فوتو: اشىق دەرەككٶز
مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸ جٷزدەگەن جەكە تۇلعانىڭ دەكلاراتسيياسىندا تابىستى تٶمەندەتٸپ كٶرسەتكەنٸن انىقتادى. ولاردىڭ ٸشٸندە بلوگەرلەر مەن ەسترادا ەنشٸلەرٸ دە بار.
سالىقشىلار دەكلاراتسييالاردى تەكسەرۋ كەزٸندە مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن بانكتەردەن الىنعان اقپاراتپەن دە سالىستىرىپ وتىرادى. وسى جولى 594 جەكە تۇلعا ٶز تابىسىن 53,3 ميلليارد تەڭگەگە تٶمەندەتٸپ كٶرسەتكەن.
«وسىعان بايلانىستى 13-14 اقپان ارالىعىندا كٸرٸستەردٸ تٶمەندەتۋ بۇزۋشىلىقتارى بويىنشا كامەرالدىق باقىلاۋ حابارلامالارى جٸبەرٸلدٸ. حابارلامانى ورىنداۋ ٷشٸن دەربەس ەسەپتەلگەن سالىقتاردى تٶلەي وتىرىپ, قوسىمشا سالىق ەسەپتٸلٸگٸ تاپسىرىلادى نەمەسە حابارلامامەن كەلٸسپەگەن جاعدايدا تٷسٸندٸرمەنٸ ۇسىنۋ قاجەت», - دەيدٸ سالىقشىلار.
كامەرالدىق باقىلاۋ حابارلاماسى 30 جۇمىس كٷنٸ ٸشٸندە ورىندالۋى شارت.
وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ جوعارىدا اتالعان تٸزٸمگە ەنگەن تۇلعالار مەن ارنايى مامانداردان جٶن بٸلٸپ كٶردٸ.
ماكروەكونوميست, زەرتتەۋشٸ اياگٶز حانەتتٸڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكادا «Laffer Curves» – لاففەر قيسىعى تۇجىرىمداماسى بار. ول سالىق مٶلشەرٸ مەن سالىق تٷسٸمدەرٸ اراسىنداعى بايلانىستى كٶرسەتەدٸ.
فوتو: اياگٶز حانەتتٸڭ جەكە مۇراعاتىنان
«قيسىق دٶڭەس پٸشٸندە بولادى – «Ո». بۇل دٶڭەستٸڭ تۋرا ورتاسىنداعى نٷكتە «سالىق ستاۆكاسىنىڭ ماكسيمۋمى», ياعني بۇل نٷكتەگە دەيٸنگٸ كٶتەرٸلگەن ستاۆكالارداعى سالىقتان تٷسٸمدەر ارتادى, ال سول نٷكتەدەن باستاپ تٷسٸمدەر ازايادى (وڭ جاعى). ياعني باستىسى وسى «نٷكتەدەن» قاتەلەسپەۋ, ەيتپەسە قاۋٸپتٸ ايماققا ٶتٸپ كەتەمٸز.
بٸزدە ققس-ىن بٸردەن 12-دەن 20-عا دەيٸن, ياعني 67%-عا ٶسٸرۋ بۇل «فيسكالدىق شوك». ەدەتتە, مۇنداي رەفورمالار جاساۋ ٷشٸن تەك ودان كەلەتٸن تٷسٸمدەردٸ عانا ەمەس, بۇل «شوكتىڭ» قانشالىقتى وپتيمال كٶرسەتكٸش ەكەنٸن دەلەلدەيتٸن مودەل جەنە ەكونوميكاعا قانداي يمپۋلس بەرەتٸنٸ ساراپتالعان تالداۋ جۇمىسى بولۋى كەرەك (بٸزدە بار ما, جوق پا بٸلمەدٸم). ققس مٶلشەرٸن كٶتەرۋدٸڭ سالىق تٷسٸمدەرٸنە ىقپالىن لاففەر قيسىعى ارقىلى تالداپ كٶرەلٸك. ەۋروپا وداعىنا كٸرگەن 27 ەلدەگٸ 1995–2011 جىلدار ارالىعىنداعى سالىق مٶلشەرلەمەسٸن ارتتىرۋ رەفورماسىنا قاتىستى زەرتتەۋگە سٷيەنسەك, سالىق تٷسٸمدەرٸن ارتتىرا بەرسە, ول بەلگٸلٸ بٸر شەككە جەتكەن سوڭ ەرٸ قاراي ازاياتىنى بايقالعان. بۇل پارادوكس لاففەر قيسىعى ارقىلى تٷسٸندٸرٸلگەن. ققس ستاۆكاسى ٶزگەرٸسسٸز قالسا دا, تٷرلٸ ەكونوميكالىق تسيكل كەزەڭٸندە سالىق تٷسٸمٸ ەرتٷرلٸ بولعان. ياعني ەكونوميكا قارقىندى ٶسكەن ۋاقىتتا سالىق تٷسٸمدەرٸ دە كٶپ بولعان, ال رەتسەسسييا كەزەڭٸندە از بولعان. رەتسەسسييا كەزەڭٸندە لاففەر قيسىعى ٶزگەرەدٸ, ول سالىق تٷسٸمٸنٸڭ ققس ستاۆكاسىنىڭ ٶزگەرۋٸنە ەلدەقايدا سەزٸمتال بولاتىنىن بٸلدٸرەد, ياعني, بيزنەس پەن تۇتىنۋشىلاردىڭ رەاكتسيياسى تەز بولادى», – دەيدٸ ماكروەكونوميست اياگٶز حانەت.
