"انا تٸلٸ" گازەتٸندە كٶرنەكتٸ جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ جارى سەۋلە وتارباەۆانىڭ سۇحباتى جارييالانعان بولاتىن. ۇلت پورتالى سۇحباتتىڭ تولىق نۇسقاسىن كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنادى.
– راحىمجانداي اسىل اعامىزدىڭ الدى – ساعىم, ارتى – ساعىنىش مىناۋ جالعان دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتكەنٸنە دە بٸر جىل تولىپ قالىپتى-اۋ... ٶكٸنەمٸز, ساعىنامىز... الايدا, تاعدىردىڭ ٸسٸنە شارا بار ما? اللا جٷرەگٸڭٸزگە سابىر بەرسٸن, سەۋلە جەڭگە!
راحىمجان اعا اللا بەرگەن ساناسى – بيٸك, تٸل بوياۋى – ٶزگەشە, ايرىقشا دارىن يەسٸ ەدٸ. ارتىندا قالعان قازىنا مۇراسى – پروزاسى مەن دراماتۋرگيياسى قازاق وقىرمانىنا جاقسى تانىس ھەم حالىقارالىق دەڭگەيدە دە جٷيەلٸ ناسيحاتتالعان, كٶپتەگەن ەلەم تٸلدەرٸنە اۋدارىلعانىن بٸلەمٸز. جازۋشىنىڭ جاۋھار دٷنيەلەرٸنٸڭ ەندٸگٸ تاعدىرى قالاي بولماق? اياقتالماعان دٷنيەلەرٸ قالدى ما?
– سەن جىل بولدى دەيسٸڭ, انار, ال مەن ٷشٸن ۋاقىت توقتاپ قالعانداي...ەلٸ دە وتباسىنىڭ ورتاسىندا جٷرگەندەي... تەلەفون سوعىپ, حابارلاما كەلٸپ قالاتىنداي... ەلٸ دە قايتىپ ورالاتىنداي كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى... بالالارى دا قاتتى ساعىنىشتا جٷر. ٶتكەندە ەرمەرەيٸنٸڭ تٷسٸنە ەنٸپتٸ... جازۋ ٷستەلٸنەن تۇرىپ, تەمەكٸ شەگۋگە شىعىپ بارادى ەكەن دەيدٸ. «پاپا, مەن سەنٸ الىپ كەلگەندە... انا جاقتان سۇراپ الىپ كەلگەن ەكەنمٸن دەيدٸ... پاپا, مەن سەنٸ الىپ كەلگەندە, سەن ماعان ۋەدە بەردٸڭ عوي... سەنٸ «بۇدان بىلاي تەمەكٸ شەكپەيدٸ, كٷتٸنەدٸ» دەپ, و جاقتاعىلارعا ۋەدە بەرٸپ, الىپ كەلدٸم عوي دەسەم, ٷندەمەيدٸ, جەي جىمييادى دەيدٸ... قاراكٶزٸنە قىرقى ٶتكەنشە كٷندە بٸر عانا تٷس ەندٸ. قىزىنىڭ تٷسٸندە پاپاسى بٸزدٸڭ جانىمىزدا ەرلٸ-بەرلٸ جٷرٸپتٸ دە قويىپتى... ساناڭ بٸلٸپ تۇرعان نەرسەگە كٶڭٸلٸڭ سەنبەيدٸ...
راحىمجان سانالى ٶمٸرٸندە ٶلەرمەندٸكپەن جۇمىس جاساعان ادام, ەدەبيەتكە, ٶز بويىنا تۋا بٸتكەن تالانتىنا, قازاقتىڭ قارا سٶزٸنە ادال بولدى. ەشقاشان جازۋىنا نەمقۇرايلى قاراعان ەمەس. مٷمكٸن كيٸمٸنە, دەنساۋلىعىنا قاراماسا, قاراماعان شىعار, بٸراق جازۋىنىڭ ەر سٶزٸنە مەن بەرە جازدى, ول سٶز كيەسٸنە سەنەتٸن. بۇل ورايدا ٶزٸنە ەبدٸجەمٸل اعا نۇرپەيٸسوۆتى ٷلگٸ تۇتاتىن. جاس كٷنٸنەن باستاپ قالامىنان شىققان, باسپاسٶز بەتٸن كٶرگەن بارلىق پۋبليتسيستيكالارى, بارلىق كٶركەم دٷنيەلەرٸ ٷيدە قولجازبا كٷيٸندە قاتتالىپ, ساقتاۋلى تۇر.
قالامساپپەن جازاتىن ەكەلەرٸنە كەزٸندە بالالارى كومپيۋتەردٸ دە, ەلەكتروندى كٸتاپتى دا الىپ بەردٸ, بٸراق «تەحنيكادان حابارىم جوق» دەپ, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا شەيٸن قالاممەن جازىپ كەتتٸ. وندا دا «جاي قالامساپ قول جٷرگٸزبەيدٸ» دەپ, گەل سييامەن جازاتىن. گەل سييالى قالامدى قوراپ-قورابىمەن الىپ قويامىن. سوڭعى جىلدارى ٷستٸنەن قاراعانعا ىڭعايلى دەپ, قىزىل, جاسىل سييالى قالامداردى دا ساتىپ الىپ قويۋىمدى تاپسىرۋشى ەدٸ. جازىپ جاتقان دٷنيەسٸ «اياقتالماي قالادى» دەپ قورىقتى ما, بٸردەڭەنٸ سەزگەندەي, تىم اسىعىپ جازدى. جۇمىس ٷستەلٸنەن باس كٶتەرمەي وتىرا بەرگٸسٸ كەلەتٸن. بٸراق بٸرەۋ ساداقاعا, بٸرەۋ تويعا شاقىرادى, بٸرەۋلەر پٸكٸر, العىسٶز جازىپ بەر, بٸر نەرسەمدٸ قاراپ بەر دەيدٸ, سونداي نەرسەلەرگە كٶڭٸلٸ بٶلٸنسە, رەنجيتٸن ەدٸ. «ٷيگە كٸسٸ شاقىرماي-اق قويشى» دەپ, سوڭعى كەزدەرٸ كٶپ كٸسٸنٸڭ كەلگەنٸن قالامادى. 2017-نٸڭ جەلتوقسانىندا گەرمانييادان ٶمٸرحان التاي كەلٸپتٸ. حابارلاسقان سوڭ, «اتىراۋعا كەلٸپ تۇرىپ, قالاي كەلمەي كەتەسٸز, ٶمەكە, ٷيگە كەلٸڭٸز»,- دەپ شاقىردىم. سول كەزدە راحىمجان «جازۋىم بۇزىلىپ قالاتىن بولدى عوي»,- دەپ ازداپ رەنجٸگەندەي بولدى. «قويشى ەندٸ, پاپاسى, شاقىرىپ قويدىم », - دەپ اقتالىپ جاتىرمىن... ٶمەكەڭ كەلگەن سوڭ, ٷي-ٸشٸ ەن-كٷيگە تولىپ, دومبىرا تارتىلىپ, ەڭگٸمە ايتىلىپ, ٶتە جاقسى وتىرىس بولدى. ارتىنان: «شاقىرعانىڭ جاقسى بولدى, دەمالىپ, سەرگٸپ قالدىم, ويىم بٶلٸنٸپ جاقسى بولدىم», - دەپ قۋانىپ قالدى. ٶمەكەڭدٸ قاتتى سىيلايتىن. ميۋنحەندە بولعانىمىزدا ول كٸسٸنٸڭ دە وتباسىندا بولعانبىز. جانۇيامىزبەن جاقسى كٶرەمٸز.
جازۋ ٷستەلٸندە «قىز دانايدىڭ قىرعىنى» اتتى اياقتالماعان رومانى قالدى. سول روماننىڭ بٸتپەي قالعانى بٷگٸن مەن ٷشٸن قاتتى ٶكٸنٸش. بٸراق سوندا دا, اياقتالماعان روماندى جىلىنا قاراي, باسپادان شىعارىپ جاتىرمىز. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارى: «وقىرماندى الاڭداتپاي, شىعارمانىڭ باستى يدەياسى, ماقساتىنان باسقا نەرسەگە كٶڭٸلٸن اۋدارتقىزباي, وقيعا شەشٸمٸنە تٸكەلەي الىپ كەلەتٸن شىعارمانىڭ قالاي جازىلۋ كەرەك ەكەنٸن مەن ەندٸ تٷسٸندٸم, بۇدان بىلاي جازعان شىعارمام قازاق ەدەبيەتٸن ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرەتٸن بولادى», - دەگەندٸ جيٸ ايتاتىن. مەنٸ ٶكٸندٸرەتٸن نەرسە دە وسى: جازۋشىلىعى ەبدەن كەمەلٸنە كەلگەن كەزدە, جازام دەگەن دٷنيەلەرٸنٸڭ جازىلماي قالىپ كەتكەندٸگٸ. وسىنداي ويمەن ول «بوسقىندار» رومانىن باستاماقشى ەدٸ. بارلىق ماتەريالدارىن جيناقتاپ, جوسپارىن جاساپ, بٸر بۋما كٷيٸ قالدىردى دا كەتتٸ... بۇل ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ پروبلەمانى كٶتەرۋگە تيٸس شىعارما بولۋى كەرەك بولاتىن. ەلەمدٸك ماسشتابتا بوسقىنعا ۇشىراعان مۇسىلمان-اراب ەلدەرٸنٸڭ حال-كٷيٸ, ونى ۇيىمداستىرىپ وتىرعاندار كٸمدەر, سەبەبٸ نەدە, «بوسقىندار» شىعارماسى كٶتەرەتٸن مەسەلە وسى جٶنٸندە ەدٸ. «تەۋەلسٸز قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ قورىن بايىتاتىن, كەيٸنگٸگە ٶلمەس مۇرا بولىپ قالاتىن تاعى بٸر شىعارماسى بولار ەدٸ-اۋ», - دەپ, ٶزەكتٸ ٶرتەيتٸن ٷلكەن ٶكٸنٸشتٸڭ بٸرٸ وسى. الايدا, «بوسقىندار» جازىلار, ونى ەكەسٸ بولاشاعىنان كٶپ ٷمٸت كٷتكەن تالانتتى قىزى قاراكٶز جازار دەگەن ٷمٸتٸم دە جوق ەمەس. سونداي-اق, اقتٶبە وبلىسىنىڭ سۇرانىسىمەن جازىلماق بولعان ەلييا مولداعۇلوۆا اپامىز تۋرالى دراماسى دا جوسپارلانىپ, بٸراق جازىلىپ ٷلگەرمەگەن كٷيٸ ٷستەلٸندە قالدى...تٷرٸكتەردٸڭ ٶتٸنٸشٸمەن اتاتٷرٸك تۋرالى جازباقشى ەدٸ. وسپان باتىر جٶنٸندە جەنە «التىن ادامنىڭ ويانۋى» دەگەن شىعارمالارى جوسپار كٷيٸندە قالدى.
راحاڭ جاس كەزٸنەن لەۆ تولستوي شىعارماشىلىعىنا جاقىن بولعان. تولستوي جايلى جازام دەگەن شىعارماسىنا ٶمٸر بويى قانشاما مەلٸمەت جينادى. ەتتەڭ, سەتٸ تٷسپەي, جازىلماي قالدى. جازۋ ٷستەلٸندە جوسپارى قۇرۋلى وسىنداي شىعارمالارى قالدى...
