Foto: Ashyq derekkóz
Memlekettik kirister komiteti júzdegen jeke tulǵanyń deklaratsiiasynda tabysty tómendetip kórsetkenin anyqtady. Olardyń ishinde blogerler men estrada ánshileri de bar.
Salyqshylar deklaratsiialardy tekserý kezinde memlekettik organdar men bankterden alynǵan aqparatpen de salystyryp otyrady. Osy joly 594 jeke tulǵa óz tabysyn 53,3 milliard teńgege tómendetip kórsetken.
«Osyǵan bailanysty 13-14 aqpan aralyǵynda kiristerdi tómendetý buzýshylyqtary boiynsha kameraldyq baqylaý habarlamalary jiberildi. Habarlamany oryndaý úshin derbes eseptelgen salyqtardy tólei otyryp, qosymsha salyq eseptiligi tapsyrylady nemese habarlamamen kelispegen jaǵdaida túsindirmeni usyný qajet», - deidi salyqshylar.
Kameraldyq baqylaý habarlamasy 30 jumys kúni ishinde oryndalýy shart.
Osy oraida Ult.kz tilshisi joǵaryda atalǵan tizimge engen tulǵalar men arnaiy mamandardan jón bilip kórdi.
Makroekonomist, zertteýshi Aiagóz Hanettiń aitýynsha, ekonomikada «Laffer Curves» – Laffer qisyǵy tujyrymdamasy bar. Ol salyq mólsheri men salyq túsimderi arasyndaǵy bailanysty kórsetedi.
Foto: Aiagóz Hanettiń jeke muraǵatynan
«Qisyq dóńes pishinde bolady – «Ո». Bul dóńestiń týra ortasyndaǵy núkte «salyq stavkasynyń maksimýmy», iaǵni bul núktege deiingi kóterilgen stavkalardaǵy salyqtan túsimder artady, al sol núkteden bastap túsimder azaiady (oń jaǵy). Iaǵni bastysy osy «núkteden» qatelespeý, áitpese qaýipti aimaqqa ótip ketemiz.
Bizde QQS-yn birden 12-den 20-ǵa deiin, iaǵni 67%-ǵa ósirý bul «fiskaldyq shok». Ádette, mundai reformalar jasaý úshin tek odan keletin túsimderdi ǵana emes, bul «shoktyń» qanshalyqty optimal kórsetkish ekenin dáleldeitin model jáne ekonomikaǵa qandai impýls beretini saraptalǵan taldaý jumysy bolýy kerek (bizde bar ma, joq pa bilmedim). QQS mólsherin kóterýdiń salyq túsimderine yqpalyn Laffer qisyǵy arqyly taldap kórelik. Eýropa Odaǵyna kirgen 27 eldegi 1995–2011 jyldar aralyǵyndaǵy salyq mólsherlemesin arttyrý reformasyna qatysty zertteýge súiensek, salyq túsimderin arttyra berse, ol belgili bir shekke jetken soń ári qarai azaiatyny baiqalǵan. Bul paradoks Laffer qisyǵy arqyly túsindirilgen. QQS stavkasy ózgerissiz qalsa da, túrli ekonomikalyq tsikl kezeńinde salyq túsimi ártúrli bolǵan. Iaǵni ekonomika qarqyndy ósken ýaqytta salyq túsimderi de kóp bolǵan, al retsessiia kezeńinde az bolǵan. Retsessiia kezeńinde Laffer qisyǵy ózgeredi, ol salyq túsiminiń QQS stavkasynyń ózgerýine áldeqaida sezimtal bolatynyn bildired, iaǵni, biznes pen tutynýshylardyń reaktsiiasy tez bolady», – deidi makroekonomist Aiagóz Hanet.
Sonymen qatar, qarjy mamany «qosymsha qun salyǵy stavkasyn kóterý tutynýǵa jáne biznes ashyqtyǵyna qalai yqpal etedi?» degen saýalǵa da jaýap bere ketti. Onyń sózinshe, «salyq tuzaǵyna» túsip qalmaýdyń irneshe joly bar.
«QQS artqan saiyn taýar qymbattaidy, tutynýshylar qymbat jáne qosymsha taýarlardy tutynýdy azaityp, qajetti taýarlardy ǵana satyp alady. Tutyný azaiǵan saiyn, óndiris azaiady, demek ekonomikanyń ósýi baiaýlaidy, demek «salyq tuzaǵyna» túsý qaýpi týyndaidy. (Derekkóz: Heijman & van Ophem (2005): Willingness to Pay Tax: The Laffer Curve Revisited for 12 OECD Countries).
