قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتi ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا كٶرسەتiلگەن ناقتى ماقساتتار مەن مiندەتتەردiڭ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا تٶرت ايعا جۋىق ۋاقىت ٶتتi. ەلباسىنىڭ ٶزi «بۇل – تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بٷگiنگi كٷن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كٶكجيەكتەرiن ٷيلەسiمدi ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى» دەپ باعا بەرگەنiندەي, اسا زور ساياسي مەن-ماعىناعا يە بۇل جارييالانىم تەۋەلسiز ەلدiڭ كەمەل كەلەشەگiن كٶزدەگەن ماڭىزدى قۇجات رەتiندە كەڭ قولداۋعا يە بولىپ وتىر.
جاڭا تۇرپاتتاعى جاڭعىرتۋدىڭ ەڭ باستى شارتتارىن ەل iشiندە جان-جاقتى ناسيحاتتاپ, جۇرتشىلىق ساناسىنا سiڭiرۋدiڭ تٷرلi جولدارى قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ جٶنiندە العا قويعان مiندەتتەرiن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا وبلىس ەكiمi ج.تٷيمەباەۆتىڭ باستاماسىمەن ٶڭiرلiك ارنايى كوميسسييا, ساراپشىلار كەڭەسi جەنە ٶڭiرلiك جوبالىق كەڭسە قۇرىلىپ, جۇمىس جٷرگiزۋدە. بiز جۋىردا م.ەۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ-دiڭ عيماراتىندا ورنالاسقان قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ جٶنiندەگi وقو بويىنشا جوبالىق كەڭسەسiنiڭ جەتەكشiسi باقىتجان ايدارحانۇلى ەشIربەكوۆپەن سۇحباتتاسقان بولاتىنبىز.
– باقىتجان ايدارحانۇلى, ەلiمiزدە رۋحاني جاڭعىرۋدى جٷزەگە اسىرۋ قانشالىقتى تيiمدi بولماق? ويىڭىزبەن بٶلiسسەڭiز.
– سۇراعىڭىزعا جاۋاپ رەتiندە ايتارىم, بۇل مەسەلە ەلباسىنىڭ ايتۋلى ماقالاسىندا ناقپا-ناق اشىپ كٶرسەتiلگەن. «كٷن ساناپ ٶزگەرiپ جاتقان دٷبiرلi دٷنيەدە سانا-سەزiمiمiز بەن دٷنيەتانىمىمىزعا ەبدەن سiڭiپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كٶش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمiزدi تەڭەپ, يىق تٷيiستiرۋ مٷمكiن ەمەس» دەي كەلە ۇلت كٶشباسشىسى ٶزگەرۋ ٷشiن زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا دەۋiردiڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا سiڭiرۋiمiزدiڭ قاجەتتiگiن العا ماقسات ەتiپ قويادى. جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى رەتiندە ۇلتتىق كودتى ساقتاي بiلۋ ەكەنiن قاداپ ايتادى. وسىنداي جولمەن رۋحاني جاڭعىرۋدى جٷزەگە اسىرساق قانا ٶزiمiزدiڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, مەدەنيەتiمiزدiڭ جاڭاشا تۇرپاتىن قالىپتاستىرا الامىز. ەڭ باستى مەسەلە سانانى جاڭعىرتۋ دەپ بiلەمiن. بۇل جويىلىپ بارا جاتقان ۇلتتىق قاسيەتتەرiمiزدەن مٷلدەم ارىلۋ دەگەن سٶز ەمەس, كەرiسiنشە حالقىمىزدىڭ دەستٷرلi ەدەت-عۇرپى مەن سالت-ساناسىن ورتامىزعا ورالتىپ, ۇرپاق تەربيەسiندە جٶنiمەن پايدالانۋ دەگەندi بiلدiرسە كەرەك. قوعام دا, ادام دا مەڭگi باقي دامۋ ٷستiندە كەلەدi, سولاي بولا دا بەرمەك. دەمەك, بiز دە ۋاقىت تالابىنا ساي رۋحىمىزدى بيiكتەتiپ, سانامىزدى جاڭعىرتىپ تۇرۋىمىز كەرەك.
– سوندا سiز باسقارىپ وتىرعان قوعامدىق نەگiزدەگi ٶڭiرلiك جوبالىق كەڭسە نەگiزiنەن قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ باعىتىندا قۇرىلىپ وتىرعان بولدى عوي.
