýle Otarbaevanyń suhbaty jariialanǵan bolatyn. Ult portaly suhbattyń tolyq nusqasyn kópshilik nazaryna usynady.
– Rahymjandai asyl aǵamyzdyń aldy – saǵym, arty – saǵynysh mynaý jalǵan dúnieden ótip ketkenine de bir jyl tolyp qalypty-aý... Ókinemiz, saǵynamyz... Alaida, taǵdyrdyń isine shara bar ma? Alla júregińizge sabyr bersin, Sáýle jeńge!
Rahymjan aǵa Alla bergen sanasy – biik, til boiaýy – ózgeshe, airyqsha daryn iesi edi. Artynda qalǵan qazyna murasy – prozasy men dramatýrgiiasy qazaq oqyrmanyna jaqsy tanys hám halyqaralyq deńgeide de júieli nasihattalǵan, kóptegen álem tilderine aýdarylǵanyn bilemiz. Jazýshynyń jaýhar dúnieleriniń endigi taǵdyry qalai bolmaq? Aiaqtalmaǵan dúnieleri qaldy ma?
– Sen jyl boldy deisiń, Anar, al men úshin ýaqyt toqtap qalǵandai...áli de otbasynyń ortasynda júrgendei... telefon soǵyp, habarlama kelip qalatyndai... áli de qaityp oralatyndai kórinedi de turady... Balalary da qatty saǵynyshta júr. Ótkende Ermereiiniń túsine enipti... Jazý ústelinen turyp, temeki shegýge shyǵyp barady eken deidi. «Papa, men seni alyp kelgende... ana jaqtan surap alyp kelgen ekenmin deidi... papa, men seni alyp kelgende, sen maǵan ýáde berdiń ǵoi... seni «budan bylai temeki shekpeidi, kútinedi» dep, o jaqtaǵylarǵa ýáde berip, alyp keldim ǵoi desem, úndemeidi, jái jymiiady deidi... Qarakózine qyrqy ótkenshe kúnde bir ǵana tús endi. Qyzynyń túsinde papasy bizdiń janymyzda árli-berli júripti de qoiypty... Sanań bilip turǵan nársege kóńiliń senbeidi...
Rahymjan sanaly ómirinde ólermendikpen jumys jasaǵan adam, ádebietke, óz boiyna týa bitken talantyna, qazaqtyń qara sózine adal boldy. Eshqashan jazýyna nemquraily qaraǵan emes. Múmkin kiimine, densaýlyǵyna qaramasa, qaramaǵan shyǵar, biraq jazýynyń ár sózine mán bere jazdy, ol sóz kiesine senetin. Bul oraida ózine Ábdijámil aǵa Nurpeiisovty úlgi tutatyn. Jas kúninen bastap qalamynan shyqqan, baspasóz betin kórgen barlyq pýblitsistikalary, barlyq kórkem dúnieleri úide qoljazba kúiinde qattalyp, saqtaýly tur.
Qalamsappen jazatyn ákelerine kezinde balalary kompiýterdi de, elektrondy kitapty da alyp berdi, biraq «tehnikadan habarym joq» dep, ómiriniń sońyna sheiin qalammen jazyp ketti. Onda da «jai qalamsap qol júrgizbeidi» dep, gel siiamen jazatyn. Gel siialy qalamdy qorap-qorabymen alyp qoiamyn. Sońǵy jyldary ústinen qaraǵanǵa yńǵaily dep, qyzyl, jasyl siialy qalamdardy da satyp alyp qoiýymdy tapsyrýshy edi. Jazyp jatqan dúniesi «aiaqtalmai qalady» dep qoryqty ma, birdeńeni sezgendei, tym asyǵyp jazdy. Jumys ústelinen bas kótermei otyra bergisi keletin. Biraq bireý sadaqaǵa, bireý toiǵa shaqyrady, bireýler pikir, alǵysóz jazyp ber, bir nársemdi qarap ber deidi, sondai nárselerge kóńili bólinse, renjitin edi. «Úige kisi shaqyrmai-aq qoishy» dep, sońǵy kezderi kóp kisiniń kelgenin qalamady. 2017-niń jeltoqsanynda Germaniiadan Ómirhan Altai kelipti. Habarlasqan soń, «Atyraýǵa kelip turyp, qalai kelmei ketesiz, Ómeke, úige kelińiz»,- dep shaqyrdym. Sol kezde Rahymjan «jazýym buzylyp qalatyn boldy ǵoi»,- dep azdap renjigendei boldy. «Qoishy endi, papasy, shaqyryp qoidym », - dep aqtalyp jatyrmyn... Ómekeń kelgen soń, úi-ishi án-kúige tolyp, dombyra tartylyp, áńgime aitylyp, óte jaqsy otyrys boldy. Artynan: «Shaqyrǵanyń jaqsy boldy, demalyp, sergip qaldym, oiym bólinip jaqsy boldym», - dep qýanyp qaldy. Ómekeńdi qatty syilaityn. Miýnhende bolǵanymyzda ol kisiniń de otbasynda bolǵanbyz. Januiamyzben jaqsy kóremiz.
Jazý ústelinde «Qyz Danaidyń qyrǵyny» atty aiaqtalmaǵan romany qaldy. Sol romannyń bitpei qalǵany búgin men úshin qatty ókinish. Biraq sonda da, aiaqtalmaǵan romandy jylyna qarai, baspadan shyǵaryp jatyrmyz. Ómiriniń sońǵy jyldary: «oqyrmandy alańdatpai, shyǵarmanyń basty ideiasy, maqsatynan basqa nársege kóńilin aýdartqyzbai, oqiǵa sheshimine tikelei alyp keletin shyǵarmanyń qalai jazylý kerek ekenin men endi túsindim, budan bylai jazǵan shyǵarmam qazaq ádebietin álemdik deńgeige kóteretin bolady», - degendi jii aitatyn. Meni ókindiretin nárse de osy: jazýshylyǵy ábden kemeline kelgen kezde, jazam degen dúnieleriniń jazylmai qalyp ketkendigi. Osyndai oimen ol «Bosqyndar» romanyn bastamaqshy edi. Barlyq materialdaryn jinaqtap, josparyn jasap, bir býma kúii qaldyrdy da ketti... Bul álemdik deńgeidegi problemany kóterýge tiis shyǵarma bolýy kerek bolatyn. Álemdik masshtabta bosqynǵa ushyraǵan musylman-arab elderiniń hal-kúii, ony uiymdastyryp otyrǵandar kimder, sebebi nede, «Bosqyndar» shyǵarmasy kóteretin másele osy jóninde edi. «Táýelsiz qazaq ádebietiniń qoryn baiytatyn, keiingige ólmes mura bolyp qalatyn taǵy bir shyǵarmasy bolar edi-aý», - dep, ózekti órteitin úlken ókinishtiń biri osy. Alaida, «Bosqyndar» jazylar, ony ákesi bolashaǵynan kóp úmit kútken talantty qyzy Qarakóz jazar degen úmitim de joq emes. Sondai-aq, Aqtóbe oblysynyń suranysymen jazylmaq bolǵan Áliia Moldaǵulova apamyz týraly dramasy da josparlanyp, biraq jazylyp úlgermegen kúii ústelinde qaldy...Túrikterdiń ótinishimen Atatúrik týraly jazbaqshy edi. Ospan batyr jóninde jáne «Altyn adamnyń oianýy» degen shyǵarmalary jospar kúiinde qaldy.
Rahań jas kezinen Lev Tolstoi shyǵarmashylyǵyna jaqyn bolǵan. Tolstoi jaily jazam degen shyǵarmasyna ómir boiy qanshama málimet jinady. Átteń, sáti túspei, jazylmai qaldy. Jazý ústelinde jospary qurýly osyndai shyǵarmalary qaldy...