Qaýipti aimaqqa ótip, «salyq tuzaǵyna» túsip qalmaý úshin qandai usynystar jasar edim: biýdjettegi tiimsiz shyǵyndardan arylý; biznestiń ashyq jumys isteýin yntalandyratyn sharalar qabyldaý; zańsyz áreketterdiń (jemqorlyqtyń) aldyn alýǵa baǵyttalǵan sharalardy kúsheitý arqyly salyq tártibin jaqsartý; azamattardyń salyq júiesine degen senimin arttyrý; differentsiialanǵan stavkalar engizý; jalpy álemdik tájiribeni muqiiat zertteý; kez kelgen sheshimdi zertteýge súienip qabyldaý», – deidi Aiagóz Hanet.
Sonymen keshe «salyqtan jaltarǵan» degen tizim áleýmettik jelini sharlap ketti. Onyń ishinde belgili blogerler, estrada ánshileri men psihologtar da bar.
Foto: Áleýmettik jeliden
Atalǵan tizimdi kórip, ózderi de «tańǵalyp» jatqandar bar. Bul týraly telejúrgizýshi Liailá Sultanqyzy Facebook paraqshasynda jazdy.
Foto: Liailá Sultanqyzynyń Facebook paraqshasynan
«Qymbatty oqyrmanym, áleýmettik jelide tarap jatqan myna sýretti maǵan jarysa jiberip jatyr ekensizder. Ózgeler úshin jaýap bere almaimyn. Men sońǵy 5-6 jylda dara kásipker retinde tirkelip, zańdy túrde salyǵymdy tólep otyrmyn. Biraq birden aitaiyn, meniń oborotym myna jerde kórsetilgen somaǵa sai kelmeidi. Ári 2023 jyly 10 shildede kúshine engen Onlain-platformalar jáne onlain-jarnama týraly.
Qazaqstan Respýblikasynyń Zańyna sai tolyǵymen jumys istep jatyrmyn dep senimdi túrde aita alamyn. Men ózim salyq, qujat degenderge bei-jai qarai almaityn adammyn. Ony kómekshilerim de, zańgerim de, esepshim de (býhgalter) rastai alady», – dep jazdy Liailá Sultanqyzy.
Sondai-aq, telejúrgizýshi aldaǵy ýaqytta salyq organdaryna júginip, mindetti túrde qaita tekseristi talap etetinin aitty. Onyń sózinshe, salyqtan eshkim jaltarmaidy, jaltarmaýy da tiis.
Salyq týraly jariialanǵan 31 adamnyń qataryna engenderdiń biri – kásipker Syrymbek Taý. Ol joǵaryda atalǵan tizimge qatysty pikirin bildirgende, óziniń qatysy kompaniialar keminde 10 milliard teńgeden astam salyq tólegenin alǵa tartyp otyr.
Foto: Syrymbek Taýdyń Facebook paraqshasynan
«Al 114 million teńgege jarnama jasap, salyq tólemedi nemese bloger retinde 114 million teńge tabys tapty degen aqparat túsiniksiz. Osy máselege qatysty esepshim barlyq qujattardy muqiiat tekserip, 2022-2023 jyldarǵa qatysty mán-jaidy anyqtaidy.
Esterińizde bolsa, týǵan kúnimde eshqandai syilyq qabyldamai, «Múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan ońaltý ortalyǵyna kómekteseiik» degen bastama kóterdim. Sol kezde 77 million teńge jinalyp, onyń ústine óz qarajatymnan qomaqty úles qosyp, ortalyqqa berdik. Qazirgi kúnge deiin sol ortalyqtyń shyǵynyn óz moinyma alyp kelemin. Búginde ai saiyn 300-den astam bala tegin emdeledi.
Eger banktik kartalarǵa túsken qarajattardy osylai salyq esebine engizetin bolsa, onda árbir Qazaqstan azamatynyń kartasy tekserilýi múmkin. Bul jaǵdai sizdiń de basyńyzǵa túsýi ǵajap emes, sol sebepti kiris-shyǵysyńyzdy eseptep júrgenińiz abzal», – deidi Syrymbek Taý.
Sonymen qatar, kásipker jarnama arqyly aqsha tappaǵanyn, óz kásibi bar ekenin, tabysy ózine jetkilikti azamat ekenin tilge tiek etti.
Joǵaryda kórsetilgen «salyqtan jaltardy» degen blogerler tizimi birneshe telegramm arnalar men áleýmettik jelilerde jariialandy. Osy oraida Ult.kz tilshisi Memlekettik kirister komitetinen osy tizimge qatysty túsinikteme berýdi surady. Kórsetilgen jerdegi sýmma jalpy jyldyq ainalym ba, álde salyq sýmmasy ma, jalpy bul tizim ras pa, jalǵan ba, áli belgisiz. Memlekettik kirister komitetinen jaýap bolsa, material taǵy da tolyqtyrylady.
Aqbota Musabekqyzy