– يە, سولاي. جالپى, جوبالىق كەڭسە ٶز جۇمىسىن قر پرەزيدەنتi ەكiمشiلiگi باسشىسىنىڭ ورىنباسارى و.ورازاليننiڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن باسقارۋشى كەڭەس وتىرىسىندا ماقۇلدانعان كونتسەپتسيياعا سەيكەس جٷرگiزۋدە. «قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ» باعدارلاماسىن iسكە اسىرۋعا باسشىلىق جاساۋ وبلىس ەكiمiنiڭ ورىنباسارى ۇ.سەدiبەكوۆكە جٷكتەلگەن. بٷگiندە, وبلىستا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بەكiتiلگەن «تۋعان جەر», «قاسيەتتi قازاقستان», «قازiرگi ەلەمدەگi قازاقستان مەدەنيەتi», «100 جاڭا وقۋلىق», «قازاق تiلiن لاتىن ەلiپبيiنە كٶشiرۋ» جەنە «100 جاڭا ەسiم» دەپ اتالاتىن جوبالار جٷزەگە اسىرىلۋدا.
ەلباسى مiندەتتەگەن «قازاقستاننىڭ كيەلi جەرلەرi گەوگرافيياسى» جوباسى بويىنشا الدىن-الا 100-دەن استام نىسان تiزiمiن جەنە كارتاسىن جاسادىق. «قاسيەتتi قازاقستان» ورتالىعىنىڭ باسشىسى ب.ەبدiعاليدىڭ قاتىسۋىمەن وسى مەسەلەگە وراي مەجiلiس ٶتكiزiلiپ, ماقساتتارىمىزدى ايقىنداپ الدىق. بٷگiندە جاساقتالعان تiزiمدi حالىق تالقىسىنا سالىپ, ەلi كٷنگە دەيiن جۇرتشىلىققا بەيمەلiم كيەلi ورىندار جايلى ماعلۇماتتار بولسا اقىلداسۋدى جٶن ساناپ وتىرمىز.
تاعى بiر جوبا «قازiرگi ەلەمدەگi قازاقستان مەدەنيەتi» دەپ اتالادى. بۇل جوبا اياسىندا ٶنەرپازدارىمىز بەن شەبەرلەرiمiزدiڭ شەتەلدەرگە بارىپ, تٷرلi سايىستارعا قاتىسىپ, كٶپشiلiك كٶزايىمىنا اينالىپ جاتقان جايى بار.
سونىمەن قاتار, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قازاق حالقى ٷشiن اسا قۇندى ەرi پايدالى باعىت دەپ باعالاۋعا بولادى. ەلباسى ماقالاسىندا بۇل تۋرالى «تۋعان جەرگە دەگەن سٷيiسپەنشiلiك, تۋعان ەلگە – قازاقستانعا دەگەن پاتريوتتىق سەزiمگە ۇلاسادى» دەپ اتاپ ٶتتi. بiز وسى ماقساتتا ٶز وتانىمىزدىڭ اتاقتى ادامدارىن, كەرەمەت تابيعاتىن, سالت-دەستٷرiن, جەتكەن جەتiستiكتەرiن شەتەلدiك قوناقتارعا كٶرسەتە بiلۋiمiز كەرەك. ال, ٶڭiرiمiز بۇل جاعىنان ەشكiمنەن كەم تٷسپەيدi. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كٷرەجول بويىنان قازاقى ەتنواۋىلدار سالۋدىڭ جوباسىن جاساۋعا اتسالىسپاق ويىمىز بار. مۇنداي ۇلتتىق ناقىشقا باي ەتنواۋىل ٷلگiسi قازiردiڭ ٶزiندە وتىرار اۋدانىندا بوي كٶتەرگەن. بٷگiندە ول جەرگە 2000-نان استام ادام بارىپ كٶرiپ, ۇلتتىق قۇندىلىققا قانىقتى.
سونداي-اق, وبلىستىق بiلiم باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 1-6 تامىز ارالىعىندا بەيدiبەك اۋدانىندا «بiر اپتا اۋىلدا» جوباسى بويىنشا iس-شارا ٶتتi. قالا وقۋشىلارى شايانداعى «اپپاق يشان» مەشiت-مەدرەسەسiن, اقباستاۋداعى «اقمەشiت» ٷڭگiرiن, بەيدiبەك اتا, دومالاق انا, قوس انا كەسەنەلەرiن ارالاپ, كٶردi. اۋىلدىڭ تىنىس-تiرشiلiگiمەن, اتاپ ايتقاندا, ەگiن جەنە مال شارۋاشىلىعىنىڭ كٷندەلiكتi قىم-قۋىت تiرشiلiگiمەن تانىستى.
– «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنىڭ اياسى اۋقىمدى سيياقتى عوي?..