سونىمەن قاتار, قارجى مامانى «قوسىمشا قۇن سالىعى ستاۆكاسىن كٶتەرۋ تۇتىنۋعا جەنە بيزنەس اشىقتىعىنا قالاي ىقپال ەتەدٸ?» دەگەن ساۋالعا دا جاۋاپ بەرە كەتتٸ. ونىڭ سٶزٸنشە, «سالىق تۇزاعىنا» تٷسٸپ قالماۋدىڭ ٸرنەشە جولى بار.
«ققس ارتقان سايىن تاۋار قىمباتتايدى, تۇتىنۋشىلار قىمبات جەنە قوسىمشا تاۋارلاردى تۇتىنۋدى ازايتىپ, قاجەتتٸ تاۋارلاردى عانا ساتىپ الادى. تۇتىنۋ ازايعان سايىن, ٶندٸرٸس ازايادى, دەمەك ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ باياۋلايدى, دەمەك «سالىق تۇزاعىنا» تٷسۋ قاۋپٸ تۋىندايدى. (دەرەككٶز: Heijman & van Ophem (2005): Willingness to Pay Tax: The Laffer Curve Revisited for 12 OECD Countries).
قاۋٸپتٸ ايماققا ٶتٸپ, «سالىق تۇزاعىنا» تٷسٸپ قالماۋ ٷشٸن قانداي ۇسىنىستار جاسار ەدٸم: بيۋدجەتتەگٸ تيٸمسٸز شىعىنداردان ارىلۋ; بيزنەستٸڭ اشىق جۇمىس ٸستەۋٸن ىنتالاندىراتىن شارالار قابىلداۋ; زاڭسىز ەرەكەتتەردٸڭ (جەمقورلىقتىڭ) الدىن الۋعا باعىتتالعان شارالاردى كٷشەيتۋ ارقىلى سالىق تەرتٸبٸن جاقسارتۋ; ازاماتتاردىڭ سالىق جٷيەسٸنە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىرۋ; ديففەرەنتسييالانعان ستاۆكالار ەنگٸزۋ; جالپى ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ مۇقييات زەرتتەۋ; كەز كەلگەن شەشٸمدٸ زەرتتەۋگە سٷيەنٸپ قابىلداۋ», – دەيدٸ اياگٶز حانەت.
سونىمەن كەشە «سالىقتان جالتارعان» دەگەن تٸزٸم ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ شارلاپ كەتتٸ. ونىڭ ٸشٸندە بەلگٸلٸ بلوگەرلەر, ەسترادا ەنشٸلەرٸ مەن پسيحولوگتار دا بار.
فوتو: ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن
اتالعان تٸزٸمدٸ كٶرٸپ, ٶزدەرٸ دە «تاڭعالىپ» جاتقاندار بار. بۇل تۋرالى تەلەجٷرگٸزۋشٸ ليايلە سۇلتانقىزى Facebook پاراقشاسىندا جازدى.
فوتو: ليايلە سۇلتانقىزىنىڭ Facebook پاراقشاسىنان
«قىمباتتى وقىرمانىم, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تاراپ جاتقان مىنا سۋرەتتٸ ماعان جارىسا جٸبەرٸپ جاتىر ەكەنسٸزدەر. ٶزگەلەر ٷشٸن جاۋاپ بەرە المايمىن. مەن سوڭعى 5-6 جىلدا دارا كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلٸپ, زاڭدى تٷردە سالىعىمدى تٶلەپ وتىرمىن. بٸراق بٸردەن ايتايىن, مەنٸڭ وبوروتىم مىنا جەردە كٶرسەتٸلگەن سوماعا ساي كەلمەيدٸ. ەرٸ 2023 جىلى 10 شٸلدەدە كٷشٸنە ەنگەن ونلاين-پلاتفورمالار جەنە ونلاين-جارناما تۋرالى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا ساي تولىعىمەن جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىن دەپ سەنٸمدٸ تٷردە ايتا الامىن. مەن ٶزٸم سالىق, قۇجات دەگەندەرگە بەي-جاي قاراي المايتىن اداممىن. ونى كٶمەكشٸلەرٸم دە, زاڭگەرٸم دە, ەسەپشٸم دە (بۋحگالتەر) راستاي الادى», – دەپ جازدى ليايلە سۇلتانقىزى.