– Árine, aǵamyz ómirden mezgilsiz, tym erte ketti, bul kúlli qazaqty eseńgiretken, kútpegen aýyr qaza bolǵany ras... Sizge, otbasyńyzǵa, tek qana sabyr tileimin, jeńge... Aǵanyń ómiriniń sońǵy sátterinde qasynda ózińiz boldyńyz ǵoi...
– Ómiriniń sońǵy kezderi ol kúrt qartaiyp ketkendei boldy... Kúndeliginde ómirdiń barlyq jaqsy sátteri artynda qalyp qoiǵan adamnyń ózine ainadan qarap turatyny bar edi ǵoi?.. Sońǵy kezderi: «maǵan ne bolǵan, túrime ne bolyp ketti? Qatty qartaiyp kettim» - degendi jii aitatyn. Qyzdary, bárimiz: «Qaidaǵyny aitpashy», - dep, shý ete qalatynbyz.
Dúnieden ótkenine biraz bolyp, abyr-sabyr basylǵan soń, qasynda Atyraý syilaityn Amangeldi Selbaev degen aiaýly aǵamyz bar, Ábdijámil Nurpeiisov aǵa arnaiy kóńil aita keldi. Sol joly da: «Rahymjandy sońǵy kórgenimde «qaraǵym, sen qaralyp júrsiń be, aýyryp qalǵan joqsyń ba?», - dep alańdaýshylyq aityp edik, mán bermedi», - dep, sol eki aǵa aityp otyrdy. Ras, sońǵy jyldary asa bir jankeshtilikpen jumys jasady, 2017 jyldyń jeltoqsanynan «eki jyldyq eńbek demalysyn alamyn, jazýǵa otyramyn» dep josparlady, sen senseń, Anar, úiden shyqqan joq. Úi túgil, Atyraýǵa syimai aptasyna Astana, ia bolmasa, Túrkiia, Máskeýge bir-eki kúnge ushyp baryp keletin adam úiden shyqpai jumys istedi, kúni-túni jazýmen boldy. Sosyn Jahangirine bar atalyq mahabbatyn tógip ketkendei. Bul ómirdegi sońǵy jazýy «Rahymjan Jahangir» eken. Bir betke toltyryp jazyp tastapty.
Men keshke jumystan kelgende, «seni kútip otyrmyn, shái isheiik», - deitin. Sonda: «búgin dalanyń betin kórmedim»,- deýshi edi. Negizi, úide teledidar qospaimyz, sharshaǵan kezde, anda-sanda jan-janýarlar álemin kórsetetin kanaldardy qaraityn. Qazir balalar aitady: «osy kanaldyń daýysyn estisek, papa tórde teledidar qarap otyrǵandai», - dep. Ne isteisiń?! 2018 jyldy qarsy alar keshte Suńǵat bajasy shaqyrǵan, biraq túngi ekilerge deiin jazý ústelinen turmady. Júregi sezdi me?! Túnniń biraz ýaqyty bolsa da Jahangirin qushaqtap baryp, baja baldyzynyń dastarhanynda óte kóńildi otyrdy. Bajalarymen qosylyp, tańǵa karta oinady. Jalpy, juma saiyn bizdiń úide bajalardyń basy qosylatyn. Et asylady, shai ishiledi, eshqaida asyqpai, keń otyryp,áńgime dúken bolady, bul kádimgi dástúrge ainalǵan basqosýlar edi. Qańtardaǵy meniń týǵan kúnimde, túngi on ekiden keiin, Jansaia ǵana oqýda, basqa balalarymen quttyqtap, ý-shý bolyp jatqanda, ózin birtúrli artyq adamdai sezindi. Artynan oilap qarasam, kelgen qonaqtarmen sóilesip otyryp, qoshtasatyn adamnyń áńgimesin aitypty. Sosyn qoimai josparlaryn aitqany esimde. «Astanaǵa, odan Pekinge, Pekinnen Almatyǵa kelemin, aqpannyń 12-14-terinde Bishkekke ushamyn, odan Astanaǵa, Astanadan Qaraǵandyda qoiylǵaly jatqan «Muqaǵali-Fariza» pesasynyń premerasyna qatysamyn, odan keiin on altysy úige ushamyn», - dedi. Sonda men: «Túý, papasy, «buiyrtsa» dep aitshy», - deppin, oiymda eshteme joq...
Kúndeligi ómirlik serigi boldy ǵoi, «16.02.17. – Úige ushý» dep jazyp qoiypty... Sodan on altysy emes, on jetisi atar tańda ketip qaldy ...
Sol josparymen aqpannyń biri Astanaǵa ushty, «aman jettim» dep habarlasty, erteńine №54 mektepte kezdesýi boldy. Sol kezdesýden keiin qatty qýanyp telefon soqty. «Men Jahangirimdi, jamanymdy saǵynyp jatyrmyn, Bishkekke barmaimyn, artynan bararmyn. Pekinnen Almaty arqyly úige ushamyn», - dedi. Pekinde bes kún bolyp, úige keldi. Ermereii aeroporttan qarsy alǵan. Men jumystan kelsem, qaǵaz qarap otyr eken, meni kórip «Osyndai delegatsiiamen keremet baryp qaittyq, kelisimshartqa turdyq», - dep sapary týraly áńgimesin aityp jatty... Kóp ýaqytyn alǵan, uzaq jylǵy jobasy sátti sheshimin tabaryna qýanǵan edi...Qyzyǵyn bala shaǵasy kóredi dep oilaimyn.
Sodan eki-úsh kún ótken soń, densaýlyǵy syr berdi. Astrahandaǵy bir jeke klinikaǵa habarlastyq, qarajatyna qaramai sol jaqtan dáriger shaqyrttyq. Qys qatty, boran, taiǵaq. Sonda da, bes-alty saǵattyq joldy eńserip, jedel járdemmen kelip jetti, qasynda boldy, senbi-jeksenbi aǵańnyń hali óte jaqsy boldy, biraq uiqysyzdyqqa uryndy. Dúisenbi kúni meni jumysqa jetkizip salyp, ózi teatrǵa ketti. On ekilerde maǵan qońyraý shalyp: «Qaraǵandyda el kútip otyr eken», - dep barǵysy keldi. Densaýlyǵynyń áli ornyna kelmegenin aityp, men qarsy boldym. Sol kúni biletti tapsyrypty. Dúisenbiniń keshinen qatty mazasyzdanyp ketti, men jumysqa barmai janynda boldym. Kóńil-kúii kúrt ózgerip, uiyqtai almai qaldy. Bireýlerge telefon shalyp, úige shaqyrdy. Kirdi-shyqty, shyqty-kirdi, kiimderin, zattaryn qarady. Bala-shaǵany basqa úige jiberip, Qarakóz ekeýmiz janynda boldyq, keshke Ermerei de qasymyzǵa keldi. Bir psihologiialyq ózgeriske ushyrady. Janyn jai tapqyzbai, tynyshyn alǵan ne ekenin keiin túsindik qoi... Sársenbi kúni oblystyq aýrýhanaǵa jatqyzyp, jigitterge telefon shalyp, tapsyrdym. Jiyrma jeti jylda ómirdiń ashysyn da, táttisin de birge kórdik qoi, Anar, biraq dál sol sátte, sol kezde ketip qalady dep oilamappyn... Ajal da aldap alyp ketedi deýshi edi, aldanyp qaldyq pa?!
Negizi sońǵy ailarda «Myna kókemdi qiyp qalai ketem» dep, Aijamalyna kóp alańdady, birde qarap otyryp: «Sen tórt balany óziń asyraityn jaǵdaiyń bar eken, sen joq bolsań men tórteýin tórt jaqqa bytyratyp alam-aý», - dedi.