– ەرينە, اعامىز ٶمٸردەن مەزگٸلسٸز, تىم ەرتە كەتتٸ, بۇل كٷللٸ قازاقتى ەسەڭگٸرەتكەن, كٷتپەگەن اۋىر قازا بولعانى راس... سٸزگە, وتباسىڭىزعا, تەك قانا سابىر تٸلەيمٸن, جەڭگە... اعانىڭ ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى سەتتەرٸندە قاسىندا ٶزٸڭٸز بولدىڭىز عوي...
– ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كەزدەرٸ ول كٷرت قارتايىپ كەتكەندەي بولدى... كٷندەلٸگٸندە ٶمٸردٸڭ بارلىق جاقسى سەتتەرٸ ارتىندا قالىپ قويعان ادامنىڭ ٶزٸنە اينادان قاراپ تۇراتىنى بار ەدٸ عوي?.. سوڭعى كەزدەرٸ: «ماعان نە بولعان, تٷرٸمە نە بولىپ كەتتٸ? قاتتى قارتايىپ كەتتٸم» - دەگەندٸ جيٸ ايتاتىن. قىزدارى, بەرٸمٸز: «قايداعىنى ايتپاشى», - دەپ, شۋ ەتە قالاتىنبىز.
دٷنيەدەن ٶتكەنٸنە بٸراز بولىپ, ابىر-سابىر باسىلعان سوڭ, قاسىندا اتىراۋ سىيلايتىن امانگەلدٸ سەلباەۆ دەگەن اياۋلى اعامىز بار, ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ اعا ارنايى كٶڭٸل ايتا كەلدٸ. سول جولى دا: «راحىمجاندى سوڭعى كٶرگەنٸمدە «قاراعىم, سەن قارالىپ جٷرسٸڭ بە, اۋىرىپ قالعان جوقسىڭ با?», - دەپ الاڭداۋشىلىق ايتىپ ەدٸك, مەن بەرمەدٸ», - دەپ, سول ەكٸ اعا ايتىپ وتىردى. راس, سوڭعى جىلدارى اسا بٸر جانكەشتٸلٸكپەن جۇمىس جاسادى, 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىنان «ەكٸ جىلدىق ەڭبەك دەمالىسىن الامىن, جازۋعا وتىرامىن» دەپ جوسپارلادى, سەن سەنسەڭ, انار, ٷيدەن شىققان جوق. ٷي تٷگٸل, اتىراۋعا سىيماي اپتاسىنا استانا, يا بولماسا, تٷركييا, مەسكەۋگە بٸر-ەكٸ كٷنگە ۇشىپ بارىپ كەلەتٸن ادام ٷيدەن شىقپاي جۇمىس ٸستەدٸ, كٷنٸ-تٷنٸ جازۋمەن بولدى. سوسىن جاھانگيرٸنە بار اتالىق ماحابباتىن تٶگٸپ كەتكەندەي. بۇل ٶمٸردەگٸ سوڭعى جازۋى «راحىمجان جاھانگير» ەكەن. بٸر بەتكە تولتىرىپ جازىپ تاستاپتى.
مەن كەشكە جۇمىستان كەلگەندە, «سەنٸ كٷتٸپ وتىرمىن, شەي ٸشەيٸك», - دەيتٸن. سوندا: «بٷگٸن دالانىڭ بەتٸن كٶرمەدٸم»,- دەۋشٸ ەدٸ. نەگٸزٸ, ٷيدە تەلەديدار قوسپايمىز, شارشاعان كەزدە, اندا-ساندا جان-جانۋارلار ەلەمٸن كٶرسەتەتٸن كانالداردى قارايتىن. قازٸر بالالار ايتادى: «وسى كانالدىڭ داۋىسىن ەستٸسەك, پاپا تٶردە تەلەديدار قاراپ وتىرعانداي», - دەپ. نە ٸستەيسٸڭ?! 2018 جىلدى قارسى الار كەشتە سۇڭعات باجاسى شاقىرعان, بٸراق تٷنگٸ ەكٸلەرگە دەيٸن جازۋ ٷستەلٸنەن تۇرمادى. جٷرەگٸ سەزدٸ مە?! تٷننٸڭ بٸراز ۋاقىتى بولسا دا جاھانگيرٸن قۇشاقتاپ بارىپ, باجا بالدىزىنىڭ داستارحانىندا ٶتە كٶڭٸلدٸ وتىردى. باجالارىمەن قوسىلىپ, تاڭعا كارتا وينادى. جالپى, جۇما سايىن بٸزدٸڭ ٷيدە باجالاردىڭ باسى قوسىلاتىن. ەت اسىلادى, شاي ٸشٸلەدٸ, ەشقايدا اسىقپاي, كەڭ وتىرىپ,ەڭگٸمە دٷكەن بولادى, بۇل كەدٸمگٸ دەستٷرگە اينالعان باسقوسۋلار ەدٸ. قاڭتارداعى مەنٸڭ تۋعان كٷنٸمدە, تٷنگٸ ون ەكٸدەن كەيٸن, جانسايا عانا وقۋدا, باسقا بالالارىمەن قۇتتىقتاپ, ۋ-شۋ بولىپ جاتقاندا, ٶزٸن بٸرتٷرلٸ ارتىق ادامداي سەزٸندٸ. ارتىنان ويلاپ قاراسام, كەلگەن قوناقتارمەن سٶيلەسٸپ وتىرىپ, قوشتاساتىن ادامنىڭ ەڭگٸمەسٸن ايتىپتى. سوسىن قويماي جوسپارلارىن ايتقانى ەسٸمدە. «استاناعا, ودان پەكينگە, پەكيننەن الماتىعا كەلەمٸن, اقپاننىڭ 12-14-تەرٸندە بٸشكەككە ۇشامىن, ودان استاناعا, استانادان قاراعاندىدا قويىلعالى جاتقان «مۇقاعالي-فاريزا» پەساسىنىڭ پرەمەراسىنا قاتىسامىن, ودان كەيٸن ون التىسى ٷيگە ۇشامىن», - دەدٸ. سوندا مەن: «تٷۋ, پاپاسى, «بۇيىرتسا» دەپ ايتشى», - دەپپٸن, ويىمدا ەشتەمە جوق...
كٷندەلٸگٸ ٶمٸرلٸك سەرٸگٸ بولدى عوي, «16.02.17. – ٷيگە ۇشۋ» دەپ جازىپ قويىپتى... سودان ون التىسى ەمەس, ون جەتٸسٸ اتار تاڭدا كەتٸپ قالدى ...
سول جوسپارىمەن اقپاننىڭ بٸرٸ استاناعا ۇشتى, «امان جەتتٸم» دەپ حابارلاستى, ەرتەڭٸنە №54 مەكتەپتە كەزدەسۋٸ بولدى. سول كەزدەسۋدەن كەيٸن قاتتى قۋانىپ تەلەفون سوقتى. «مەن جاھانگيرٸمدٸ, جامانىمدى ساعىنىپ جاتىرمىن, بٸشكەككە بارمايمىن, ارتىنان بارارمىن. پەكيننەن الماتى ارقىلى ٷيگە ۇشامىن», - دەدٸ. پەكيندە بەس كٷن بولىپ, ٷيگە كەلدٸ. ەرمەرەيٸ اەروپورتتان قارسى العان. مەن جۇمىستان كەلسەم, قاعاز قاراپ وتىر ەكەن, مەنٸ كٶرٸپ «وسىنداي دەلەگاتسييامەن كەرەمەت بارىپ قايتتىق, كەلٸسٸمشارتقا تۇردىق», - دەپ ساپارى تۋرالى ەڭگٸمەسٸن ايتىپ جاتتى... كٶپ ۋاقىتىن العان, ۇزاق جىلعى جوباسى سەتتٸ شەشٸمٸن تابارىنا قۋانعان ەدٸ...قىزىعىن بالا شاعاسى كٶرەدٸ دەپ ويلايمىن.
سودان ەكٸ-ٷش كٷن ٶتكەن سوڭ, دەنساۋلىعى سىر بەردٸ. استراحانداعى بٸر جەكە كلينيكاعا حابارلاستىق, قاراجاتىنا قاراماي سول جاقتان دەرٸگەر شاقىرتتىق. قىس قاتتى, بوران, تايعاق. سوندا دا, بەس-التى ساعاتتىق جولدى ەڭسەرٸپ, جەدەل جەردەممەن كەلٸپ جەتتٸ, قاسىندا بولدى, سەنبٸ-جەكسەنبٸ اعاڭنىڭ حالٸ ٶتە جاقسى بولدى, بٸراق ۇيقىسىزدىققا ۇرىندى. دٷيسەنبٸ كٷنٸ مەنٸ جۇمىسقا جەتكٸزٸپ سالىپ, ٶزٸ تەاترعا كەتتٸ. ون ەكٸلەردە ماعان قوڭىراۋ شالىپ: «قاراعاندىدا ەل كٷتٸپ وتىر ەكەن», - دەپ بارعىسى كەلدٸ. دەنساۋلىعىنىڭ ەلٸ ورنىنا كەلمەگەنٸن ايتىپ, مەن قارسى بولدىم. سول كٷنٸ بيلەتتٸ تاپسىرىپتى. دٷيسەنبٸنٸڭ كەشٸنەن قاتتى مازاسىزدانىپ كەتتٸ, مەن جۇمىسقا بارماي جانىندا بولدىم. كٶڭٸل-كٷيٸ كٷرت ٶزگەرٸپ, ۇيىقتاي الماي قالدى. بٸرەۋلەرگە تەلەفون شالىپ, ٷيگە شاقىردى. كٸردٸ-شىقتى, شىقتى-كٸردٸ, كيٸمدەرٸن, زاتتارىن قارادى. بالا-شاعانى باسقا ٷيگە جٸبەرٸپ, قاراكٶز ەكەۋمٸز جانىندا بولدىق, كەشكە ەرمەرەي دە قاسىمىزعا كەلدٸ. بٸر پسيحولوگييالىق ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. جانىن جاي تاپقىزباي, تىنىشىن العان نە ەكەنٸن كەيٸن تٷسٸندٸك قوي... سەرسەنبٸ كٷنٸ وبلىستىق اۋرۋحاناعا جاتقىزىپ, جٸگٸتتەرگە تەلەفون شالىپ, تاپسىردىم. جيىرما جەتٸ جىلدا ٶمٸردٸڭ اششىسىن دا, تەتتٸسٸن دە بٸرگە كٶردٸك قوي, انار, بٸراق دەل سول سەتتە, سول كەزدە كەتٸپ قالادى دەپ ويلاماپپىن... اجال دا الداپ الىپ كەتەدٸ دەۋشٸ ەدٸ, الدانىپ قالدىق پا?!
نەگٸزٸ سوڭعى ايلاردا «مىنا كٶكەمدٸ قيىپ قالاي كەتەم» دەپ, ايجامالىنا كٶپ الاڭدادى, بٸردە قاراپ وتىرىپ: «سەن تٶرت بالانى ٶزٸڭ اسىرايتىن جاعدايىڭ بار ەكەن, سەن جوق بولساڭ مەن تٶرتەۋٸن تٶرت جاققا بىتىراتىپ الام-اۋ», - دەدٸ.
«مەنەن بٸر مٷشەلدەي كٸشٸ بولساڭ دا, جانىمدى سەن تٷسٸندٸڭ» دەگەن پاپاسى كٷندەلٸگٸنە: «سەن مەنٸ وسى كٷنگە شەيٸن ساقتادىڭ, سەۋلە, ساعان راحمەت» دەپ جازىپ كەتٸپتٸ...