– اۋقىمدى. باعدارلامانىڭ اياسىندا «تەربيە جەنە بiلiم», «اتامەكەن», «رۋحاني قازىنا» جەنە «اقپارات تولقىنى» دەپ اتالاتىن كiشi باعدارلامالار دا بار. قازiرگi تاڭدا جوبالىق كەڭسە تاراپىنان وسى تٶرت كiشi باعدارلاماعا سەيكەس 95 جوبا مەن iس-شارا دايىندالىپ, رەسپۋبليكاعا ۇسىنىلدى. جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا بيۋدجەتتەن بٶلiنگەن قارجىعا قوسا, دەمەۋشiلەر ەسەبiنەن تەك 2019 جىلعا دەيiن 2,3 ميلليارد تەڭگە جۇمسالادى دەپ كٷتiلۋدە. زييالى قاۋىم ٶكiلدەرi, ٷكiمەتتiك ەمەس ۇيىمدار جەنە جاستار جوبالار اياسىنداعى iس-شارالاردا بەلسەندiلiك تانىتىپ كەلەدi.
جالپى «رۋحاني جاڭعىرۋ» بويىنشا وبلىس ەكiمiنiڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس كiتاپشالار, بروشيۋرالار جەنە ەدiستەمەلiك قۇرالدار تاراتىلدى. ەلباسى ماقالاسىندا ايتىلعان ويلاردىڭ تiزiمi جاسالدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا, اۋدان جەنە قالا ەكiمدەرiنە, باسقارما باسشىلارىنا جولدانىپ, سونىمەن قاتار تۇرعىنداردىڭ دا پiكiرلەرiن بiلۋ ماقساتىندا فەيسبۋك ەلەۋمەتتiك جەلiسiندە جارييالاندى.
– ەڭگiمەڭiزگە قاراعاندا كەڭسە تاراپىنان الدا اتقارىلاتىن جۇمىس كٶپ تەرiزدi, جوسپارلارىڭىزبەن بٶلiسسەڭiز.
– ول راس. جۇمىس جەتكiلiكتi. مىسالى, «اقپارات تولقىنى» كiشi باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا قارسى كٶزقاراس قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا «نان قاسيەتi» جوباسىن جٷزەگە اسىرامىز. توك-شوۋ تۇرعىسىندا جٷرگiزiلەتiن بۇل جوبانىڭ نەگiزگi باعىتى – ورىنسىز سەن-سالتاناتقا توسقاۋىل قويۋ, مٷلiك پەن قاراجاتتى پايدالانۋدا ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ٷنەمشiلدiكپەن ورنىمەن پايدالانۋ, كٶرگەندiلiك كٶرسەتۋ ارقىلى رۋحاني جاڭعىرۋ. جوباعا بiر جىلدا 11,3 ميلليون تەڭگە (24 توك-شوۋ تٷسiرiلiمi) جۇمسالادى. ايىنا ەكi اۋداندا كٶشپەلi تٷسiرiلiم جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر. باعدارلاما ارنايى عيماراتتا, كيiز ٷيدە نەمەسە تابيعات اياسىندا زييالى قاۋىم ٶكiلدەرiنiڭ, قارييالاردىڭ, يمامداردىڭ جەنە تاعامتانۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن ٶتەتiن بولادى.
«رۋحاني قازىنا» دەپ اتالاتىن كiشi باعدارلاما اياسىندا «اجارلى ٷي – ىرىستى» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلگەن. ماقساتىمىز – تازا, كٶرiكتi ٷيدiڭ ىرىسى مول بولادى دەگەن ۇستانىمدى العا تارتا وتىرىپ, وبلىستاعى 720 مىڭنان استام تۇرعىن ٷيلەردiڭ, كەسiپكەرلiك نىسانداردىڭ كەلبەتiن اجارلاندىرۋ. جالپى, «اباتتاندىرۋ قاعيداسىنا» سەيكەس جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالار شارباق, قورشاۋلارىنىڭ سىرتقى بەتiن ەكتەپ, سىرلاۋعا, iرگەلەس اۋماعىن تازالاپ تۇرۋعا, عيماراتتاردىڭ قاسبەتتەرiن كٷتiپ ۇستاۋعا مiندەتتi. قاعيدانى بۇزعان تۇلعالاردى تٷگەل قامتىپ, ەسكەرتۋ جاساۋ جەنە ونىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ دا ماقساتتارىمىزدىڭ بiرi بولىپ وتىر.