«Menen bir músheldei kishi bolsań da, janymdy sen túsindiń» degen papasy kúndeligine: «Sen meni osy kúnge sheiin saqtadyń, Sáýle, saǵan rahmet» dep jazyp ketipti...
Qazir oilap otyrsam, shynynda da, bala-shaǵasyn amanattap otyrǵan eken ǵoi. Naǵashy apam aitady: «saǵan bárin aitypty ǵoi, oilanbadyń ba», - dep. Ketip qalady degen eshqandai oi bolǵan joq... alda qansha josparymyz bar edi...
– Rahymjan aǵa kópshil adam bolǵanyn bilemiz. Qashan da ol kisiniń ainalasynda adam kóp bolatyn. Ónerge, ádebietke jaqyn adamdar ǵana emes, el syilaityn igi-jaqsylardyń ózderi de aǵanyń qasyna magnitshe tartyldy. Aǵa, shynymen, kópshil boldy ma? Endeshe, jazbalarynan jalǵyzdyq lebi esip turatynyn qalai túsinsek eken?
– Minezi týraly aitsam, minezi aýyr, tik bolatyn, biraq solai bola tura, jibektei jumsaq ta edi. Onyń kópshildigi tanymaldylyǵynan, qoǵamdaǵy ornynan, belsendiliginen bolsa kerek, qasynda únemi adamdar júretin, jeke sharýalaryn aityp kóp keletin. Biraq «kindigińdi keskennen keiin adam basyna – bir jalǵyzdyq», - dep, ózi jii aitatyny siiaqty, Rahymjannyń jalǵyzdyq taqyryby, jalǵyzdyq kúii, muńy, sonaý balalyq shaqtan, anasy Shámsiia Dáýletqyzy qaitys bolǵan kezden bastap ajyramaǵan eken. Anasy ketkennen keiin ata-ájesi betinen qaqpai, erkeletip ósirgen. Alaida, ananyń jóni bólek. Ana qushaǵyn sezinbei ósken ol anasyn keremet ańsaityn. Anasy bar adamdarǵa qyzyǵatyn. Túr-sipaty týraly: «sý astyndaǵy elestei emis-emis esimde, kúlimdep qaraityny esimde, Ermereidiń kózi Shámen apaǵa tartqan (anasyn solai ataityn)», - deitin. Anasy men Bekejan inisi , qaryndasy Raisa ketip qalǵannan keiin, ekinshi anasynan baýyrlary bolsa da, barlyq suhbattarynda ózin «jalǵyzbyn» deitin, Ermereiin «jalǵyzym» dep ótti. 4-kýrsta oqyp júrgen meni Kaz-MÝ-de alǵash kórgende túrimdi anasyna uqsatypty. «Shámen apa siiaqty sarysyń», - deitin. Negizi, bizdiń ájemiz apaly-sińlili eki qyz bolǵan. Soǵystan keiingi jyldary ógei shesheniń minezine shydamai, apasy qalaǵa ketip qalǵan da, Shámen apa aýylda qalyp qoiǵan. Meni alǵashqyda sol naǵashy apasynyń qyzy ma dep te oilapty, biraq ishtei: «týys bolyp shyqpasaq eken», - dep tiledim deidi keiin. Bala kezden «tilshi bolam» dep ósken men úige keletin «Pioner», «Aq jelken», keiin «Jalyn», «Juldyz» jýrnaldaryn, «Ana tili», «Qazaq ádebieti» gazetterin jibermei oqitynmyn. Óleń jazdym, solardy jiberip turatynmyn. Rahymjannyń «Qazaq ádebieti», «Jalynǵa» shyqqan búkil shyǵarmasymen tanyspyn, shyǵarmashylyǵyn jaqsy biletinmin. Jerles aǵam dep aralasyp júrgende, maǵan jigit retinde kóńilin bildirgen bolatyn. Diplomymdy alar kezde Almatyǵa alyp qalýǵa jumystandy. Men óte aqyldy, sabyrly ananyń qyzy edim. Papam meni qatty jaqsy kóretin. «Qyzym kele jatyr», - dep, toi jasaýǵa daiyndalyp jatqan. «Úide ata-anam kútip otyr», - dep, Atyraýǵa ketip qaldym.Sóitsem, Rahymjan artymnan ushyp kelip, eki-úsh ai jatyp aldy. Ishki syryn, sherin aityp, alyp kelgen kúndelikterin oqyp bergeni de sol kez. «Aldaiyn degen oiym joq, men shynymen de jalǵyzbyn . Mundaǵy eki-úsh jyl burynǵy jazbalar saǵan ótirik aitý úshin jazylmaǵan», - dedi. Sol kúndelikter úide áli tur. Maǵan úlken oi da salǵan, onyń taǵdyryna degen aiaýshylyǵymdy oiatqan osy kúndeliktegi jazbalar edi. «Bas» romanyndaǵy keiipkeriniń: «Alǵash qurǵan nekem sátsiz boldy», - degeni – sondaǵy maǵan aitqan sózi edi.
«Er-azamatynyń namysyna tiiýi, syilai almaýy ózi sezimtal adamdy júrek talmasyna alyp kelip, ashýymdy jazýdan aldym, aýrýhanadan bosasam arhiv pen kitaphanadan shyqpadym»,- degen edi sol kezde.
Ishki jalǵyzdyǵy, rýhani jalǵyzdyǵy óz-ózine qol jumsaýǵa deiin alyp barǵan. « Kórgen baqqanynda» jazyp edi ǵoi... Sondai bir jeke ómirindegi aýyr kezeńde oǵan kezdesken ekem. Ony júregimniń tunyǵymen jaqsy kórdim. Alǵash qosylǵan jyldary ishi tolyp qalǵandai kóp sóileitin. Jalpy, kóp áńgimelesetinbiz. Ermereii de, Qarakózi de jazbalarynda jazdy ǵoi, ústel basynda ekeýden-ekeý otyryp, ol shái iship, men áńgime tyńdaitynmyn.
– Ol ras, «Qaz-MÝ-degi on eki myń qyzdyń ishinen tańdap aldym», - degen jan jary – ózińizge de názik peiili erekshe ekenin ár suhbattarynan bilemiz ǵoi. Jalpy, barlyq suhbattaryn qaitalap oqyp shyqtym. Otbasyna degen asqan súiispenshiligi bilinedi. Ár balasynyń atyn aialai ataidy. Bolashaqtarynan úlken úmit kútedi...
Aǵa otbasynda qandai edi? Ol kisiniń ózi «otbasynda qandai qojaiynsyz?» degen tilshi suraǵyna: «Qatelespesem, ájeptáýir qojaiynmyn-aý deimin», - dep jaýap beripti.
– Ózi balaǵa qattymyn deidi, biraq ol olai emes. Ermerei dúniege kelgende, ómirimniń jalǵasy, er bala dúniege keldi dep qatty qýandy. Kúndelikti kúnde sýǵa túsirýdi mindetti túrde birge túsiremiz. Tańǵy tórtte turyp, dalaǵa alyp ketetin, sebebi, shildede Almatydaǵy jaldamaly páterimiz kún shyqpai ysyp ketetin. Qatty syilasyp, bir-birimizge túsinistikpen qarap ómir súrdik. Úi sharýasyna qolǵabys tigizýden qashpaityn edi, birde men dúkenge ketkende, jeńin qaiyryp alyp, balalardyń kiimin jýyp jatsa, Muhtar aǵa Shahanov úige kirip kelip, qatty sasyp qalypty.