قازٸر ويلاپ وتىرسام, شىنىندا دا, بالا-شاعاسىن اماناتتاپ وتىرعان ەكەن عوي. ناعاشى اپام ايتادى: «ساعان بەرٸن ايتىپتى عوي, ويلانبادىڭ با», - دەپ. كەتٸپ قالادى دەگەن ەشقانداي وي بولعان جوق... الدا قانشا جوسپارىمىز بار ەدٸ...
– راحىمجان اعا كٶپشٸل ادام بولعانىن بٸلەمٸز. قاشان دا ول كٸسٸنٸڭ اينالاسىندا ادام كٶپ بولاتىن. ٶنەرگە, ەدەبيەتكە جاقىن ادامدار عانا ەمەس, ەل سىيلايتىن يگٸ-جاقسىلاردىڭ ٶزدەرٸ دە اعانىڭ قاسىنا ماگنيتشە تارتىلدى. اعا, شىنىمەن, كٶپشٸل بولدى ما? ەندەشە, جازبالارىنان جالعىزدىق لەبٸ ەسٸپ تۇراتىنىن قالاي تٷسٸنسەك ەكەن?
– مٸنەزٸ تۋرالى ايتسام, مٸنەزٸ اۋىر, تٸك بولاتىن, بٸراق سولاي بولا تۇرا, جٸبەكتەي جۇمساق تا ەدٸ. ونىڭ كٶپشٸلدٸگٸ تانىمالدىلىعىنان, قوعامداعى ورنىنان, بەلسەندٸلٸگٸنەن بولسا كەرەك, قاسىندا ٷنەمٸ ادامدار جٷرەتٸن, جەكە شارۋالارىن ايتىپ كٶپ كەلەتٸن. بٸراق «كٸندٸگٸڭدٸ كەسكەننەن كەيٸن ادام باسىنا – بٸر جالعىزدىق», - دەپ, ٶزٸ جيٸ ايتاتىنى سيياقتى, راحىمجاننىڭ جالعىزدىق تاقىرىبى, جالعىزدىق كٷيٸ, مۇڭى, سوناۋ بالالىق شاقتان, اناسى شەمسييا دەۋلەتقىزى قايتىس بولعان كەزدەن باستاپ اجىراماعان ەكەن. اناسى كەتكەننەن كەيٸن اتا-ەجەسٸ بەتٸنەن قاقپاي, ەركەلەتٸپ ٶسٸرگەن. الايدا, انانىڭ جٶنٸ بٶلەك. انا قۇشاعىن سەزٸنبەي ٶسكەن ول اناسىن كەرەمەت اڭسايتىن. اناسى بار ادامدارعا قىزىعاتىن. تٷر-سيپاتى تۋرالى: «سۋ استىنداعى ەلەستەي ەمٸس-ەمٸس ەسٸمدە, كٷلٸمدەپ قارايتىنى ەسٸمدە, ەرمەرەيدٸڭ كٶزٸ شەمەن اپاعا تارتقان (اناسىن سولاي اتايتىن)», - دەيتٸن. اناسى مەن بەكەجان ٸنٸسٸ , قارىنداسى رايسا كەتٸپ قالعاننان كەيٸن, ەكٸنشٸ اناسىنان باۋىرلارى بولسا دا, بارلىق سۇحباتتارىندا ٶزٸن «جالعىزبىن» دەيتٸن, ەرمەرەيٸن «جالعىزىم» دەپ ٶتتٸ. 4-كۋرستا وقىپ جٷرگەن مەنٸ كاز-مۋ-دە العاش كٶرگەندە تٷرٸمدٸ اناسىنا ۇقساتىپتى. «شەمەن اپا سيياقتى سارىسىڭ», - دەيتٸن. نەگٸزٸ, بٸزدٸڭ ەجەمٸز اپالى-سٸڭلٸلٸ ەكٸ قىز بولعان. سوعىستان كەيٸنگٸ جىلدارى ٶگەي شەشەنٸڭ مٸنەزٸنە شىداماي, اپاسى قالاعا كەتٸپ قالعان دا, شەمەن اپا اۋىلدا قالىپ قويعان. مەنٸ العاشقىدا سول ناعاشى اپاسىنىڭ قىزى ما دەپ تە ويلاپتى, بٸراق ٸشتەي: «تۋىس بولىپ شىقپاساق ەكەن», - دەپ تٸلەدٸم دەيدٸ كەيٸن. بالا كەزدەن «تٸلشٸ بولام» دەپ ٶسكەن مەن ٷيگە كەلەتٸن «پيونەر», «اق جەلكەن», كەيٸن «جالىن», «جۇلدىز» جۋرنالدارىن, «انا تٸلٸ», «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتتەرٸن جٸبەرمەي وقيتىنمىن. ٶلەڭ جازدىم, سولاردى جٸبەرٸپ تۇراتىنمىن. راحىمجاننىڭ «قازاق ەدەبيەتٸ», «جالىنعا» شىققان بٷكٸل شىعارماسىمەن تانىسپىن, شىعارماشىلىعىن جاقسى بٸلەتٸنمٸن. جەرلەس اعام دەپ ارالاسىپ جٷرگەندە, ماعان جٸگٸت رەتٸندە كٶڭٸلٸن بٸلدٸرگەن بولاتىن. ديپلومىمدى الار كەزدە الماتىعا الىپ قالۋعا جۇمىستاندى. مەن ٶتە اقىلدى, سابىرلى انانىڭ قىزى ەدٸم. پاپام مەنٸ قاتتى جاقسى كٶرەتٸن. «قىزىم كەلە جاتىر», - دەپ, توي جاساۋعا دايىندالىپ جاتقان. «ٷيدە اتا-انام كٷتٸپ وتىر», - دەپ, اتىراۋعا كەتٸپ قالدىم.سٶيتسەم, راحىمجان ارتىمنان ۇشىپ كەلٸپ, ەكٸ-ٷش اي جاتىپ الدى. ٸشكٸ سىرىن, شەرٸن ايتىپ, الىپ كەلگەن كٷندەلٸكتەرٸن وقىپ بەرگەنٸ دە سول كەز. «الدايىن دەگەن ويىم جوق, مەن شىنىمەن دە جالعىزبىن . مۇنداعى ەكٸ-ٷش جىل بۇرىنعى جازبالار ساعان ٶتٸرٸك ايتۋ ٷشٸن جازىلماعان», - دەدٸ. سول كٷندەلٸكتەر ٷيدە ەلٸ تۇر. ماعان ٷلكەن وي دا سالعان, ونىڭ تاعدىرىنا دەگەن اياۋشىلىعىمدى وياتقان وسى كٷندەلٸكتەگٸ جازبالار ەدٸ. «باس» رومانىنداعى كەيٸپكەرٸنٸڭ: «العاش قۇرعان نەكەم سەتسٸز بولدى», - دەگەنٸ – سونداعى ماعان ايتقان سٶزٸ ەدٸ.
«ەر-ازاماتىنىڭ نامىسىنا تييۋٸ, سىيلاي الماۋى ٶزٸ سەزٸمتال ادامدى جٷرەك تالماسىنا الىپ كەلٸپ, اشۋىمدى جازۋدان الدىم, اۋرۋحانادان بوساسام ارحيۆ پەن كٸتاپحانادان شىقپادىم»,- دەگەن ەدٸ سول كەزدە.
ٸشكٸ جالعىزدىعى, رۋحاني جالعىزدىعى ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋعا دەيٸن الىپ بارعان. « كٶرگەن باققانىندا» جازىپ ەدٸ عوي... سونداي بٸر جەكە ٶمٸرٸندەگٸ اۋىر كەزەڭدە وعان كەزدەسكەن ەكەم. ونى جٷرەگٸمنٸڭ تۇنىعىمەن جاقسى كٶردٸم. العاش قوسىلعان جىلدارى ٸشٸ تولىپ قالعانداي كٶپ سٶيلەيتٸن. جالپى, كٶپ ەڭگٸمەلەسەتٸنبٸز. ەرمەرەيٸ دە, قاراكٶزٸ دە جازبالارىندا جازدى عوي, ٷستەل باسىندا ەكەۋدەن-ەكەۋ وتىرىپ, ول شەي ٸشٸپ, مەن ەڭگٸمە تىڭدايتىنمىن.
– ول راس, «قاز-مۋ-دەگٸ ون ەكٸ مىڭ قىزدىڭ ٸشٸنەن تاڭداپ الدىم», - دەگەن جان جارى – ٶزٸڭٸزگە دە نەزٸك پەيٸلٸ ەرەكشە ەكەنٸن ەر سۇحباتتارىنان بٸلەمٸز عوي. جالپى, بارلىق سۇحباتتارىن قايتالاپ وقىپ شىقتىم. وتباسىنا دەگەن اسقان سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ بٸلٸنەدٸ. ەر بالاسىنىڭ اتىن ايالاي اتايدى. بولاشاقتارىنان ٷلكەن ٷمٸت كٷتەدٸ...
اعا وتباسىندا قانداي ەدٸ? ول كٸسٸنٸڭ ٶزٸ «وتباسىندا قانداي قوجايىنسىز?» دەگەن تٸلشٸ سۇراعىنا: «قاتەلەسپەسەم, ەجەپتەۋٸر قوجايىنمىن-اۋ دەيمٸن», - دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ.
– ٶزٸ بالاعا قاتتىمىن دەيدٸ, بٸراق ول ولاي ەمەس. ەرمەرەي دٷنيەگە كەلگەندە, ٶمٸرٸمنٸڭ جالعاسى, ەر بالا دٷنيەگە كەلدٸ دەپ قاتتى قۋاندى. كٷندەلٸكتٸ كٷندە سۋعا تٷسٸرۋدٸ مٸندەتتٸ تٷردە بٸرگە تٷسٸرەمٸز. تاڭعى تٶرتتە تۇرىپ, دالاعا الىپ كەتەتٸن, سەبەبٸ, شٸلدەدە الماتىداعى جالدامالى پەتەرٸمٸز كٷن شىقپاي ىسىپ كەتەتٸن. قاتتى سىيلاسىپ, بٸر-بٸرٸمٸزگە تٷسٸنٸستٸكپەن قاراپ ٶمٸر سٷردٸك. ٷي شارۋاسىنا قولعابىس تيگٸزۋدەن قاشپايتىن ەدٸ, بٸردە مەن دٷكەنگە كەتكەندە, جەڭٸن قايىرىپ الىپ, بالالاردىڭ كيٸمٸن جۋىپ جاتسا, مۇحتار اعا شاحانوۆ ٷيگە كٸرٸپ كەلٸپ, قاتتى ساسىپ قالىپتى.