«اتامەكەن» كiشi باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋعا 2017—2018 جىلدارعا 2,3 ميلليارد تەڭگە دەمەۋشiلەر تاراپىنان جۇمسالۋى تيiس. بۇل قاراجات 200-دەن استام جوبانى iسكە قوسۋعا باعىتتالعان. وسىنداي جولمەن, ياعني اتىمتاي جومارتتىق تانىتقان ازاماتتاردىڭ قارجىلاي قولداۋىمەن شايان ەلدi مەكەنiندەگi كٶپسالالى ليتسەي جانىنان فۋتبول الاڭىنىڭ, شاردارا قالاسىندا «چەمپيوندار» اللەياسىنىڭ قۇرىلىسى جٷرiپ جاتىر. «Otay-Grوup» كومپانيياسىنىڭ پرەزيدەنتi ق.مولداسەيiتوۆتiڭ دەمەۋشiلiگiمەن شىمكەنتتiڭ «نۇرسەت» شاعىناۋدانىندا 110 ورىندى ينكليۋزيۆتi بiلiم بەرەتiن ارناۋلى تٷزەتۋ بالاباقشاسى سالىنۋدا.
سونىمەن قاتار, حالىق قالاۋلىسى مۇرات تٶلتەباي ٶز قاراجاتىنا تۋىپ-ٶسكەن جەرi تٶلەبي اۋدانى, سارقىراما اۋىلىندا مەديتسينالىق پۋنكت, بالاباقشا, مەشiت, تويحانا جەنە سپورت الاڭشالارىن سالىپ, جەرگiلiكتi حالىقتىڭ يگiلiگiنە پايدالانۋعا بەردi. مۇنان بٶلەك, اۋىل كٶشەلەرiن اباتتاندىرىپ, جارىقتاندىرۋ جاعىنا دا قولعابىس كٶرسەتتi. جالپى, تۋعان جەرگە دەگەن پارىزىن مiندەت ساناپ, ونى iس جٷزiندە كٶرسەتۋگە تىرىسقان حالىق قالاۋلىسىنىڭ iس-ەرەكەتi كٶپشiلiككە ٷلگi بولار دەگەن ويدامىز.
ال, «تەربيە جەنە بiلiم» كiشi باعدارلاماسى بويىنشا «ۇل مەن قىز – ۇلت نامىسى» جوباسى جٷزەگە اسىرىلماق. نەگiزگi ماقسات – قازاقستاندىق پاتريوتتىق رۋحتى بويىنا سiڭiرگەن, جان-جاقتى جەنە بiرەگەي دامىعان نامىستى ۇل مەن يبالى قىز تەربيەلەۋ, ۇلتتىق تەربيە باسىمدىعىنا يە تۇلعا قالىپتاستىرۋ.
سونداي-اق, «قاسيەتتi قازاقستان» جوباسىنىڭ كارتاسىن جاساقتاۋ دا بiز ٷشiن اۋقىمدى جۇمىس بولىپ سانالادى. بۇل تۇرعىدا ەل اراسىندا قاسيەتتi ەرi كيەلi دەپ سانالاتىن جەنە تاعزىم ەتەتiن ورىنداردى, ونىڭ iشiندە, ورداباسى بيiگi جەنە قازىعۇرت اسۋى سىندى تاريحي ورىندارعا تاعزىم ەتۋ جٷيەسiن قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. ەربiر تاريحي نىساننىڭ اڭىز-شەجiرەسiن iزدەستiرiپ تاۋىپ, جازىپ الۋ, ونى ەل نازارىنا جەتكiزۋ, قاسيەتتi جەرلەر ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتاۋ, مiنەز-قۇلىق, كٶزقاراس, ۇستانىم قالىپتاستىرۋ ٶتە ماڭىزدى بولىپ وتىر.
وسى ايتىلعان كiشi باعدارلامالار نەگiزiندە «يۋنەسكو ەسكەرتكiشتەرi» دەرەكتi فيلمiن تٷسiرۋ, كيەلi جەرلەرگە باسپاسٶز ٶكiلدەرiنiڭ ساپارلارىن ۇيىمداستىرۋ, مۇراجايلاردا تاريح ساباقتارىن جەنە «التىن ۇيا» سىندى بiرقاتار تانىمدىق iس-شارالاردى ٶتكiزۋ جوسپارىمىزدا بار.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسى ماقالاسىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ جٶنiندە ايتىلعان مەسەلەلەردiڭ بارلىعىن نازاردا ۇستاپ, جٷزەگە اسىرۋ ٶڭiرلiك جوبالىق كەڭسە قىزمەتكەرلەرiنiڭ ماڭىزدى مiندەتi بولىپ سانالادى.
– راحمەت! جۇمىستارىڭىزعا تابىس تiلەيمiز!
سۇحباتتاسقان ەرتاي بەكقۇل, «وڭتٷستiك قازاقستان».