Ózim qalanyń qazaqy otbasynda ósken qyzbyn ǵoi, úi tirligi áieldiń mindeti dep oilaimyn. Mamam qazaqy jón-josyqty, tárbieniń durys-burysyn sanamyzǵa qatty sińirip ósirdi. Papamyz jumystan kelgende, úige kietin aiaq kiimi, taqiiasy, súlgisi bári daiyn turatyn. Sosyn úide kóp bala bolsaq ta, shybynnyń ushqany bilinetin, biz ákeni syilaý degendi solai bolýǵa tiisti qaǵida dep óstik. Ózim qurǵan otbasynda osy tártipti saqtaýǵa tyrystym. Rahymjanmen papamnyń minezderi uqsaidy. 90-shy jyldary qiyn kez boldy ǵoi, ol sútsiz shai ishe almaidy, men únem jasap, «sútpen ishkim kelmeidi» dep, oǵan ǵana quiatynmyn. Sol kezderden bastap, úidiń tirshiligin tolyqtai maǵan senip ketti. Ol tek jumysyn, alańsyz jazýyn bildi.
Biz úlken syilastyqpen ómir keshtik. Barlyq otbasynda bolatyn turmystyq qiyndyqtar úshin renjispeitinbiz, ózi «Dara jolda» «jeke bas qiyndyǵym bar, Sáýle sonyń bárin kóterdi», - dep aityp edi ǵoi. Kóp nársesine, asaýlyǵyna, tentektigine keshirimmen qaradym. Jalynan sipap, jáilap aitsam, jup-jumsaq qalpyna túsetin. Anasynan erte airylǵandyǵy bar, keiingi kórgen qiyndyqtary bar, jazýshylyq álemi men ómirdiń eki basqalyǵy da onyń ishki kúizelisin ulǵaita tústi dep oilaimyn. Allanyń bergen boiyndaǵy erekshe talanty da ony qalyp pen sheńberge syiǵyzbady...
Rahymjannyń minezinde shyǵarmashylyq adamyna tán bir náziktik, jumsaqtyq boldy. Sál nársege qýanyp, sál nársege renjip qalatyn edi. Eshqashan «joq» dep, aldyna kelip turǵan adamnyń meselin qaitarmaityn. Bireýge renjise, onysyn bildirtpeitin. Keiingi kezde mazasyn alatyn jurttan mezi bolyp, telefonyn sóndirip qoiatyn boldy. Kerek adamdaryna artynan ózi qońyraý shalyp jatady. Joǵaryda aityp kettim, biz o bastan kúili, dáýletti turǵan joqpyz. Jas kezimizdegi joqtyqty solai bolýy kerek dep qabyldadym, keiin jaǵdai túzelgen kezde asyp-taspadym. Onyń materialdyq igilik emes, bastysy – rýhani bailyq, jan tazalyǵy degen oiyn hosh kórdim.
Men onyń pýblitsistikasyn, tilshilik jazbalaryn sondai jaqsy kóremin. Ózi bolsa, kóp ýaqytymdy aldy, odan da jazýshylyǵymdy qunttaýym kerek edi deitin. Biraq osy ósý joly, tabysty qadamdary týraly aitqanda , úige keletin jaqyn týystar arasynda ázildep, sol jolda seniń eńbegiń osynsha paiyz dei kele 99 paiyzǵa jetkizetin. Meni sóitip «aldap» qoiatyn. Jalpy, jeke ómirimizdi jabyq ustadyq. Eshqashan el aldynda artyqqa jol bermedik.
Er adamnyń jaǵdaiyn jasaý – áieldiń mindeti. «Otbasynda baqytty adam ǵana baqytty» deidi ǵoi, ol bala-shaǵasynyń ortasynda, ol shynymen de, baqytty edi. Eldiń adamynyń, tanymal azamattyń jary bolý úlken eńbek. Qazaqtarda bir uǵym bar, ondai adamnyń jeke ómiri, bala-shaǵasy joqtai kóredi. Keide seni iterip tastaǵysy kep turatyndar kóp. Ol tek bir onyń ǵana emes, jubaiynyń da birge ótken joly ekenin kóp adam túsinbeidi, «tanymal erkektiń artynda aqyldy áiel turady» dep orystar aitpaqshy, ómir jolymyzda úisizdikti de, joqtyqty da, aǵaiyn-dostyń satqyndyǵyn da birge kórdik. Qazir ol ketken soń bireýler birdeńe degisi keledi, ondailarǵa kúlkim keledi.
Balalaryn óte jaqsy kórdi, qatty erkeletti. Syrt kózge balaǵa mán bermeitin siiaqty, biraq solardyń árbir sózin, árbir qylyǵyn ishtei eskerip júretin. Qarakóz jasóspirim kezinde «baraban tartqym keledi» degende, Túrkiiadan nán daýylpazdy kóterip te kelgen. Qyzdarynyń qyzyǵyp, alǵysy kelgen internet-tapsyrystaryn maǵan aitpai tólep berip júredi eken. Kúndelikterinde balalarynyń quittai-quittai sýretteri, shatpaq shimailary japsyrylyp tur. Alys saparlarynan bárimizge syilyqtaryn alyp keletin. Jalpy qazaq áieliniń baqytyn basymnan Rahymjandai azamatpen birge ótkizgenim qiyndyqpen kelgen baqyt. Kóp áiel túsinbeitin baqyt. Bir kóńil sháida Dariǵa degen naǵashy apasynyń aitqany bar: «Kimnen aiyrylǵanyńdy emes, kimmen birge ómir súrdiń, kimdi baqytty ettiń, sony oila, sony oilasań qaiǵyń jeńildeidi», - dep.
Joǵaryda aitqanymdai, qosylǵan jyldary turmysymyz óte qarapaiym boldy, páter jaldap turdyq. Aýylǵa ózimiz baryp qaitatynbyz. Aralasatyn adamdarymyz da joqtyń qasy boldy. Keiinnen ainalasynda adam qarasy kóbeiip , óz jumysymen mańaiynan úiirilip shyqpaityn solardyń kópshiligi Rahymjannyń da otbasy, bala-shaǵasy bar eken-aý, jeke ómiri, jeke ýaqyty bolýy kerek eken-aý dep, sanasqan joq. Tipti demalys kúnderi de mazany alyp bitetin. Tek solardyń shyǵarmashylyǵyna kesiri qatty tigenin aitqym keledi...Keide ózimiz úide otyrsaq ta, esik syrtyna biz anda kettik, mynda kettik dep ótirik jazyp qoiatynbyz.
– Jazýshylyq sheberhanasy týraly aityp berseńiz. Jumys isteý tásili qandai edi? Úlken taqyrypqa kiriser aldynda, jumys ústinde ózin qalai ustady? Úlken bap qajet etetin be edi? «Kóp nárse jazýshynyń ómirlik jaryna bailanysty» degen shyndyqqa jaqyn sóz bar, sol sózdi tiriltsek, jazýshyǵa qalai qoldaý bildiretin edińiz?