ٶزٸم قالانىڭ قازاقى وتباسىندا ٶسكەن قىزبىن عوي, ٷي تٸرلٸگٸ ەيەلدٸڭ مٸندەتٸ دەپ ويلايمىن. مامام قازاقى جٶن-جوسىقتى, تەربيەنٸڭ دۇرىس-بۇرىسىن سانامىزعا قاتتى سٸڭٸرٸپ ٶسٸردٸ. پاپامىز جۇمىستان كەلگەندە, ٷيگە كيەتٸن اياق كيٸمٸ, تاقيياسى, سٷلگٸسٸ بەرٸ دايىن تۇراتىن. سوسىن ٷيدە كٶپ بالا بولساق تا, شىبىننىڭ ۇشقانى بٸلٸنەتٸن, بٸز ەكەنٸ سىيلاۋ دەگەندٸ سولاي بولۋعا تيٸستٸ قاعيدا دەپ ٶستٸك. ٶزٸم قۇرعان وتباسىندا وسى تەرتٸپتٸ ساقتاۋعا تىرىستىم. راحىمجانمەن پاپامنىڭ مٸنەزدەرٸ ۇقسايدى. 90-شى جىلدارى قيىن كەز بولدى عوي, ول سٷتسٸز شاي ٸشە المايدى, مەن ٷنەم جاساپ, «سٷتپەن ٸشكٸم كەلمەيدٸ» دەپ, وعان عانا قۇياتىنمىن. سول كەزدەردەن باستاپ, ٷيدٸڭ تٸرشٸلٸگٸن تولىقتاي ماعان سەنٸپ كەتتٸ. ول تەك جۇمىسىن, الاڭسىز جازۋىن بٸلدٸ.
بٸز ٷلكەن سىيلاستىقپەن ٶمٸر كەشتٸك. بارلىق وتباسىندا بولاتىن تۇرمىستىق قيىندىقتار ٷشٸن رەنجٸسپەيتٸنبٸز, ٶزٸ «دارا جولدا» «جەكە باس قيىندىعىم بار, سەۋلە سونىڭ بەرٸن كٶتەردٸ», - دەپ ايتىپ ەدٸ عوي. كٶپ نەرسەسٸنە, اساۋلىعىنا, تەنتەكتٸگٸنە كەشٸرٸممەن قارادىم. جالىنان سيپاپ, جەيلاپ ايتسام, جۇپ-جۇمساق قالپىنا تٷسەتٸن. اناسىنان ەرتە ايرىلعاندىعى بار, كەيٸنگٸ كٶرگەن قيىندىقتارى بار, جازۋشىلىق ەلەمٸ مەن ٶمٸردٸڭ ەكٸ باسقالىعى دا ونىڭ ٸشكٸ كٷيزەلٸسٸن ۇلعايتا تٷستٸ دەپ ويلايمىن. اللانىڭ بەرگەن بويىنداعى ەرەكشە تالانتى دا ونى قالىپ پەن شەڭبەرگە سىيعىزبادى...
راحىمجاننىڭ مٸنەزٸندە شىعارماشىلىق ادامىنا تەن بٸر نەزٸكتٸك, جۇمساقتىق بولدى. سەل نەرسەگە قۋانىپ, سەل نەرسەگە رەنجٸپ قالاتىن ەدٸ. ەشقاشان «جوق» دەپ, الدىنا كەلٸپ تۇرعان ادامنىڭ مەسەلٸن قايتارمايتىن. بٸرەۋگە رەنجٸسە, ونىسىن بٸلدٸرتپەيتٸن. كەيٸنگٸ كەزدە مازاسىن الاتىن جۇرتتان مەزٸ بولىپ, تەلەفونىن سٶندٸرٸپ قوياتىن بولدى. كەرەك ادامدارىنا ارتىنان ٶزٸ قوڭىراۋ شالىپ جاتادى. جوعارىدا ايتىپ كەتتٸم, بٸز و باستان كٷيلٸ, دەۋلەتتٸ تۇرعان جوقپىز. جاس كەزٸمٸزدەگٸ جوقتىقتى سولاي بولۋى كەرەك دەپ قابىلدادىم, كەيٸن جاعداي تٷزەلگەن كەزدە اسىپ-تاسپادىم. ونىڭ ماتەريالدىق يگٸلٸك ەمەس, باستىسى – رۋحاني بايلىق, جان تازالىعى دەگەن ويىن حوش كٶردٸم.
مەن ونىڭ پۋبليتسيستيكاسىن, تٸلشٸلٸك جازبالارىن سونداي جاقسى كٶرەمٸن. ٶزٸ بولسا, كٶپ ۋاقىتىمدى الدى, ودان دا جازۋشىلىعىمدى قۇنتتاۋىم كەرەك ەدٸ دەيتٸن. بٸراق وسى ٶسۋ جولى, تابىستى قادامدارى تۋرالى ايتقاندا , ٷيگە كەلەتٸن جاقىن تۋىستار اراسىندا ەزٸلدەپ, سول جولدا سەنٸڭ ەڭبەگٸڭ وسىنشا پايىز دەي كەلە 99 پايىزعا جەتكٸزەتٸن. مەنٸ سٶيتٸپ «الداپ» قوياتىن. جالپى, جەكە ٶمٸرٸمٸزدٸ جابىق ۇستادىق. ەشقاشان ەل الدىندا ارتىققا جول بەرمەدٸك.
ەر ادامنىڭ جاعدايىن جاساۋ – ەيەلدٸڭ مٸندەتٸ. «وتباسىندا باقىتتى ادام عانا باقىتتى» دەيدٸ عوي, ول بالا-شاعاسىنىڭ ورتاسىندا, ول شىنىمەن دە, باقىتتى ەدٸ. ەلدٸڭ ادامىنىڭ, تانىمال ازاماتتىڭ جارى بولۋ ٷلكەن ەڭبەك. قازاقتاردا بٸر ۇعىم بار, ونداي ادامنىڭ جەكە ٶمٸرٸ, بالا-شاعاسى جوقتاي كٶرەدٸ. كەيدە سەنٸ يتەرٸپ تاستاعىسى كەپ تۇراتىندار كٶپ. ول تەك بٸر ونىڭ عانا ەمەس, جۇبايىنىڭ دا بٸرگە ٶتكەن جولى ەكەنٸن كٶپ ادام تٷسٸنبەيدٸ, «تانىمال ەركەكتٸڭ ارتىندا اقىلدى ەيەل تۇرادى» دەپ ورىستار ايتپاقشى, ٶمٸر جولىمىزدا ٷيسٸزدٸكتٸ دە, جوقتىقتى دا, اعايىن-دوستىڭ ساتقىندىعىن دا بٸرگە كٶردٸك. قازٸر ول كەتكەن سوڭ بٸرەۋلەر بٸردەڭە دەگٸسٸ كەلەدٸ, وندايلارعا كٷلكٸم كەلەدٸ.
بالالارىن ٶتە جاقسى كٶردٸ, قاتتى ەركەلەتتٸ. سىرت كٶزگە بالاعا مەن بەرمەيتٸن سيياقتى, بٸراق سولاردىڭ ەربٸر سٶزٸن, ەربٸر قىلىعىن ٸشتەي ەسكەرٸپ جٷرەتٸن. قاراكٶز جاسٶسپٸرٸم كەزٸندە «بارابان تارتقىم كەلەدٸ» دەگەندە, تٷركييادان نەن داۋىلپازدى كٶتەرٸپ تە كەلگەن. قىزدارىنىڭ قىزىعىپ, العىسى كەلگەن ينتەرنەت-تاپسىرىستارىن ماعان ايتپاي تٶلەپ بەرٸپ جٷرەدٸ ەكەن. كٷندەلٸكتەرٸندە بالالارىنىڭ قۇيتتاي-قۇيتتاي سۋرەتتەرٸ, شاتپاق شيمايلارى جاپسىرىلىپ تۇر. الىس ساپارلارىنان بەرٸمٸزگە سىيلىقتارىن الىپ كەلەتٸن. جالپى قازاق ەيەلٸنٸڭ باقىتىن باسىمنان راحىمجانداي ازاماتپەن بٸرگە ٶتكٸزگەنٸم قيىندىقپەن كەلگەن باقىت. كٶپ ەيەل تٷسٸنبەيتٸن باقىت. بٸر كٶڭٸل شەيدا داريعا دەگەن ناعاشى اپاسىنىڭ ايتقانى بار: «كٸمنەن ايىرىلعانىڭدى ەمەس, كٸممەن بٸرگە ٶمٸر سٷردٸڭ, كٸمدٸ باقىتتى ەتتٸڭ, سونى ويلا, سونى ويلاساڭ قايعىڭ جەڭٸلدەيدٸ», - دەپ.
جوعارىدا ايتقانىمداي, قوسىلعان جىلدارى تۇرمىسىمىز ٶتە قاراپايىم بولدى, پەتەر جالداپ تۇردىق. اۋىلعا ٶزٸمٸز بارىپ قايتاتىنبىز. ارالاساتىن ادامدارىمىز دا جوقتىڭ قاسى بولدى. كەيٸننەن اينالاسىندا ادام قاراسى كٶبەيٸپ , ٶز جۇمىسىمەن ماڭايىنان ٷيٸرٸلٸپ شىقپايتىن سولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ راحىمجاننىڭ دا وتباسى, بالا-شاعاسى بار ەكەن-اۋ, جەكە ٶمٸرٸ, جەكە ۋاقىتى بولۋى كەرەك ەكەن-اۋ دەپ, ساناسقان جوق. تٸپتٸ دەمالىس كٷندەرٸ دە مازانى الىپ بٸتەتٸن. تەك سولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا كەسٸرٸ قاتتى تيگەنٸن ايتقىم كەلەدٸ...كەيدە ٶزٸمٸز ٷيدە وتىرساق تا, ەسٸك سىرتىنا بٸز اندا كەتتٸك, مىندا كەتتٸك دەپ ٶتٸرٸك جازىپ قوياتىنبىز.
– جازۋشىلىق شەبەرحاناسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭٸز. جۇمىس ٸستەۋ تەسٸلٸ قانداي ەدٸ? ٷلكەن تاقىرىپقا كٸرٸسەر الدىندا, جۇمىس ٷستٸندە ٶزٸن قالاي ۇستادى? ٷلكەن باپ قاجەت ەتەتٸن بە ەدٸ? «كٶپ نەرسە جازۋشىنىڭ ٶمٸرلٸك جارىنا بايلانىستى» دەگەن شىندىققا جاقىن سٶز بار, سول سٶزدٸ تٸرٸلتسەك, جازۋشىعا قالاي قولداۋ بٸلدٸرەتٸن ەدٸڭٸز?
