Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda kórsetilgen naqty maqsattar men mindetterdiń júzege asyrylyp jatqanyna tórt aiǵa jýyq ýaqyt ótti. Elbasynyń ózi «Bul – tarlan tarihtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjiekterin úilesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy» dep baǵa bergenindei, asa zor saiasi mán-maǵynaǵa ie bul jariialanym táýelsiz eldiń kemel keleshegin kózdegen mańyzdy qujat retinde keń qoldaýǵa ie bolyp otyr.
Jańa turpattaǵy jańǵyrtýdyń eń basty sharttaryn el ishinde jan-jaqty nasihattap, jurtshylyq sanasyna sińirýdiń túrli joldary qarastyrylǵan. Atap aitqanda, Elbasynyń rýhani jańǵyrý jóninde alǵa qoiǵan mindetterin júzege asyrý maqsatynda oblys ákimi J.Túimebaevtyń bastamasymen óńirlik arnaiy komissiia, sarapshylar keńesi jáne óńirlik jobalyq keńse qurylyp, jumys júrgizýde. Biz jýyrda M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-diń ǵimaratynda ornalasqan Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn júzege asyrý jónindegi OQO boiynsha jobalyq keńsesiniń jetekshisi Baqytjan Aidarhanuly ÁShIRBEKOVPEN suhbattasqan bolatynbyz.
– Baqytjan Aidarhanuly, elimizde rýhani jańǵyrýdy júzege asyrý qanshalyqty tiimdi bolmaq? Oiyńyzben bólisseńiz.
– Suraǵyńyzǵa jaýap retinde aitarym, bul másele Elbasynyń aitýly maqalasynda naqpa-naq ashyp kórsetilgen. «Kún sanap ózgerip jatqan dúbirli dúniede sana-sezimimiz ben dúnietanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵidalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, iyq túiistirý múmkin emes» dei kele Ult kóshbasshysy ózgerý úshin zaman aǵymyna ikemdelý arqyly jańa dáýirdiń jaǵymdy jaqtaryn boiǵa sińirýimizdiń qajettigin alǵa maqsat etip qoiady. Jańǵyrýdyń eń basty sharty retinde ulttyq kodty saqtai bilý ekenin qadap aitady. Osyndai jolmen rýhani jańǵyrýdy júzege asyrsaq qana ózimizdiń ulttyq bolmysymyzdy, mádenietimizdiń jańasha turpatyn qalyptastyra alamyz. Eń basty másele sanany jańǵyrtý dep bilemin. Bul joiylyp bara jatqan ulttyq qasietterimizden múldem arylý degen sóz emes, kerisinshe halqymyzdyń dástúrli ádet-ǵurpy men salt-sanasyn ortamyzǵa oraltyp, urpaq tárbiesinde jónimen paidalaný degendi bildirse kerek. Qoǵam da, adam da máńgi baqi damý ústinde keledi, solai bola da bermek. Demek, biz de ýaqyt talabyna sai rýhymyzdy biiktetip, sanamyzdy jańǵyrtyp turýymyz kerek.
– Sonda siz basqaryp otyrǵan qoǵamdyq negizdegi óńirlik jobalyq keńse negizinen qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn júzege asyrý baǵytynda qurylyp otyrǵan boldy ǵoi.
– Iá, solai. Jalpy, jobalyq keńse óz jumysyn QR Prezidenti Ákimshiligi basshysynyń orynbasary O.Orazalinniń tóraǵalyǵymen ótken Basqarýshy Keńes otyrysynda maquldanǵan Kontseptsiiaǵa sáikes júrgizýde. «Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa basshylyq jasaý oblys ákiminiń orynbasary U.Sádibekovke júktelgen. Búginde, oblysta «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy boiynsha bekitilgen «Týǵan jer», «Qasietti Qazaqstan», «Qazirgi álemdegi Qazaqstan mádenieti», «100 jańa oqýlyq», «Qazaq tilin latyn álipbiine kóshirý» jáne «100 jańa esim» dep atalatyn jobalar júzege asyrylýda.
Elbasy mindettegen «Qazaqstannyń kieli jerleri geografiiasy» jobasy boiynsha aldyn-ala 100-den astam nysan tizimin jáne kartasyn jasadyq. «Qasietti Qazaqstan» ortalyǵynyń basshysy B.Ábdiǵalidyń qatysýymen osy máselege orai májilis ótkizilip, maqsattarymyzdy aiqyndap aldyq. Búginde jasaqtalǵan tizimdi halyq talqysyna salyp, áli kúnge deiin jurtshylyqqa beimálim kieli oryndar jaily maǵlumattar bolsa aqyldasýdy jón sanap otyrmyz.