– Jazýshylyq sheberhanasy deseńiz, onyń ózin bir «kóshpendi sheberhana» dep ataýǵa ábden bolatyn shyǵar. Ol shyǵarmashylyǵyna kelgende úlken bap tańdamaityn. Biz kóp kóshken adambyz. Almatyda úi jaldaǵannan bastap kóshtik, odan Bishkekke jumys saparymen ketip, sol jerde bes jyl turdyq. Jumystan kelip, tamaqtanyp alyp, balalar uiyqtaǵannan keiin jazýǵa otyratyn. Sharshasa da, ómir boiy osy tártippen jumys jasady. Jumystan sharshap shyǵyp, birde avtobýsta qalǵyp ketse, basynan bórkin sheship áketkenin bilmei qalypty. Ádebiettiń «qara jumysyna» barlyq qalam ieleri siiaqty túngi mezgilin arnaityn. Taqyryp tańdaǵanda, uzaq oilanbaityn. Súiikti keiipkerleri – tarihi tulǵalar, qarapaiym aýyl adamdary edi. Jáńgir han, Isatai men Mahambetti jaqsy kórdi, Syrym batyrdy, Mustafa Shoqaidy, Beibarysty, Ámireni, Ǵabit atamyzdy, Sáken Seifýllindi, Temirbek Júrgenovti jazdy. Jalpy, ne jazsa da, zerttep almai, jazýǵa kirispeitin. «Basymda pisirip alamyn» deitin, ondai kezde, janyńda otyryp ta, ol seni tyńdamai otyrýy múmkin, óz álemindegi geroilarymen otyratyn edi. Alǵashqy turmysqa shyqqan jyldary birde jýynýǵa kirip ketip, óz-ózimen rahattanyp áńgime aityp jatqanyn estip, shoshyp ketkenmin. Endi bir qyzyǵy, qazir Qarakózi sondai. Bul da shyǵarmashylyq oida júretin adamdardyń bir ereksheligi bolsa kerek. Kókeiindegi nárse ábden «pisken» kezinde ǵana jazýǵa otyratyn. Jazýǵa otyrǵanda, eshkim mazasyn almaǵandy jaqsy kóredi. Jazý degen keide lyq etip tógilip ketýi múmkin. Sol tógilgende, jazyp alýǵa tyrysady. Balalar ósip, mazasyn almaityn jasqa jetkende, kúndiz de jazýǵa kóshti. Túski mezgilde «bir sóilem bolsyn jazyp tastaiynshy» dep otyrady keide. Kóbinese, bir jazǵanyn qaityp túzetpeýshi edi. Bap degende, ózi jylqyshynyń balasy , bolmys-minezi taza qazaqi, jylqynyń etin jaqsy kórdi, mindetti túrde soǵym soiamyz, sol soǵymdy maýsym aiyndaǵy Ermereidiń týǵan kúnine deiin jetkizýge tyrysamyn. Jylqynyń eti únemi aldynda bolatyn, sol siiaqty, sút qatqan shaidy erekshe jaqsy kórdi, shaisyz ǵumyryn elestetý qiyn. Ásirese, jazý jazǵanda. «Sen tańdaǵan shaidyń dámine eshteme jetpeidi» dep, úidegi shaidan jumysyna da alyp ketetin edi. Shubat, qurt-irimshik, baldy jaqsy kórdi. Onyń aýyly balyqqa, ásirese sazanǵa bai sýly jer. Sazandy erekshe jaqsy kórýshi edi.
Jalpy, qai-qai azamattyń da ómir joly alǵan jaryna bailanysty dep oilaimyn. Áiel bolyp qatelesken de jerlerim bolǵan shyǵar, biraq, mende sol adamda bári durys bolsynshy degen oi ǵana bolǵany Allaǵa aian. Qiyndyǵyn birge kóremin dep qosylǵan soń, árine, men áieldiń mindetin oryndaýǵa tyrystym. Ómir bolǵan soń, aýyrtpalyǵyn kóterdim, kóp nársesine kóz jumdym. Ol da meni túsinýge, kómektesýge, erkeletýge tyrysatyn. Ár nárse tergelip, sóz qýyp, jurttyń sózine erip ketseń otbasy qurýyń qiyn. Maǵan deiin ol osyndai nárselerdiń bárinen ótken, azap shekken. Kezdesken kezderi óz ómirinen, aqyn jazýshylar ómirinen kóp mysal, áńgimeler aitatyn. Solardan ómirlik sabaq aldym dese de bolady. Jiyrma jeti jyl bir shańyraq astynda ómir keshkennen keiin onyń árbir ádeti, árbir áreketi «solai bolýy tiis» siiaqty bolyp ketti. Birge ómir súrgen sol ǵumyrdyń tez ótip ketkenine men qazir tań qalamyn. Ómirimizde ashy da, tátti de nárse boldy. Qai kezde de onyń dushpany – meniń dushpanym edi, onyń dosy – tórimizden oryn alatyn. Qashan da er-azamatymdy qoldap, tileýin tilep, qinalsa birge qinaldym. Rahymjandai jaratylysy bólek adamnyń, bala kezinen qiyndyq kórgen adamnyń taǵdyry úshin úlken jaýapkershilikti óz moinyma artqanym ras. Ol qarny toiǵanǵa máz bolyp ómir súretin kóptiń biri emes edi, sondyqtan onyń tulǵasyna laiyqty jar bolý kerek ekenimdi men jaqsy sezindim. Bet-aýzyńdy boiap, ádemi kiim kiinip, qasynda qýyrshaqtai bolyp turý bólek te, janyn túsinip, keshirimshil bolyp, talantty adamnyń jary bolý múldem bólek. Balalardy da solai tárbieledim. Qazaq áieli balasyn ákeńe sóz keltirme dep tárbieleidi emes pe?
– Bala-shaǵany, qara shańyraqty, máńgi ólmeitin kieli týyndylaryn bir ózińizge qaldyrdy da júre berdi... Munyń barlyǵy názik bolmysyńyzǵa asa aýyr salmaq ekenin, árine, sezemiz...
– Qara shańyraq degen kieli uǵym . 2017-niń qarashasynda jer ýchaskesin alyp, «Jahangirime úi salamyn» dep, sol jerden úi josparlap jatqan. Biraq oǵan Qudai jetkizbedi... biraq sol maqsaty, jospary bizge amanat, Ermereii, Qarakózi bar, janynyń saiasy bolǵan Jansaiasy, Jamaly bar, sol tilegine bizdi jetkizse dep armandaimyn.
Týyndylaryn kóp jinamaityn, shashyp júre beretin. Almatydan Bishkekke kóshkende, tez býynyp-túiinip, kóship kettik. Zattarymyzdy sonda turatyn aǵaiynymyzdyń úiine qoiyp ketkenbiz, bir-eki jyl ótip, sol úidegi jeńgemiz renjigennen keiin, Almatyǵa baryp, eki-úsh úlken sómkege salyp, tek qana Rahymjannyń qaǵazdaryn aldym da, qalǵan zattardy sol kúii qaldyryp kettim. Sol qaǵazdardy Bishkekten Aqtaýǵa, odan Atyraýǵa kóshkende birge alyp júrdim. Aqyry, jinala-jinala kelgende, bir bólme toldy. Ózi ómirden ótkennen keiin Astanadaǵy úide qalǵan qaǵazdaryn poezben alyp keldik. Artynda qalǵan jazba muralaryn jinaqtap, joǵaltpai rettep, bolashaqqa alyp barý – bizdiń mindetimiz dep esepteimin.
Árine, ózi ketkennen keiin, artynda qalǵan otbasyna degen el-jurttyń syn sózi bolady eken. Qasyndaǵy adamyń ketken kezde, bul «Allanyń isi emes, áielinen boldy» dep qaraityndar da bolady eken. «Nege ýaqytynda qaratpady, nege saq bolmady, nege aldyn almady?», - degen sózder 70-80-ge kelgen el aqsaqaldardyń aýzynan shyqqany, Allanyń isine shek keltirgenderi ókinishti, árine. Bul zamanda jesir bolý da , adamynyń artyn kútý de syn emes, synaq eken. Seniń qaiǵyńmen kóbiniń isi bolmaidy eken. Osylai ómir súrip jatyrmyz, Anar... Keibir adamdardyń qoldan jasaǵan qiyndyǵymen kúresip ómir súrip jatyrmyz... Keibir dosym degen adamdardyń ózi aitqandai ittiń dos bolǵany jaqsy, dostyń it bolǵanyn kórip te ómir súrip jatyrmyz, keibir aǵaiyn-týǵandarynyń satqyndyq jasap, ózgergen minezderine tań qalyp ómir súrip jatyrmyz...