– جازۋشىلىق شەبەرحاناسى دەسەڭٸز, ونىڭ ٶزٸن بٸر «كٶشپەندٸ شەبەرحانا» دەپ اتاۋعا ەبدەن بولاتىن شىعار. ول شىعارماشىلىعىنا كەلگەندە ٷلكەن باپ تاڭدامايتىن. بٸز كٶپ كٶشكەن ادامبىز. الماتىدا ٷي جالداعاننان باستاپ كٶشتٸك, ودان بٸشكەككە جۇمىس ساپارىمەن كەتٸپ, سول جەردە بەس جىل تۇردىق. جۇمىستان كەلٸپ, تاماقتانىپ الىپ, بالالار ۇيىقتاعاننان كەيٸن جازۋعا وتىراتىن. شارشاسا دا, ٶمٸر بويى وسى تەرتٸپپەن جۇمىس جاسادى. جۇمىستان شارشاپ شىعىپ, بٸردە اۆتوبۋستا قالعىپ كەتسە, باسىنان بٶركٸن شەشٸپ ەكەتكەنٸن بٸلمەي قالىپتى. ەدەبيەتتٸڭ «قارا جۇمىسىنا» بارلىق قالام يەلەرٸ سيياقتى تٷنگٸ مەزگٸلٸن ارنايتىن. تاقىرىپ تاڭداعاندا, ۇزاق ويلانبايتىن. سٷيٸكتٸ كەيٸپكەرلەرٸ – تاريحي تۇلعالار, قاراپايىم اۋىل ادامدارى ەدٸ. جەڭگٸر حان, يساتاي مەن ماحامبەتتٸ جاقسى كٶردٸ, سىرىم باتىردى, مۇستافا شوقايدى, بەيبارىستى, ەمٸرەنٸ, عابيت اتامىزدى, سەكەن سەيفۋلليندٸ, تەمٸربەك جٷرگەنوۆتٸ جازدى. جالپى, نە جازسا دا, زەرتتەپ الماي, جازۋعا كٸرٸسپەيتٸن. «باسىمدا پٸسٸرٸپ الامىن» دەيتٸن, ونداي كەزدە, جانىڭدا وتىرىپ تا, ول سەنٸ تىڭداماي وتىرۋى مٷمكٸن, ٶز ەلەمٸندەگٸ گەرويلارىمەن وتىراتىن ەدٸ. العاشقى تۇرمىسقا شىققان جىلدارى بٸردە جۋىنۋعا كٸرٸپ كەتٸپ, ٶز-ٶزٸمەن راحاتتانىپ ەڭگٸمە ايتىپ جاتقانىن ەستٸپ, شوشىپ كەتكەنمٸن. ەندٸ بٸر قىزىعى, قازٸر قاراكٶزٸ سونداي. بۇل دا شىعارماشىلىق ويدا جٷرەتٸن ادامداردىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ بولسا كەرەك. كٶكەيٸندەگٸ نەرسە ەبدەن «پٸسكەن» كەزٸندە عانا جازۋعا وتىراتىن. جازۋعا وتىرعاندا, ەشكٸم مازاسىن الماعاندى جاقسى كٶرەدٸ. جازۋ دەگەن كەيدە لىق ەتٸپ تٶگٸلٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. سول تٶگٸلگەندە, جازىپ الۋعا تىرىسادى. بالالار ٶسٸپ, مازاسىن المايتىن جاسقا جەتكەندە, كٷندٸز دە جازۋعا كٶشتٸ. تٷسكٸ مەزگٸلدە «بٸر سٶيلەم بولسىن جازىپ تاستايىنشى» دەپ وتىرادى كەيدە. كٶبٸنەسە, بٸر جازعانىن قايتىپ تٷزەتپەۋشٸ ەدٸ. باپ دەگەندە, ٶزٸ جىلقىشىنىڭ بالاسى , بولمىس-مٸنەزٸ تازا قازاقي, جىلقىنىڭ ەتٸن جاقسى كٶردٸ, مٸندەتتٸ تٷردە سوعىم سويامىز, سول سوعىمدى ماۋسىم ايىنداعى ەرمەرەيدٸڭ تۋعان كٷنٸنە دەيٸن جەتكٸزۋگە تىرىسامىن. جىلقىنىڭ ەتٸ ٷنەمٸ الدىندا بولاتىن, سول سيياقتى, سٷت قاتقان شايدى ەرەكشە جاقسى كٶردٸ, شايسىز عۇمىرىن ەلەستەتۋ قيىن. ەسٸرەسە, جازۋ جازعاندا. «سەن تاڭداعان شايدىڭ دەمٸنە ەشتەمە جەتپەيدٸ» دەپ, ٷيدەگٸ شايدان جۇمىسىنا دا الىپ كەتەتٸن ەدٸ. شۇبات, قۇرت-ٸرٸمشٸك, بالدى جاقسى كٶردٸ. ونىڭ اۋىلى بالىققا, ەسٸرەسە سازانعا باي سۋلى جەر. سازاندى ەرەكشە جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸ.
جالپى, قاي-قاي ازاماتتىڭ دا ٶمٸر جولى العان جارىنا بايلانىستى دەپ ويلايمىن. ەيەل بولىپ قاتەلەسكەن دە جەرلەرٸم بولعان شىعار, بٸراق, مەندە سول ادامدا بەرٸ دۇرىس بولسىنشى دەگەن وي عانا بولعانى اللاعا ايان. قيىندىعىن بٸرگە كٶرەمٸن دەپ قوسىلعان سوڭ, ەرينە, مەن ەيەلدٸڭ مٸندەتٸن ورىنداۋعا تىرىستىم. ٶمٸر بولعان سوڭ, اۋىرتپالىعىن كٶتەردٸم, كٶپ نەرسەسٸنە كٶز جۇمدىم. ول دا مەنٸ تٷسٸنۋگە, كٶمەكتەسۋگە, ەركەلەتۋگە تىرىساتىن. ەر نەرسە تەرگەلٸپ, سٶز قۋىپ, جۇرتتىڭ سٶزٸنە ەرٸپ كەتسەڭ وتباسى قۇرۋىڭ قيىن. ماعان دەيٸن ول وسىنداي نەرسەلەردٸڭ بەرٸنەن ٶتكەن, ازاپ شەككەن. كەزدەسكەن كەزدەرٸ ٶز ٶمٸرٸنەن, اقىن جازۋشىلار ٶمٸرٸنەن كٶپ مىسال, ەڭگٸمەلەر ايتاتىن. سولاردان ٶمٸرلٸك ساباق الدىم دەسە دە بولادى. جيىرما جەتٸ جىل بٸر شاڭىراق استىندا ٶمٸر كەشكەننەن كەيٸن ونىڭ ەربٸر ەدەتٸ, ەربٸر ەرەكەتٸ «سولاي بولۋى تيٸس» سيياقتى بولىپ كەتتٸ. بٸرگە ٶمٸر سٷرگەن سول عۇمىردىڭ تەز ٶتٸپ كەتكەنٸنە مەن قازٸر تاڭ قالامىن. ٶمٸرٸمٸزدە اششى دا, تەتتٸ دە نەرسە بولدى. قاي كەزدە دە ونىڭ دۇشپانى – مەنٸڭ دۇشپانىم ەدٸ, ونىڭ دوسى – تٶرٸمٸزدەن ورىن الاتىن. قاشان دا ەر-ازاماتىمدى قولداپ, تٸلەۋٸن تٸلەپ, قينالسا بٸرگە قينالدىم. راحىمجانداي جاراتىلىسى بٶلەك ادامنىڭ, بالا كەزٸنەن قيىندىق كٶرگەن ادامنىڭ تاعدىرى ٷشٸن ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىما ارتقانىم راس. ول قارنى تويعانعا مەز بولىپ ٶمٸر سٷرەتٸن كٶپتٸڭ بٸرٸ ەمەس ەدٸ, سوندىقتان ونىڭ تۇلعاسىنا لايىقتى جار بولۋ كەرەك ەكەنٸمدٸ مەن جاقسى سەزٸندٸم. بەت-اۋزىڭدى بوياپ, ەدەمٸ كيٸم كيٸنٸپ, قاسىندا قۋىرشاقتاي بولىپ تۇرۋ بٶلەك تە, جانىن تٷسٸنٸپ, كەشٸرٸمشٸل بولىپ, تالانتتى ادامنىڭ جارى بولۋ مٷلدەم بٶلەك. بالالاردى دا سولاي تەربيەلەدٸم. قازاق ەيەلٸ بالاسىن ەكەڭە سٶز كەلتٸرمە دەپ تەربيەلەيدٸ ەمەس پە?
– بالا-شاعانى, قارا شاڭىراقتى, مەڭگٸ ٶلمەيتٸن كيەلٸ تۋىندىلارىن بٸر ٶزٸڭٸزگە قالدىردى دا جٷرە بەردٸ... مۇنىڭ بارلىعى نەزٸك بولمىسىڭىزعا اسا اۋىر سالماق ەكەنٸن, ەرينە, سەزەمٸز...
– قارا شاڭىراق دەگەن كيەلٸ ۇعىم . 2017-نٸڭ قاراشاسىندا جەر ۋچاسكەسٸن الىپ, «جاھانگيرٸمە ٷي سالامىن» دەپ, سول جەردەن ٷي جوسپارلاپ جاتقان. بٸراق وعان قۇداي جەتكٸزبەدٸ... بٸراق سول ماقساتى, جوسپارى بٸزگە امانات, ەرمەرەيٸ, قاراكٶزٸ بار, جانىنىڭ ساياسى بولعان جانساياسى, جامالى بار, سول تٸلەگٸنە بٸزدٸ جەتكٸزسە دەپ ارماندايمىن.
تۋىندىلارىن كٶپ جينامايتىن, شاشىپ جٷرە بەرەتٸن. الماتىدان بٸشكەككە كٶشكەندە, تەز بۋىنىپ-تٷيٸنٸپ, كٶشٸپ كەتتٸك. زاتتارىمىزدى سوندا تۇراتىن اعايىنىمىزدىڭ ٷيٸنە قويىپ كەتكەنبٸز, بٸر-ەكٸ جىل ٶتٸپ, سول ٷيدەگٸ جەڭگەمٸز رەنجٸگەننەن كەيٸن, الماتىعا بارىپ, ەكٸ-ٷش ٷلكەن سٶمكەگە سالىپ, تەك قانا راحىمجاننىڭ قاعازدارىن الدىم دا, قالعان زاتتاردى سول كٷيٸ قالدىرىپ كەتتٸم. سول قاعازداردى بٸشكەكتەن اقتاۋعا, ودان اتىراۋعا كٶشكەندە بٸرگە الىپ جٷردٸم. اقىرى, جينالا-جينالا كەلگەندە, بٸر بٶلمە تولدى. ٶزٸ ٶمٸردەن ٶتكەننەن كەيٸن استاناداعى ٷيدە قالعان قاعازدارىن پوەزبەن الىپ كەلدٸك. ارتىندا قالعان جازبا مۇرالارىن جيناقتاپ, جوعالتپاي رەتتەپ, بولاشاققا الىپ بارۋ – بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز دەپ ەسەپتەيمٸن.
ەرينە, ٶزٸ كەتكەننەن كەيٸن, ارتىندا قالعان وتباسىنا دەگەن ەل-جۇرتتىڭ سىن سٶزٸ بولادى ەكەن. قاسىنداعى ادامىڭ كەتكەن كەزدە, بۇل «اللانىڭ ٸسٸ ەمەس, ەيەلٸنەن بولدى» دەپ قارايتىندار دا بولادى ەكەن. «نەگە ۋاقىتىندا قاراتپادى, نەگە ساق بولمادى, نەگە الدىن المادى?», - دەگەن سٶزدەر 70-80-گە كەلگەن ەل اقساقالداردىڭ اۋزىنان شىققانى, اللانىڭ ٸسٸنە شەك كەلتٸرگەندەرٸ ٶكٸنٸشتٸ, ەرينە. بۇل زاماندا جەسٸر بولۋ دا , ادامىنىڭ ارتىن كٷتۋ دە سىن ەمەس, سىناق ەكەن. سەنٸڭ قايعىڭمەن كٶبٸنٸڭ ٸسٸ بولمايدى ەكەن. وسىلاي ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز, انار... كەيبٸر ادامداردىڭ قولدان جاساعان قيىندىعىمەن كٷرەسٸپ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز... كەيبٸر دوسىم دەگەن ادامداردىڭ ٶزٸ ايتقانداي يتتٸڭ دوس بولعانى جاقسى, دوستىڭ يت بولعانىن كٶرٸپ تە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز, كەيبٸر اعايىن-تۋعاندارىنىڭ ساتقىندىق جاساپ, ٶزگەرگەن مٸنەزدەرٸنە تاڭ قالىپ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز...