Taǵy bir joba «Qazirgi álemdegi Qazaqstan mádenieti» dep atalady. Bul joba aiasynda ónerpazdarymyz ben sheberlerimizdiń shetelderge baryp, túrli saiystarǵa qatysyp, kópshilik kózaiymyna ainalyp jatqan jaiy bar.
Sonymen qatar, «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qazaq halqy úshin asa qundy ári paidaly baǵyt dep baǵalaýǵa bolady. Elbasy maqalasynda bul týraly «Týǵan jerge degen súiispenshilik, týǵan elge – Qazaqstanǵa degen patriottyq sezimge ulasady» dep atap ótti. Biz osy maqsatta óz Otanymyzdyń ataqty adamdaryn, keremet tabiǵatyn, salt-dástúrin, jetken jetistikterin sheteldik qonaqtarǵa kórsete bilýimiz kerek. Al, óńirimiz bul jaǵynan eshkimnen kem túspeidi. «Batys Eýropa – Batys Qytai» halyqaralyq kúrejol boiynan qazaqy etnoaýyldar salýdyń jobasyn jasaýǵa atsalyspaq oiymyz bar. Mundai ulttyq naqyshqa bai etnoaýyl úlgisi qazirdiń ózinde Otyrar aýdanynda boi kótergen. Búginde ol jerge 2000-nan astam adam baryp kórip, ulttyq qundylyqqa qanyqty.
Sondai-aq, oblystyq bilim basqarmasynyń uiymdastyrýymen 1-6 tamyz aralyǵynda Báidibek aýdanynda «Bir apta aýylda» jobasy boiynsha is-shara ótti. Qala oqýshylary Shaiandaǵy «Appaq ishan» meshit-medresesin, Aqbastaýdaǵy «Aqmeshit» úńgirin, Báidibek ata, Domalaq ana, Qos ana kesenelerin aralap, kórdi. Aýyldyń tynys-tirshiligimen, atap aitqanda, egin jáne mal sharýashylyǵynyń kúndelikti qym-qýyt tirshiligimen tanysty.
– «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń aiasy aýqymdy siiaqty ǵoi?..
– Aýqymdy. Baǵdarlamanyń aiasynda «Tárbie jáne bilim», «Atameken», «Rýhani qazyna» jáne «Aqparat tolqyny» dep atalatyn kishi baǵdarlamalar da bar. Qazirgi tańda jobalyq keńse tarapynan osy tórt kishi baǵdarlamaǵa sáikes 95 joba men is-shara daiyndalyp, respýblikaǵa usynyldy. Jobalardy júzege asyrý barysynda biýdjetten bólingen qarjyǵa qosa, demeýshiler esebinen tek 2019 jylǵa deiin 2,3 milliard teńge jumsalady dep kútilýde. Ziialy qaýym ókilderi, úkimettik emes uiymdar jáne jastar jobalar aiasyndaǵy is-sharalarda belsendilik tanytyp keledi.
Jalpy «rýhani jańǵyrý» boiynsha oblys ákiminiń tapsyrmasyna sáikes kitapshalar, broshiýralar jáne ádistemelik quraldar taratyldy. Elbasy maqalasynda aitylǵan oilardyń tizimi jasaldy. Joǵary oqý oryndaryna, aýdan jáne qala ákimderine, basqarma basshylaryna joldanyp, sonymen qatar turǵyndardyń da pikirlerin bilý maqsatynda Feisbýk áleýmettik jelisinde jariialandy.
– Áńgimeńizge qaraǵanda keńse tarapynan alda atqarylatyn jumys kóp tárizdi, josparlaryńyzben bólisseńiz.
– Ol ras. Jumys jetkilikti. Mysaly, «Aqparat tolqyny» kishi baǵdarlamasynyń aiasynda ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa qarsy kózqaras qalyptastyrý maqsatynda «Nan qasieti» jobasyn júzege asyramyz. Tok-shoý turǵysynda júrgiziletin bul jobanyń negizgi baǵyty – orynsyz sán-saltanatqa tosqaýyl qoiý, múlik pen qarajatty paidalanýda ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaiymdylyq, únemshildikpen ornymen paidalaný, kórgendilik kórsetý arqyly rýhani jańǵyrý. Jobaǵa bir jylda 11,3 million teńge (24 tok-shoý túsirilimi) jumsalady. Aiyna eki aýdanda kóshpeli túsirilim jasaý josparlanyp otyr. Baǵdarlama arnaiy ǵimaratta, kiiz úide nemese tabiǵat aiasynda ziialy qaýym ókilderiniń, qariialardyń, imamdardyń jáne taǵamtanýshylardyń qatysýymen ótetin bolady.