Bul da Allanyń bergen synaǵy shyǵar. Sol synaqty, sol joldy meniń ótýim kerek bolǵan shyǵar dep oilaimyn. Birinshiden, óz-ózime sabyr tileimin, balapandary sanasyz emes, ol úlken qýat maǵan, ákesi árqaisysyna senip ketkenin túsinedi. Bular aman júrgende, onyń urpaǵy aman júrgende, Rahymjannyń murasy da, aty da ólmeidi degenge senemin. Aldaǵy ýaqytta osy maqsatta jumys isteimin.
– Kúndeliginde: «Ómir súrgim kelmeidi. Tap osy sát Allekem aq myltyǵyn kezese, «atqan qoldan ainaldym» der em...» - depti...
– Bul sońǵy jyldardaǵy kóńil-kúiiniń bir sátteri edi. Atyraý oblystyq teledidaryna bergen suhbatynda ashylyp, kósilip sóilep, eń sátti suhbatynyń biri sol boldy dep oilaimyn. Sonda eldiń, ulttyń máselelerin ashyq aitty. Árkez qazaqqa tóngen qaýipti ózine kelgen kesapattai qabyldady. Qoǵamdaǵy keibir máseleler janyn jegidei jedi. Jan derti meńdegen sátte, osyndai sózderdi aitqyzdy. Ony qinaǵan nárse, osy keleńsizdikterge qarsy tura almaǵandyǵy. Óz pikir, oiyn ashyq aityp júrgenimen toqtaý qoia almaǵandyǵy, óziniń sharasyz kúii janyna qatty batty. «Oily adamǵa qyzyq joq» dep danyshpan Abaidan artyq aitý qiyn. Ol aqsha shashyp, dýmandatyp, serilik quryp júretin adamdardyń qatarynan emes edi. Miynda san myńdaǵan oilary, josparlary turady, eldiń basyna túsken nebir qiyn jaǵdailardy estigende, toryǵyp, tipti uiqysyzdyqqa da urynatyn. Kiimi joq, ne bir, qarny ash emes, osyndai oilar oǵan maza bermedi. Ásirese, sońǵy eki-úsh jyl. Buryn bolashaqqa degen úmiti, senimi bolatyn. Toryǵyp, qinalyp ketti. Eshkimdi kórgisi kelmeitin keide. Óziń men tórt bala, áitpese bul dúniede qimaityn eshteńe joq dep, men jaqsy kóretin adamdardyń kóbi ketip qaldy dep sońǵy kezderi jii aityp ketti. Sondai sátterde rahatty jazýdan tapty dep oilaimyn. Shirkin jazyp qinalǵanyń emes, bitirip rahattanǵan sezimdi ait deýshi edi.
– Aǵanyń máńgilik mekenin erterek, kózi tirisinde sailap qoiǵany ras pa?
– Atyraýdyń shetinde «Tomarly» degen aýyl bar. Sol mańda eki úlken qorym bar. Bir kezderi Kishi júzde Qunyskerei degen kúresker, Sovet úkimeti banda ataǵan myqty atamyz ótken, súiegi Túrkmenstan jerinde qalyp ketken, 1995-98 jyldary sol atamyzdyń súiegin ákelemiz dep kóp jumystanǵan. Jalǵyz ózi emes, aǵaiyndarmen birge. Eki memlekettiń ortasyndaǵy másele sheshilmei, ol aiaqsyz qaldy. Biraq, sol kezden bastap, ázil-shyny aralas jii aitatyn boldy. Balasyna da tapsyryp ketipti.
– «Qyzmet – qoldyń kiri, saiasat – bettiń kiri, osy ekeýinen de tazardym-aý», - degen Rahymjan aǵamyzdyń birjolata shyǵarmashylyqqa bet burǵan kezi qai ýaqyt edi? Qyzmetti qoiǵan soń, jazýshylyqqa birjolata bet bura aldy ma? Óndirtip jazǵany qai ýaqyt edi? Jazǵanyna kóńili tolatyn ba edi?
– Ulttyq Akademiialyq kitaphana basshylyǵynan ketkennen keiin «Aq Jaiyq» jýrnalyn ashty. Sodan keiin ómiriniń sońyna deiin Mahambet atyndaǵy Atyraý qazaq drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi boldy. Sol jumysyn óte jaqsy kórdi. Sol teatrdy kóterem dep, aýyryp júrse de, qolynan kelgeniniń bárin jasady. Ómiriniń sońynda istegen qyzmeti – «Akademiialyq teatr» ataǵyn alyp berip ketti. Sol «Rahymjan Otarbaev atyndaǵy halyqaralyq teatr festivali» dúrkirep ótken, qalamynan týǵan súiekti pesalary qoiylǵan sahnada súiegi qoiylyp, aqtyq saparyna sol kieli sahnadan attandy...
Teatr Bassyz qaldy...
Rahymjan memlekettik qyzmetten ketip, qansha jerden «tazardym» degenmen de, ol ortadan kete almady. Barlyǵyn tastap, biryńǵai shyǵarmashylyqpen otyrǵan joq. Biraq «úsh jyl jazamyn, úsh jyldan keiin jazýdy qoiamyn» dedi. Endigi jospary – Atyraýdan «Rahymjan Otarbaevtyń ádebiet úiin» ashý edi. Oǵan laiyqty ǵimaratty da qarap qoiǵan bolatyn. Talantty jastarǵa sheberlik klasyn ótkizý, jastardy qamqorlyqqa alýdy oilady. «Ózim Almatyǵa alǵash barǵanda, kóshe oryndyǵynda uiyqtap júrgen kúnderim siiaqty, Atyraýǵa aýyldan, shetten kelgen jas talanttar qańǵyp júrmesin» -, dep. Ásirese, oralman jigitterge qatty jany ashityn, solardyń jaiyn kóp oilady, qolynan kelgen kómegin aiamady. Baspanaǵa zárý bolsa, biraz ýaqyt turyp ketetin, ishtegi sheri barlar pikirtalasyp, az ýaqyt áńgimelesip ketetin, jastardyń jyp-jyly bir uiasyn qurýdy aldyna maqsat etip qoidy.Kemeline kelip, sheberligi shyńdalǵan kezde qazaqtyń jas talanttaryna jol kórsetýdi, jón kórsetýdi oilady. Ózi aitqandai, álem taǵdyryna alańdaityn jaǵdaiǵa kelgen, «jazýshy bop ýaiymsyz, muńsyz júrý múmkin emes» deitin Rahymjan shákirt tárbieleýdi maqsat etti. Óz shyǵarmashylyǵyna shek qoiǵan sebebi sol. Sońǵy tórt-bes jylda qatty óndirtip jazdy. 2018 jyly josparlaǵan sharalary bir-eki jyl keshiger, múmkin, bala-shaǵasy, joqtaýshy eli, ádebiet pen óner janashyrlary Rahymjan armany áli júzege asady dep oilaimyn. Osy sátti paidalanyp, oblys basshysy Nurlan Asqarulyna otbasy atynan Alla razy bolǵai deimin. Ónerdi, sózdi, ádebietti túsinetin tulǵa ekendigin festival kezinde el tanydy. Rahymjan ketkende de anyq sezindik. El úshin istegen isine eńbegine sáttilik tileimiz.
Árine, aǵańnyń óz jazǵanyna kóńili tolatyn, biraq ózine qatty syn kózben qaraityn.
– Ádebiettanýshy retinde Rahymjan aǵanyń prozasynyń birazyn taldadym. Sonyń ishinde aitary astarynda jumbaq bop jasyrynǵan, eń tereń ia eń tylsym shyǵarmasy – «Shyńǵyshannyń kóz jasy» eken. Jazýshynyń bul shyǵarmasyn túsiný úshin tom-tom monografiialar azdyq eteri anyq. Kózi barda túsinbedik, sol ókinish...