بۇل دا اللانىڭ بەرگەن سىناعى شىعار. سول سىناقتى, سول جولدى مەنٸڭ ٶتۋٸم كەرەك بولعان شىعار دەپ ويلايمىن. بٸرٸنشٸدەن, ٶز-ٶزٸمە سابىر تٸلەيمٸن, بالاپاندارى ساناسىز ەمەس, ول ٷلكەن قۋات ماعان, ەكەسٸ ەرقايسىسىنا سەنٸپ كەتكەنٸن تٷسٸنەدٸ. بۇلار امان جٷرگەندە, ونىڭ ۇرپاعى امان جٷرگەندە, راحىمجاننىڭ مۇراسى دا, اتى دا ٶلمەيدٸ دەگەنگە سەنەمٸن. الداعى ۋاقىتتا وسى ماقساتتا جۇمىس ٸستەيمٸن.
– كٷندەلٸگٸندە: «ٶمٸر سٷرگٸم كەلمەيدٸ. تاپ وسى سەت اللەكەم اق مىلتىعىن كەزەسە, «اتقان قولدان اينالدىم» دەر ەم...» - دەپتٸ...
– بۇل سوڭعى جىلدارداعى كٶڭٸل-كٷيٸنٸڭ بٸر سەتتەرٸ ەدٸ. اتىراۋ وبلىستىق تەلەديدارىنا بەرگەن سۇحباتىندا اشىلىپ, كٶسٸلٸپ سٶيلەپ, ەڭ سەتتٸ سۇحباتىنىڭ بٸرٸ سول بولدى دەپ ويلايمىن. سوندا ەلدٸڭ, ۇلتتىڭ مەسەلەلەرٸن اشىق ايتتى. ەركەز قازاققا تٶنگەن قاۋٸپتٸ ٶزٸنە كەلگەن كەساپاتتاي قابىلدادى. قوعامداعى كەيبٸر مەسەلەلەر جانىن جەگٸدەي جەدٸ. جان دەرتٸ مەڭدەگەن سەتتە, وسىنداي سٶزدەردٸ ايتقىزدى. ونى قيناعان نەرسە, وسى كەلەڭسٸزدٸكتەرگە قارسى تۇرا الماعاندىعى. ٶز پٸكٸر, ويىن اشىق ايتىپ جٷرگەنٸمەن توقتاۋ قويا الماعاندىعى, ٶزٸنٸڭ شاراسىز كٷيٸ جانىنا قاتتى باتتى. «ويلى ادامعا قىزىق جوق» دەپ دانىشپان ابايدان ارتىق ايتۋ قيىن. ول اقشا شاشىپ, دۋمانداتىپ, سەرٸلٸك قۇرىپ جٷرەتٸن ادامداردىڭ قاتارىنان ەمەس ەدٸ. ميىندا سان مىڭداعان ويلارى, جوسپارلارى تۇرادى, ەلدٸڭ باسىنا تٷسكەن نەبٸر قيىن جاعدايلاردى ەستٸگەندە, تورىعىپ, تٸپتٸ ۇيقىسىزدىققا دا ۇرىناتىن. كيٸمٸ جوق, نە بٸر, قارنى اش ەمەس, وسىنداي ويلار وعان مازا بەرمەدٸ. ەسٸرەسە, سوڭعى ەكٸ-ٷش جىل. بۇرىن بولاشاققا دەگەن ٷمٸتٸ, سەنٸمٸ بولاتىن. تورىعىپ, قينالىپ كەتتٸ. ەشكٸمدٸ كٶرگٸسٸ كەلمەيتٸن كەيدە. ٶزٸڭ مەن تٶرت بالا, ەيتپەسە بۇل دٷنيەدە قيمايتىن ەشتەڭە جوق دەپ, مەن جاقسى كٶرەتٸن ادامداردىڭ كٶبٸ كەتٸپ قالدى دەپ سوڭعى كەزدەرٸ جيٸ ايتىپ كەتتٸ. سونداي سەتتەردە راحاتتى جازۋدان تاپتى دەپ ويلايمىن. شٸركٸن جازىپ قينالعانىڭ ەمەس, بٸتٸرٸپ راحاتتانعان سەزٸمدٸ ايت دەۋشٸ ەدٸ.
– اعانىڭ مەڭگٸلٸك مەكەنٸن ەرتەرەك, كٶزٸ تٸرٸسٸندە سايلاپ قويعانى راس پا?
– اتىراۋدىڭ شەتٸندە «تومارلى» دەگەن اۋىل بار. سول ماڭدا ەكٸ ٷلكەن قورىم بار. بٸر كەزدەرٸ كٸشٸ جٷزدە قۇنىسكەرەي دەگەن كٷرەسكەر, سوۆەت ٷكٸمەتٸ باندا اتاعان مىقتى اتامىز ٶتكەن, سٷيەگٸ تٷركمەنستان جەرٸندە قالىپ كەتكەن, 1995-98 جىلدارى سول اتامىزدىڭ سٷيەگٸن ەكەلەمٸز دەپ كٶپ جۇمىستانعان. جالعىز ٶزٸ ەمەس, اعايىندارمەن بٸرگە. ەكٸ مەملەكەتتٸڭ ورتاسىنداعى مەسەلە شەشٸلمەي, ول اياقسىز قالدى. بٸراق, سول كەزدەن باستاپ, ەزٸل-شىنى ارالاس جيٸ ايتاتىن بولدى. بالاسىنا دا تاپسىرىپ كەتٸپتٸ.
– «قىزمەت – قولدىڭ كٸرٸ, ساياسات – بەتتٸڭ كٸرٸ, وسى ەكەۋٸنەن دە تازاردىم-اۋ», - دەگەن راحىمجان اعامىزدىڭ بٸرجولاتا شىعارماشىلىققا بەت بۇرعان كەزٸ قاي ۋاقىت ەدٸ? قىزمەتتٸ قويعان سوڭ, جازۋشىلىققا بٸرجولاتا بەت بۇرا الدى ما? ٶندٸرتٸپ جازعانى قاي ۋاقىت ەدٸ? جازعانىنا كٶڭٸلٸ تولاتىن با ەدٸ?
– ۇلتتىق اكادەمييالىق كٸتاپحانا باسشىلىعىنان كەتكەننەن كەيٸن «اق جايىق» جۋرنالىن اشتى. سودان كەيٸن ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ قازاق دراما تەاترىنىڭ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ بولدى. سول جۇمىسىن ٶتە جاقسى كٶردٸ. سول تەاتردى كٶتەرەم دەپ, اۋىرىپ جٷرسە دە, قولىنان كەلگەنٸنٸڭ بەرٸن جاسادى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىندا ٸستەگەن قىزمەتٸ – «اكادەمييالىق تەاتر» اتاعىن الىپ بەرٸپ كەتتٸ. سول «راحىمجان وتارباەۆ اتىنداعى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸ» دٷركٸرەپ ٶتكەن, قالامىنان تۋعان سٷيەكتٸ پەسالارى قويىلعان ساحنادا سٷيەگٸ قويىلىپ, اقتىق ساپارىنا سول كيەلٸ ساحنادان اتتاندى...
تەاتر باسسىز قالدى...
راحىمجان مەملەكەتتٸك قىزمەتتەن كەتٸپ, قانشا جەردەن «تازاردىم» دەگەنمەن دە, ول ورتادان كەتە المادى. بارلىعىن تاستاپ, بٸرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن وتىرعان جوق. بٸراق «ٷش جىل جازامىن, ٷش جىلدان كەيٸن جازۋدى قويامىن» دەدٸ. ەندٸگٸ جوسپارى – اتىراۋدان «راحىمجان وتارباەۆتىڭ ەدەبيەت ٷيٸن» اشۋ ەدٸ. وعان لايىقتى عيماراتتى دا قاراپ قويعان بولاتىن. تالانتتى جاستارعا شەبەرلٸك كلاسىن ٶتكٸزۋ, جاستاردى قامقورلىققا الۋدى ويلادى. «ٶزٸم الماتىعا العاش بارعاندا, كٶشە ورىندىعىندا ۇيىقتاپ جٷرگەن كٷندەرٸم سيياقتى, اتىراۋعا اۋىلدان, شەتتەن كەلگەن جاس تالانتتار قاڭعىپ جٷرمەسٸن» -, دەپ. ەسٸرەسە, ورالمان جٸگٸتتەرگە قاتتى جانى اشيتىن, سولاردىڭ جايىن كٶپ ويلادى, قولىنان كەلگەن كٶمەگٸن ايامادى. باسپاناعا زەرۋ بولسا, بٸراز ۋاقىت تۇرىپ كەتەتٸن, ٸشتەگٸ شەرٸ بارلار پٸكٸرتالاسىپ, از ۋاقىت ەڭگٸمەلەسٸپ كەتەتٸن, جاستاردىڭ جىپ-جىلى بٸر ۇياسىن قۇرۋدى الدىنا ماقسات ەتٸپ قويدى.كەمەلٸنە كەلٸپ, شەبەرلٸگٸ شىڭدالعان كەزدە قازاقتىڭ جاس تالانتتارىنا جول كٶرسەتۋدٸ, جٶن كٶرسەتۋدٸ ويلادى. ٶزٸ ايتقانداي, ەلەم تاعدىرىنا الاڭدايتىن جاعدايعا كەلگەن, «جازۋشى بوپ ۋايىمسىز, مۇڭسىز جٷرۋ مٷمكٸن ەمەس» دەيتٸن راحىمجان شەكٸرت تەربيەلەۋدٸ ماقسات ەتتٸ. ٶز شىعارماشىلىعىنا شەك قويعان سەبەبٸ سول. سوڭعى تٶرت-بەس جىلدا قاتتى ٶندٸرتٸپ جازدى. 2018 جىلى جوسپارلاعان شارالارى بٸر-ەكٸ جىل كەشٸگەر, مٷمكٸن, بالا-شاعاسى, جوقتاۋشى ەلٸ, ەدەبيەت پەن ٶنەر جاناشىرلارى راحىمجان ارمانى ەلٸ جٷزەگە اسادى دەپ ويلايمىن. وسى سەتتٸ پايدالانىپ, وبلىس باسشىسى نۇرلان اسقارۇلىنا وتباسى اتىنان اللا رازى بولعاي دەيمٸن. ٶنەردٸ, سٶزدٸ, ەدەبيەتتٸ تٷسٸنەتٸن تۇلعا ەكەندٸگٸن فەستيۆال كەزٸندە ەل تانىدى. راحىمجان كەتكەندە دە انىق سەزٸندٸك. ەل ٷشٸن ٸستەگەن ٸسٸنە ەڭبەگٸنە سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز.
ەرينە, اعاڭنىڭ ٶز جازعانىنا كٶڭٸلٸ تولاتىن, بٸراق ٶزٸنە قاتتى سىن كٶزبەن قارايتىن.
– ەدەبيەتتانۋشى رەتٸندە راحىمجان اعانىڭ پروزاسىنىڭ بٸرازىن تالدادىم. سونىڭ ٸشٸندە ايتارى استارىندا جۇمباق بوپ جاسىرىنعان, ەڭ تەرەڭ يا ەڭ تىلسىم شىعارماسى – «شىڭعىسحاننىڭ كٶز جاسى» ەكەن. جازۋشىنىڭ بۇل شىعارماسىن تٷسٸنۋ ٷشٸن توم-توم مونوگرافييالار ازدىق ەتەرٸ انىق. كٶزٸ باردا تٷسٸنبەدٸك, سول ٶكٸنٸش...