سونداي-اق, تەلەجٷرگٸزۋشٸ الداعى ۋاقىتتا سالىق ورگاندارىنا جٷگٸنٸپ, مٸندەتتٸ تٷردە قايتا تەكسەرٸستٸ تالاپ ەتەتٸنٸن ايتتى. ونىڭ سٶزٸنشە, سالىقتان ەشكٸم جالتارمايدى, جالتارماۋى دا تيٸس.
سالىق تۋرالى جارييالانعان 31 ادامنىڭ قاتارىنا ەنگەندەردٸڭ بٸرٸ – كەسٸپكەر سىرىمبەك تاۋ. ول جوعارىدا اتالعان تٸزٸمگە قاتىستى پٸكٸرٸن بٸلدٸرگەندە, ٶزٸنٸڭ قاتىسى كومپانييالار كەمٸندە 10 ميلليارد تەڭگەدەن استام سالىق تٶلەگەنٸن العا تارتىپ وتىر.
فوتو: سىرىمبەك تاۋدىڭ Facebook پاراقشاسىنان
«ال 114 ميلليون تەڭگەگە جارناما جاساپ, سالىق تٶلەمەدٸ نەمەسە بلوگەر رەتٸندە 114 ميلليون تەڭگە تابىس تاپتى دەگەن اقپارات تٷسٸنٸكسٸز. وسى مەسەلەگە قاتىستى ەسەپشٸم بارلىق قۇجاتتاردى مۇقييات تەكسەرٸپ, 2022-2023 جىلدارعا قاتىستى مەن-جايدى انىقتايدى.
ەستەرٸڭٸزدە بولسا, تۋعان كٷنٸمدە ەشقانداي سىيلىق قابىلداماي, «مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ ورتالىعىنا كٶمەكتەسەيٸك» دەگەن باستاما كٶتەردٸم. سول كەزدە 77 ميلليون تەڭگە جينالىپ, ونىڭ ٷستٸنە ٶز قاراجاتىمنان قوماقتى ٷلەس قوسىپ, ورتالىققا بەردٸك. قازٸرگٸ كٷنگە دەيٸن سول ورتالىقتىڭ شىعىنىن ٶز موينىما الىپ كەلەمٸن. بٷگٸندە اي سايىن 300-دەن استام بالا تەگٸن ەمدەلەدٸ.
ەگەر بانكتٸك كارتالارعا تٷسكەن قاراجاتتاردى وسىلاي سالىق ەسەبٸنە ەنگٸزەتٸن بولسا, وندا ەربٸر قازاقستان ازاماتىنىڭ كارتاسى تەكسەرٸلۋٸ مٷمكٸن. بۇل جاعداي سٸزدٸڭ دە باسىڭىزعا تٷسۋٸ عاجاپ ەمەس, سول سەبەپتٸ كٸرٸس-شىعىسىڭىزدى ەسەپتەپ جٷرگەنٸڭٸز ابزال», – دەيدٸ سىرىمبەك تاۋ.
سونىمەن قاتار, كەسٸپكەر جارناما ارقىلى اقشا تاپپاعانىن, ٶز كەسٸبٸ بار ەكەنٸن, تابىسى ٶزٸنە جەتكٸلٸكتٸ ازامات ەكەنٸن تٸلگە تيەك ەتتٸ.
جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن «سالىقتان جالتاردى» دەگەن بلوگەرلەر تٸزٸمٸ بٸرنەشە تەلەگرامم ارنالار مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييالاندى. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنەن وسى تٸزٸمگە قاتىستى تٷسٸنٸكتەمە بەرۋدٸ سۇرادى. كٶرسەتٸلگەن جەردەگٸ سۋمما جالپى جىلدىق اينالىم با, ەلدە سالىق سۋمماسى ما, جالپى بۇل تٸزٸم راس پا, جالعان با, ەلٸ بەلگٸسٸز. مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنەن جاۋاپ بولسا, ماتەريال تاعى دا تولىقتىرىلادى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