Ol azdai, o bastan bul kitaptyń taǵdyry aýyr bolǵanyn bilemiz. «Aty-jóni joq bireýler kitabymdy órtep jatyr. Qorqaq, qorqaý bir múskin meniń ómirbaianymdy qazyp otyr... Órtemek turmaq, elden shyǵaryp jibersin. Pikirimnen qaitý joq. Kózimiz tar eken. Kóńilimiz mesheý eken. Áýliedei Ábish aǵanyń (Kekilbaev) tirligindegi bir osaldyǵyn keshire almai tap osylai shýlap ek. Aǵa qusadan qaza bolǵan. Ái, el emes ekenbiz ǵoi» , - dep qaiysqanda, qasynda boldyńyz ǵoi...
– Ár sanaly adam óz istegen isine jaýap bere alý kerek qoi? «Shyńǵys hannyń kóz jasyn» órtegender ne úshin sol áreketke barǵandaryna jaýap bere ala ma eken? Men mundai jaǵdaidyń bolǵanyn Rahymjan estimese eken dep qorǵashtap, sonshalyq tyrysqanymdy qaiteiin, osy jerdegi bir «janashyrlary» kompiýterden basyp shyǵaryp turyp alyp kelipti. Ol kezde bul shyǵarmasy «Memlekettik syilyqqa» usynylyp, sonyń sheshimin kútip júrgen. Dál sol ýaqytta osy kitaptyń órtelgeni ózine qatty áser etti, ishten shyqqan balasyn bireý qorlap jatqannan kem qinalmaǵan shyǵar. Árine, beisharalyqtan jasalǵan áreket ekenin jaqsy túsindi, biraq názik jany, sonda da, qatty jaralandy. Ermereii: «Papam óz otyna ózi kúiip ketkendei» dese, sol ras. Ony mynaý qoǵamda jeke basyn ǵana kúittegen adamdar qatty sharshatyp jiberdi. Ábish aǵa Kekilbaevty qatty syilaityn, aǵa ketkende ol úide otyryp, únsiz jylady.
– Eń úlken armany ne edi?
– Eń birinshi áke retinde perzentteriniń baqytty bolýyn armandaityn. Al tulǵa retindegi negizgi armany – qazaqtyń taǵdyrymen, ádebietimen tikelei bailanysty. «Biz áli ult bolyp qalyptaspaǵan, kóbine rýdyń deńgeiinde qalyp qoiǵan, sábi sekildi aldanyp qalatyn ultpyz», - deitin. Ol qazaǵyn rýhy myqty, mádenieti biik dárejedegi ult retinde kórgisi keldi. Ekinshi bir armany – til máselesi. Óz jazýshylyq qýatyna asa senimdi bolǵandyǵynan shyǵar: «Men qazaqtyń sózin qoisha aidaimyn», - degeni. Jazǵan kezde arqasy ustap, tylsym dúniemen bailanysqa túsetindei edi. Shyǵarmashylyq ústinde sózdiń teńiz tolqynyndai lyqsyp,tógilip túsip jatatynyn beineli túrde «qoisha aidaimyn» dese, sóz kiesiniń ózine jaqyndyǵyn meńzegeni bolýy da múmkin. «Qyz Danaidyń qyrǵynyn» jazý ústinde biraz qinalyńqyrap júrdi. «Aýzyma sóz túspeidi, álde menen sóz qashty ma?» - deitin...Sózdiń kiesinen qorqatyn. Ondaida sharshaǵanyn basyp, balasymen biliardqa baryp, miyn tynyqtyrýǵa tyrysatyn.
– «Bas» romanynyń alǵashqy qoljazbasyn óz qolymen órtep jibergeni ras pa? Ekinshi nusqasy qai ýaqytta jazyldy? Bul kitap nege oqyrmanǵa jetpei jatyr?
– Anar, bir qoljazbasyn ózi joiyp jibergeni ras. Sebebi, eskiliktiń kózqarasymen jazylǵan shyǵarma dep, kóńili tolmaǵannan órtegeni ras. Ózi bir suhbatynda aitady ǵoi: «Jas kezde jazǵan roman edi. Sotsialistik realizmniń dańǵylyna túsip ketippin. Isatai men Mahambet – ulttyq batyr ǵoi. Al Jáńgirdi nadan, han iis almas it-shoshqa deppin. Fatima totashty kórseqyzar, aqylynan taqymy júirik bireý deppin. Tuqym-juraǵatynyń bári qanaýshy, qaskói deppin. Keiin muraǵatqa kireiin... Eski qoljazbalardy qazaiyn. Ótken dáýirdiń shańyn jutaiyn. Qairan qaldym. Baqsam, solai dep jazǵan jazýshy aǵalarym da, men de nadan ekem», - dep. Basqa baǵytqa ketip bara jatqanyna kózi jetken soń, sol áreketke bardy. Keiin romandy qaita jazyp shyqty. Sol siiaqty, «Jáńgir han» degen pesa jazdy. Sahnada jaqsy qoiylyp jatyr. Ásirese, Oral teatryna qatty rizamyn. Keiingi «Bas» romanyn elimizdiń eshbir baspasy shyǵarýǵa júrekteri daýalamaǵan soń, shetelde bastyryp jatyrmyz. Biraz inileri, naǵashylary bar, qazirde úlken bir top jyldyq asyna daiyndyq ústindemiz.
– «Bas» pesasy sahnalanyp jatyr ma?
– «Bas» pesasy sahnalanǵan, Mahambet atyndaǵy Atyraý teatry qoiǵan, «Rahymjan Otarbaevtyń 2 Halyqaralyq teatr festivalinde» sátti qoiylyp, 1 júlde alǵan. Ázirge teatr repertýarynda.
– «Rahymjan Otarbaev atyndaǵy halyqaralyq teatr festivalin» dúrkiretip ótkizgen Atyraý elinde bul úrdis jalǵasyn taba ma? Budan keiin jazýshy, dramatýrg murasy qalai dáriptelmek?
– Festivaldiń Atyraýda qaita-qaita ótkeni ras. Bul jaýapkershiligi óte úlken shara bolǵandyqtan, Rahymjan úshin salmaǵy aýyr boldy, úlken mazasyzdyq týǵyzdy. Úlken sharanyń daiyndyǵy barysynda bolatyn usaq-túiekterdiń bárine alańdaǵannan keiin, árine, úlken salmaq boldy. Sondai aq, qatty qýantty da ony, rahat sezimge bóledi. Sońǵy jyldary birnársege qatty alańdasa, aýyryp qalatyn. « Maǵan renjýge bolmaidy eken» deitin. Deitin de dárini qos qostan ishetin. Ol dárisi úide, tońazytqyshta qorabymen turatyn. Ony janynda júrgen kóp adam sezbedi de. Teatr basshylyǵyna telefon shalyp: «Usaq-túiekpen mazalamańdarshy, qazaqta «azamat, seni saqtadym» degen bar emes pe edi», - degen edim. Túsindi me, túsinbedi me? Túsinbegen siiaqty. Óz suhbattarynda «óner merekesi» dep baǵa bergen bul igilikti úrdis el qoldasa, ákimshilik qoldasa, bolashaqta da jalǵasyn tabar dep oilaimyn. Bolashaqta «Rahymjan Otarbaevtyń rýhaniiat qory» jumys jasaityn bolady. Biz, otbasy, bala-shaǵasy qazir alda kele jatqan 63 jasyna orai nendei maqsatta, qandai baǵytta jumys jasaimyz dep oilastyryp otyrmyz. Sol kezde Karakóz de magistratýrasyn bitirip elge keledi. Ermerei de óziniń bir jeke jumysyn júrgizip, baǵytyn aiqyndap alsa deimin. Alyp báiteregimiz qulap, eseńgirep qalǵan myna kúiimizden eńse tiktegen soń, otbasylyq alyp kememiz óz baǵytyn alyp, bolashaqqa qarai erkin júze bastaǵan kezde, Rahymjannyń qaldyrǵan mol murasyn zertteý, nasihattaý, oqyrmanyna jetkizý, bul – meniń, menen keiin balalarymnyń mindeti .Odan keiin qalyń oqyrmany qoldaidy, kúsh beredi degen úmittemin, sebebi, Rahymjan el sózin sóilegen, joǵyn joqtaǵan azamat. Oiǵa alǵan maqsattarymyzdy júzege asyrýǵa Alla taǵala múmkindik bergei dep tileimin.