ول ازداي, و باستان بۇل كٸتاپتىڭ تاعدىرى اۋىر بولعانىن بٸلەمٸز. «اتى-جٶنٸ جوق بٸرەۋلەر كٸتابىمدى ٶرتەپ جاتىر. قورقاق, قورقاۋ بٸر مٷسكٸن مەنٸڭ ٶمٸربايانىمدى قازىپ وتىر... ٶرتەمەك تۇرماق, ەلدەن شىعارىپ جٸبەرسٸن. پٸكٸرٸمنەن قايتۋ جوق. كٶزٸمٸز تار ەكەن. كٶڭٸلٸمٸز مەشەۋ ەكەن. ەۋليەدەي ەبٸش اعانىڭ (كەكٸلباەۆ) تٸرلٸگٸندەگٸ بٸر وسالدىعىن كەشٸرە الماي تاپ وسىلاي شۋلاپ ەك. اعا قۇسادان قازا بولعان. ەي, ەل ەمەس ەكەنبٸز عوي» , - دەپ قايىسقاندا, قاسىندا بولدىڭىز عوي...
– ەر سانالى ادام ٶز ٸستەگەن ٸسٸنە جاۋاپ بەرە الۋ كەرەك قوي? «شىڭعىس حاننىڭ كٶز جاسىن» ٶرتەگەندەر نە ٷشٸن سول ەرەكەتكە بارعاندارىنا جاۋاپ بەرە الا ما ەكەن? مەن مۇنداي جاعدايدىڭ بولعانىن راحىمجان ەستٸمەسە ەكەن دەپ قورعاشتاپ, سونشالىق تىرىسقانىمدى قايتەيٸن, وسى جەردەگٸ بٸر «جاناشىرلارى» كومپيۋتەردەن باسىپ شىعارىپ تۇرىپ الىپ كەلٸپتٸ. ول كەزدە بۇل شىعارماسى «مەملەكەتتٸك سىيلىققا» ۇسىنىلىپ, سونىڭ شەشٸمٸن كٷتٸپ جٷرگەن. دەل سول ۋاقىتتا وسى كٸتاپتىڭ ٶرتەلگەنٸ ٶزٸنە قاتتى ەسەر ەتتٸ, ٸشتەن شىققان بالاسىن بٸرەۋ قورلاپ جاتقاننان كەم قينالماعان شىعار. ەرينە, بەيشارالىقتان جاسالعان ەرەكەت ەكەنٸن جاقسى تٷسٸندٸ, بٸراق نەزٸك جانى, سوندا دا, قاتتى جارالاندى. ەرمەرەيٸ: «پاپام ٶز وتىنا ٶزٸ كٷيٸپ كەتكەندەي» دەسە, سول راس. ونى مىناۋ قوعامدا جەكە باسىن عانا كٷيتتەگەن ادامدار قاتتى شارشاتىپ جٸبەردٸ. ەبٸش اعا كەكٸلباەۆتى قاتتى سىيلايتىن, اعا كەتكەندە ول ٷيدە وتىرىپ, ٷنسٸز جىلادى.
– ەڭ ٷلكەن ارمانى نە ەدٸ?
– ەڭ بٸرٸنشٸ ەكە رەتٸندە پەرزەنتتەرٸنٸڭ باقىتتى بولۋىن ارماندايتىن. ال تۇلعا رەتٸندەگٸ نەگٸزگٸ ارمانى – قازاقتىڭ تاعدىرىمەن, ەدەبيەتٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. «بٸز ەلٸ ۇلت بولىپ قالىپتاسپاعان, كٶبٸنە رۋدىڭ دەڭگەيٸندە قالىپ قويعان, سەبي سەكٸلدٸ الدانىپ قالاتىن ۇلتپىز», - دەيتٸن. ول قازاعىن رۋحى مىقتى, مەدەنيەتٸ بيٸك دەرەجەدەگٸ ۇلت رەتٸندە كٶرگٸسٸ كەلدٸ. ەكٸنشٸ بٸر ارمانى – تٸل مەسەلەسٸ. ٶز جازۋشىلىق قۋاتىنا اسا سەنٸمدٸ بولعاندىعىنان شىعار: «مەن قازاقتىڭ سٶزٸن قويشا ايدايمىن», - دەگەنٸ. جازعان كەزدە ارقاسى ۇستاپ, تىلسىم دٷنيەمەن بايلانىسقا تٷسەتٸندەي ەدٸ. شىعارماشىلىق ٷستٸندە سٶزدٸڭ تەڭٸز تولقىنىنداي لىقسىپ,تٶگٸلٸپ تٷسٸپ جاتاتىنىن بەينەلٸ تٷردە «قويشا ايدايمىن» دەسە, سٶز كيەسٸنٸڭ ٶزٸنە جاقىندىعىن مەڭزەگەنٸ بولۋى دا مٷمكٸن. «قىز دانايدىڭ قىرعىنىن» جازۋ ٷستٸندە بٸراز قينالىڭقىراپ جٷردٸ. «اۋزىما سٶز تٷسپەيدٸ, ەلدە مەنەن سٶز قاشتى ما?» - دەيتٸن...سٶزدٸڭ كيەسٸنەن قورقاتىن. وندايدا شارشاعانىن باسىپ, بالاسىمەن بيلياردقا بارىپ, ميىن تىنىقتىرۋعا تىرىساتىن.
– «باس» رومانىنىڭ العاشقى قولجازباسىن ٶز قولىمەن ٶرتەپ جٸبەرگەنٸ راس پا? ەكٸنشٸ نۇسقاسى قاي ۋاقىتتا جازىلدى? بۇل كٸتاپ نەگە وقىرمانعا جەتپەي جاتىر?
– انار, بٸر قولجازباسىن ٶزٸ جويىپ جٸبەرگەنٸ راس. سەبەبٸ, ەسكٸلٸكتٸڭ كٶزقاراسىمەن جازىلعان شىعارما دەپ, كٶڭٸلٸ تولماعاننان ٶرتەگەنٸ راس. ٶزٸ بٸر سۇحباتىندا ايتادى عوي: «جاس كەزدە جازعان رومان ەدٸ. سوتسياليستٸك رەاليزمنٸڭ داڭعىلىنا تٷسٸپ كەتٸپپٸن. يساتاي مەن ماحامبەت – ۇلتتىق باتىر عوي. ال جەڭگٸردٸ نادان, حان يٸس الماس يت-شوشقا دەپپٸن. فاتيما توتاشتى كٶرسەقىزار, اقىلىنان تاقىمى جٷيرٸك بٸرەۋ دەپپٸن. تۇقىم-جۇراعاتىنىڭ بەرٸ قاناۋشى, قاسكٶي دەپپٸن. كەيٸن مۇراعاتقا كٸرەيٸن... ەسكٸ قولجازبالاردى قازايىن. ٶتكەن دەۋٸردٸڭ شاڭىن جۇتايىن. قايران قالدىم. باقسام, سولاي دەپ جازعان جازۋشى اعالارىم دا, مەن دە نادان ەكەم», - دەپ. باسقا باعىتقا كەتٸپ بارا جاتقانىنا كٶزٸ جەتكەن سوڭ, سول ەرەكەتكە باردى. كەيٸن روماندى قايتا جازىپ شىقتى. سول سيياقتى, «جەڭگٸر حان» دەگەن پەسا جازدى. ساحنادا جاقسى قويىلىپ جاتىر. ەسٸرەسە, ورال تەاترىنا قاتتى ريزامىن. كەيٸنگٸ «باس» رومانىن ەلٸمٸزدٸڭ ەشبٸر باسپاسى شىعارۋعا جٷرەكتەرٸ داۋالاماعان سوڭ, شەتەلدە باستىرىپ جاتىرمىز. بٸراز ٸنٸلەرٸ, ناعاشىلارى بار, قازٸردە ٷلكەن بٸر توپ جىلدىق اسىنا دايىندىق ٷستٸندەمٸز.
– «باس» پەساسى ساحنالانىپ جاتىر ما?
– «باس» پەساسى ساحنالانعان, ماحامبەت اتىنداعى اتىراۋ تەاترى قويعان, «راحىمجان وتارباەۆتىڭ 2 حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸندە» سەتتٸ قويىلىپ, 1 جٷلدە العان. ەزٸرگە تەاتر رەپەرتۋارىندا.
– «راحىمجان وتارباەۆ اتىنداعى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالٸن» دٷركٸرەتٸپ ٶتكٸزگەن اتىراۋ ەلٸندە بۇل ٷردٸس جالعاسىن تابا ما? بۇدان كەيٸن جازۋشى, دراماتۋرگ مۇراسى قالاي دەرٸپتەلمەك?
– فەستيۆالدٸڭ اتىراۋدا قايتا-قايتا ٶتكەنٸ راس. بۇل جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ٶتە ٷلكەن شارا بولعاندىقتان, راحىمجان ٷشٸن سالماعى اۋىر بولدى, ٷلكەن مازاسىزدىق تۋعىزدى. ٷلكەن شارانىڭ دايىندىعى بارىسىندا بولاتىن ۇساق-تٷيەكتەردٸڭ بەرٸنە الاڭداعاننان كەيٸن, ەرينە, ٷلكەن سالماق بولدى. سونداي اق, قاتتى قۋانتتى دا ونى, راحات سەزٸمگە بٶلەدٸ. سوڭعى جىلدارى بٸرنەرسەگە قاتتى الاڭداسا, اۋىرىپ قالاتىن. « ماعان رەنجۋگە بولمايدى ەكەن» دەيتٸن. دەيتٸن دە دەرٸنٸ قوس قوستان ٸشەتٸن. ول دەرٸسٸ ٷيدە, توڭازىتقىشتا قورابىمەن تۇراتىن. ونى جانىندا جٷرگەن كٶپ ادام سەزبەدٸ دە. تەاتر باسشىلىعىنا تەلەفون شالىپ: «ۇساق-تٷيەكپەن مازالاماڭدارشى, قازاقتا «ازامات, سەنٸ ساقتادىم» دەگەن بار ەمەس پە ەدٸ», - دەگەن ەدٸم. تٷسٸندٸ مە, تٷسٸنبەدٸ مە? تٷسٸنبەگەن سيياقتى. ٶز سۇحباتتارىندا «ٶنەر مەرەكەسٸ» دەپ باعا بەرگەن بۇل يگٸلٸكتٸ ٷردٸس ەل قولداسا, ەكٸمشٸلٸك قولداسا, بولاشاقتا دا جالعاسىن تابار دەپ ويلايمىن. بولاشاقتا «راحىمجان وتارباەۆتىڭ رۋحانييات قورى» جۇمىس جاسايتىن بولادى. بٸز, وتباسى, بالا-شاعاسى قازٸر الدا كەلە جاتقان 63 جاسىنا وراي نەندەي ماقساتتا, قانداي باعىتتا جۇمىس جاسايمىز دەپ ويلاستىرىپ وتىرمىز. سول كەزدە كاراكٶز دە ماگيستراتۋراسىن بٸتٸرٸپ ەلگە كەلەدٸ. ەرمەرەي دە ٶزٸنٸڭ بٸر جەكە جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ, باعىتىن ايقىنداپ السا دەيمٸن. الىپ بەيتەرەگٸمٸز قۇلاپ, ەسەڭگٸرەپ قالعان مىنا كٷيٸمٸزدەن ەڭسە تٸكتەگەن سوڭ, وتباسىلىق الىپ كەمەمٸز ٶز باعىتىن الىپ, بولاشاققا قاراي ەركٸن جٷزە باستاعان كەزدە, راحىمجاننىڭ قالدىرعان مول مۇراسىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, وقىرمانىنا جەتكٸزۋ, بۇل – مەنٸڭ, مەنەن كەيٸن بالالارىمنىڭ مٸندەتٸ .ودان كەيٸن قالىڭ وقىرمانى قولدايدى, كٷش بەرەدٸ دەگەن ٷمٸتتەمٸن, سەبەبٸ, راحىمجان ەل سٶزٸن سٶيلەگەن, جوعىن جوقتاعان ازامات. ويعا العان ماقساتتارىمىزدى جٷزەگە اسىرۋعا اللا تاعالا مٷمكٸندٸك بەرگەي دەپ تٸلەيمٸن.