«Rýhani qazyna» dep atalatyn kishi baǵdarlama aiasynda «Ajarly úi – yrysty» jobasyn júzege asyrý kózdelgen. Maqsatymyz – taza, kórikti úidiń yrysy mol bolady degen ustanymdy alǵa tarta otyryp, oblystaǵy 720 myńnan astam turǵyn úilerdiń, kásipkerlik nysandardyń kelbetin ajarlandyrý. Jalpy, «Abattandyrý qaǵidasyna» sáikes jeke jáne zańdy tulǵalar sharbaq, qorshaýlarynyń syrtqy betin áktep, syrlaýǵa, irgeles aýmaǵyn tazalap turýǵa, ǵimarattardyń qasbetterin kútip ustaýǵa mindetti. Qaǵidany buzǵan tulǵalardy túgel qamtyp, eskertý jasaý jáne onyń oryndalýyn baqylaý da maqsattarymyzdyń biri bolyp otyr.
«Atameken» kishi baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 2017—2018 jyldarǵa 2,3 milliard teńge demeýshiler tarapynan jumsalýy tiis. Bul qarajat 200-den astam jobany iske qosýǵa baǵyttalǵan. Osyndai jolmen, iaǵni atymtai jomarttyq tanytqan azamattardyń qarjylai qoldaýymen Shaian eldi mekenindegi kópsalaly litsei janynan fýtbol alańynyń, Shardara qalasynda «Chempiondar» alleiasynyń qurylysy júrip jatyr. «Otay-Group» kompaniiasynyń prezidenti Q.Moldaseiitovtiń demeýshiligimen Shymkenttiń «Nursát» shaǵynaýdanynda 110 oryndy inkliýzivti bilim beretin arnaýly túzetý balabaqshasy salynýda.
Sonymen qatar, halyq qalaýlysy Murat Tóltebai óz qarajatyna týyp-ósken jeri Tólebi aýdany, Sarqyrama aýylynda meditsinalyq pýnkt, balabaqsha, meshit, toihana jáne sport alańshalaryn salyp, jergilikti halyqtyń igiligine paidalanýǵa berdi. Munan bólek, aýyl kóshelerin abattandyryp, jaryqtandyrý jaǵyna da qolǵabys kórsetti. Jalpy, týǵan jerge degen paryzyn mindet sanap, ony is júzinde kórsetýge tyrysqan halyq qalaýlysynyń is-áreketi kópshilikke úlgi bolar degen oidamyz.
Al, «Tárbie jáne bilim» kishi baǵdarlamasy boiynsha «Ul men qyz – ult namysy» jobasy júzege asyrylmaq. Negizgi maqsat – qazaqstandyq patriottyq rýhty boiyna sińirgen, jan-jaqty jáne biregei damyǵan namysty ul men ibaly qyz tárbieleý, ulttyq tárbie basymdyǵyna ie tulǵa qalyptastyrý.
Sondai-aq, «Qasietti Qazaqstan» jobasynyń kartasyn jasaqtaý da biz úshin aýqymdy jumys bolyp sanalady. Bul turǵyda el arasynda qasietti ári kieli dep sanalatyn jáne taǵzym etetin oryndardy, onyń ishinde, Ordabasy biigi jáne Qazyǵurt asýy syndy tarihi oryndarǵa taǵzym etý júiesin qalyptastyrýymyz qajet. Árbir tarihi nysannyń ańyz-shejiresin izdestirip taýyp, jazyp alý, ony el nazaryna jetkizý, qasietti jerler arqyly ulttyq qundylyqtarymyzdy nasihattaý, minez-qulyq, kózqaras, ustanym qalyptastyrý óte mańyzdy bolyp otyr.
Osy aitylǵan kishi baǵdarlamalar negizinde «IýNESKO eskertkishteri» derekti filmin túsirý, kieli jerlerge baspasóz ókilderiniń saparlaryn uiymdastyrý, murajailarda tarih sabaqtaryn jáne «Altyn uia» syndy birqatar tanymdyq is-sharalardy ótkizý josparymyzda bar.
Qoryta aitqanda, Elbasy maqalasyndaǵy rýhani jańǵyrý jóninde aitylǵan máselelerdiń barlyǵyn nazarda ustap, júzege asyrý óńirlik jobalyq keńse qyzmetkerleriniń mańyzdy mindeti bolyp sanalady.
– Rahmet! Jumystaryńyzǵa tabys tileimiz!
Suhbattasqan Ertai BEKQUL, «Ońtústik Qazaqstan».