– Rahymjan aǵa qalyń oqyrmany bar baqytty jazýshy edi, aǵa ketkende barsha qazaq eli kúńirenip, qabyrǵasy qaiysa qaiǵyrǵany ras. Endigi nasihat jumystary qalai júrgizilmek? Oqyrman súiikti jazýshysyn joǵaltyp almai ma?
– Rahymjan: «Men ketsem, búkil el kúńirenedi», - degendi sońǵy kezderi kóp aitatyn. Sol ózi aitqanyndai, ózi ketkende solai boldy, shynymen de. Qarapaiym halyqtyń, óziniń oqyrmandarynyń mahabbatyn, qoldaýyn biz sezindik sol kezde. Shynymen de, eli ony oqitynyn, ketkenine ózegi órtene ókingenin biz, onyń otbasy jaqsy sezindik. 2018 jyly ózi kóp jumys josparlaǵanyn aityp óttim ǵoi. Sol jumys mine-mine bastalǵaly jatyr. Sodan keiin nasihat jumystaryn qoldan kelgenshe qarjylai da qoldap, barynsha jolǵa qoiamyz dep oilaimyn. Kózi tirisinde aityp ketken, jazyp ketkenderiniń barlyǵyn jinaqtap bir júiege túsirý de erteńgi kúnniń isi. Sońǵy suhbattarynyń birin Atyraý teledidaryna bergenin aityp kettim ǵoi, óte bir sátti suhbat boldy. Ózi jazǵan Sáken Seifýllin, Temirbek Júrgenov, Mustafa Shoqai syndy tulǵalardyń qiyn taǵdyryn júreginen ótkizip baryp jazǵany ras. «Osynyń bárin men janymdy jep jazdym», - dep ózi de aitatyn. Keibireýler aityp júrgendei, eshkimnen urlap-jyrlamaǵan. Qazaqtyń óziniń tarihyn, ultshyl, qairatker tulǵalardyń ómir shyndyǵyn kieli sahnadan kórsetýdi maqsat etti. Bolashaq urpaq umytpasyn dep armandady. Keshegi tarihyn umytqan eldiń erteńi bulyńǵyr dep suhbatynda aityp ketti emes pe? Eldiń ózekti problemasyn kóterdi. Atyraý áýejaiyna Hiýaz Dospanova apamyzdyń atyn sol kezdegi oblys basshylyǵyna aityp bergizgen de ózi edi. Qazaq radiosynda onyń apamen jasalǵan suhbaty Altyn qorda saqtaýly. El tulǵalaryna eskertkish qoiý, balyq mýzeiin ashý, munai mýzeiin ashý, Atyraý-Astrahan tas jolyn «Bókei joly» dep ataý t.b jumystar Rahymjan bastamasyn kóterip, ázirge júzege aspai turǵan bolashaqtyń máseleleri. Ekeýara áńgimede de, el bolashaǵyna qatysty osyndai ózekti jaittardy da kóp aitatyn edik. Internetten el taǵdyryna bailanysty nárselerdi aitsam, «mundaidy kóp aityp, meniń júregimdi aýyrta bermeshi», - dep, ornynan turyp ketetin. Sol jeltoqsan, qańtar ailarynda uiqysy qashqannan, túnimen jumys istedi, meni de uiyqtatpai, qasyna otyrǵyzyp, ekeýimiz Dimashty qaraimyz, kóńili kóterilsin dep, balalardyń qyzyqty siýjetterin qaraimyz. Sodan bir-ekilerde «erteń jumys» dep, turyp ketemin... meniń bilmegenim ǵoi, bir úlken adam bolsa, múmkin, sezer me edi... biraq ondai esh nárse sezgen joqpyn, shyny kerek...
– Aǵanyń jyldyq asy Atyraýda 16 naýryz berilmek... shegertýińizge ne sebep bolǵanyn aityp ótseńiz, jeńge?
– Muny shegertý degenimiz durys bolmas. Bul bir kalendarmen belgilep qoiǵan qyzyl data emes qoi. Alla sátin salyp, shańyraǵynyń bútkil jumysyn úilestirgen kúni osy bolyp tur. Rahymjannyń ózi jii aityp otyratyn burynǵy ata-babalarymyz jaqsy adamnyń asyn bir jyl emes, keiindetip ótkizetin bolǵan dep... ómirden ótýin kútip otyrǵandai bolmai, ýaqytynan asyryp baryp beretin bolǵan dep...ol kez endi at shaptyryp, balýan kúrestirip as beriler kez ǵoi. Rahymjan Quran baǵyshtap odan dám aýyz tiip kete beretin kóptiń biri emes, ózi josparlaǵan jumystyń bir bóligi bitkendigin elge kórseteiik, ekinshi ómiri bastalyp jatqandyǵyn halyq bilýi tiis degen nietpen kitaptaryn shyǵaryp jatyrmyz dedim ǵoi. Sol Berlinnen, Ulan Batordan baspa betin kórip jatqan eki aýdarma kitaby keshigip jatyr. Otbasymyz qaiǵydan eseńgirep, bes-alty ai esimizdi jiia almai qalǵanymyz ras. Úzilip qalǵan bailanystardy jalǵap, aýdarmashylarmen sóilesip, qarajat máselesin sheshem degenshe ýaqyt osylai boldy. Mońǵol jáne nemis tilderindegi kitaptary naýryzdyń jiyrmasynan keiin shyǵýy múmkin. Biraq bir danasy bolsyn aǵańnyń asy beriletin ýaqytta jetkiziledi dep ýáde berip otyr jigitter. Nemisshe «Bas» romany Leiptsigte jylda ótkiziletin halyqaralyq kórmege qatysady. Qarakózi men Jansaiasy sonda oqýda ǵoi. Baryp kóremiz dep josparlap jatyr buiyrtsa. Odan basqa da jumystar Máskeý ádebietshilerimen, Almaty baspagerlerimen birge júrip jatyr. Týǵan aýylymen de tyǵyz bailanystamyz. Onda da úlken jumys bastalǵaly tur. Bárine 16 naýryzda jurtshylyq kýá bolmaq.
Sodan keiin aǵań ómirden ketkennen týra bir jyl ótkende shańyraqqa Danai esimdi balapan keldi. Qyz Danai týraly jazyp atyn da ózi qoiyp ketkendei... Qara shańyraǵyna rýhy oralǵandai sezimdemiz.
– Maǵynaly suhbatyńyzǵa rahmet, Sáýle hanym! Aǵamyzdyń jasamaǵan jasyn artynda qalǵan urpaǵy jasasyn... Jaly biik jazýshy edi, artta qalǵan murasy – kóńilge medet, shyǵarmalarynyń ǵumyry máńgilik bolsyn dep tileiik...
– Saǵan da , rahmet, Anar, búgingi múmkindikti paidalanyp kezinde janymyzda bolǵan, jyly sóz aitqan adamdarǵa, Rahymjannyń qalyń eline alǵys aitqym keledi. Áńgimemiz aiaqtalmaǵai...
Suhbattasqan Anar Qabylqaq