– راحىمجان اعا قالىڭ وقىرمانى بار باقىتتى جازۋشى ەدٸ, اعا كەتكەندە بارشا قازاق ەلٸ كٷڭٸرەنٸپ, قابىرعاسى قايىسا قايعىرعانى راس. ەندٸگٸ ناسيحات جۇمىستارى قالاي جٷرگٸزٸلمەك? وقىرمان سٷيٸكتٸ جازۋشىسىن جوعالتىپ الماي ما?
– راحىمجان: «مەن كەتسەم, بٷكٸل ەل كٷڭٸرەنەدٸ», - دەگەندٸ سوڭعى كەزدەرٸ كٶپ ايتاتىن. سول ٶزٸ ايتقانىنداي, ٶزٸ كەتكەندە سولاي بولدى, شىنىمەن دە. قاراپايىم حالىقتىڭ, ٶزٸنٸڭ وقىرماندارىنىڭ ماحابباتىن, قولداۋىن بٸز سەزٸندٸك سول كەزدە. شىنىمەن دە, ەلٸ ونى وقيتىنىن, كەتكەنٸنە ٶزەگٸ ٶرتەنە ٶكٸنگەنٸن بٸز, ونىڭ وتباسى جاقسى سەزٸندٸك. 2018 جىلى ٶزٸ كٶپ جۇمىس جوسپارلاعانىن ايتىپ ٶتتٸم عوي. سول جۇمىس مٸنە-مٸنە باستالعالى جاتىر. سودان كەيٸن ناسيحات جۇمىستارىن قولدان كەلگەنشە قارجىلاي دا قولداپ, بارىنشا جولعا قويامىز دەپ ويلايمىن. كٶزٸ تٸرٸسٸندە ايتىپ كەتكەن, جازىپ كەتكەندەرٸنٸڭ بارلىعىن جيناقتاپ بٸر جٷيەگە تٷسٸرۋ دە ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ ٸسٸ. سوڭعى سۇحباتتارىنىڭ بٸرٸن اتىراۋ تەلەديدارىنا بەرگەنٸن ايتىپ كەتتٸم عوي, ٶتە بٸر سەتتٸ سۇحبات بولدى. ٶزٸ جازعان سەكەن سەيفۋللين, تەمٸربەك جٷرگەنوۆ, مۇستافا شوقاي سىندى تۇلعالاردىڭ قيىن تاعدىرىن جٷرەگٸنەن ٶتكٸزٸپ بارىپ جازعانى راس. «وسىنىڭ بەرٸن مەن جانىمدى جەپ جازدىم», - دەپ ٶزٸ دە ايتاتىن. كەيبٸرەۋلەر ايتىپ جٷرگەندەي, ەشكٸمنەن ۇرلاپ-جىرلاماعان. قازاقتىڭ ٶزٸنٸڭ تاريحىن, ۇلتشىل, قايراتكەر تۇلعالاردىڭ ٶمٸر شىندىعىن كيەلٸ ساحنادان كٶرسەتۋدٸ ماقسات ەتتٸ. بولاشاق ۇرپاق ۇمىتپاسىن دەپ ارماندادى. كەشەگٸ تاريحىن ۇمىتقان ەلدٸڭ ەرتەڭٸ بۇلىڭعىر دەپ سۇحباتىندا ايتىپ كەتتٸ ەمەس پە? ەلدٸڭ ٶزەكتٸ پروبلەماسىن كٶتەردٸ. اتىراۋ ەۋەجايىنا حيۋاز دوسپانوۆا اپامىزدىڭ اتىن سول كەزدەگٸ وبلىس باسشىلىعىنا ايتىپ بەرگٸزگەن دە ٶزٸ ەدٸ. قازاق راديوسىندا ونىڭ اپامەن جاسالعان سۇحباتى التىن قوردا ساقتاۋلى. ەل تۇلعالارىنا ەسكەرتكٸش قويۋ, بالىق مۋزەيٸن اشۋ, مۇناي مۋزەيٸن اشۋ, اتىراۋ-استراحان تاس جولىن «بٶكەي جولى» دەپ اتاۋ ت.ب جۇمىستار راحىمجان باستاماسىن كٶتەرٸپ, ەزٸرگە جٷزەگە اسپاي تۇرعان بولاشاقتىڭ مەسەلەلەرٸ. ەكەۋارا ەڭگٸمەدە دە, ەل بولاشاعىنا قاتىستى وسىنداي ٶزەكتٸ جايتتاردى دا كٶپ ايتاتىن ەدٸك. ينتەرنەتتەن ەل تاعدىرىنا بايلانىستى نەرسەلەردٸ ايتسام, «مۇندايدى كٶپ ايتىپ, مەنٸڭ جٷرەگٸمدٸ اۋىرتا بەرمەشٸ», - دەپ, ورنىنان تۇرىپ كەتەتٸن. سول جەلتوقسان, قاڭتار ايلارىندا ۇيقىسى قاشقاننان, تٷنٸمەن جۇمىس ٸستەدٸ, مەنٸ دە ۇيىقتاتپاي, قاسىنا وتىرعىزىپ, ەكەۋٸمٸز ديماشتى قارايمىز, كٶڭٸلٸ كٶتەرٸلسٸن دەپ, بالالاردىڭ قىزىقتى سيۋجەتتەرٸن قارايمىز. سودان بٸر-ەكٸلەردە «ەرتەڭ جۇمىس» دەپ, تۇرىپ كەتەمٸن... مەنٸڭ بٸلمەگەنٸم عوي, بٸر ٷلكەن ادام بولسا, مٷمكٸن, سەزەر مە ەدٸ... بٸراق ونداي ەش نەرسە سەزگەن جوقپىن, شىنى كەرەك...
– اعانىڭ جىلدىق اسى اتىراۋدا 16 ناۋرىز بەرٸلمەك... شەگەرتۋٸڭٸزگە نە سەبەپ بولعانىن ايتىپ ٶتسەڭٸز, جەڭگە?
– مۇنى شەگەرتۋ دەگەنٸمٸز دۇرىس بولماس. بۇل بٸر كالەندارمەن بەلگٸلەپ قويعان قىزىل داتا ەمەس قوي. اللا سەتٸن سالىپ, شاڭىراعىنىڭ بٷتكٸل جۇمىسىن ٷيلەستٸرگەن كٷنٸ وسى بولىپ تۇر. راحىمجاننىڭ ٶزٸ جيٸ ايتىپ وتىراتىن بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز جاقسى ادامنىڭ اسىن بٸر جىل ەمەس, كەيٸندەتٸپ ٶتكٸزەتٸن بولعان دەپ... ٶمٸردەن ٶتۋٸن كٷتٸپ وتىرعانداي بولماي, ۋاقىتىنان اسىرىپ بارىپ بەرەتٸن بولعان دەپ...ول كەز ەندٸ ات شاپتىرىپ, بالۋان كٷرەستٸرٸپ اس بەرٸلەر كەز عوي. راحىمجان قۇران باعىشتاپ ودان دەم اۋىز تيٸپ كەتە بەرەتٸن كٶپتٸڭ بٸرٸ ەمەس, ٶزٸ جوسپارلاعان جۇمىستىڭ بٸر بٶلٸگٸ بٸتكەندٸگٸن ەلگە كٶرسەتەيٸك, ەكٸنشٸ ٶمٸرٸ باستالىپ جاتقاندىعىن حالىق بٸلۋٸ تيٸس دەگەن نيەتپەن كٸتاپتارىن شىعارىپ جاتىرمىز دەدٸم عوي. سول بەرليننەن, ۇلان باتوردان باسپا بەتٸن كٶرٸپ جاتقان ەكٸ اۋدارما كٸتابى كەشٸگٸپ جاتىر. وتباسىمىز قايعىدان ەسەڭگٸرەپ, بەس-التى اي ەسٸمٸزدٸ جييا الماي قالعانىمىز راس. ٷزٸلٸپ قالعان بايلانىستاردى جالعاپ, اۋدارماشىلارمەن سٶيلەسٸپ, قاراجات مەسەلەسٸن شەشەم دەگەنشە ۋاقىت وسىلاي بولدى. موڭعول جەنە نەمٸس تٸلدەرٸندەگٸ كٸتاپتارى ناۋرىزدىڭ جيىرماسىنان كەيٸن شىعۋى مٷمكٸن. بٸراق بٸر داناسى بولسىن اعاڭنىڭ اسى بەرٸلەتٸن ۋاقىتتا جەتكٸزٸلەدٸ دەپ ۋەدە بەرٸپ وتىر جٸگٸتتەر. نەمٸسشە «باس» رومانى لەيپتسيگتە جىلدا ٶتكٸزٸلەتٸن حالىقارالىق كٶرمەگە قاتىسادى. قاراكٶزٸ مەن جانساياسى سوندا وقۋدا عوي. بارىپ كٶرەمٸز دەپ جوسپارلاپ جاتىر بۇيىرتسا. ودان باسقا دا جۇمىستار مەسكەۋ ەدەبيەتشٸلەرٸمەن, الماتى باسپاگەرلەرٸمەن بٸرگە جٷرٸپ جاتىر. تۋعان اۋىلىمەن دە تىعىز بايلانىستامىز. وندا دا ٷلكەن جۇمىس باستالعالى تۇر. بەرٸنە 16 ناۋرىزدا جۇرتشىلىق كۋە بولماق.
سودان كەيٸن اعاڭ ٶمٸردەن كەتكەننەن تۋرا بٸر جىل ٶتكەندە شاڭىراققا داناي ەسٸمدٸ بالاپان كەلدٸ. قىز داناي تۋرالى جازىپ اتىن دا ٶزٸ قويىپ كەتكەندەي... قارا شاڭىراعىنا رۋحى ورالعانداي سەزٸمدەمٸز.
– ماعىنالى سۇحباتىڭىزعا راحمەت, سەۋلە حانىم! اعامىزدىڭ جاساماعان جاسىن ارتىندا قالعان ۇرپاعى جاساسىن... جالى بيٸك جازۋشى ەدٸ, ارتتا قالعان مۇراسى – كٶڭٸلگە مەدەت, شىعارمالارىنىڭ عۇمىرى مەڭگٸلٸك بولسىن دەپ تٸلەيٸك...
– ساعان دا , راحمەت, انار, بٷگٸنگٸ مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ كەزٸندە جانىمىزدا بولعان, جىلى سٶز ايتقان ادامدارعا, راحىمجاننىڭ قالىڭ ەلٸنە العىس ايتقىم كەلەدٸ. ەڭگٸمەمٸز اياقتالماعاي...
سۇحباتتاسقان انار قابىلقاق
