Qazaqstan jerinen tabylǵan «altyn adamdar» qundy tarihi jádiger. Tarihi eskertkishterdi jańǵyrtý jumysy yjdahattylyqty talap etedi. Bul qubylys emes ǵylymi jumys.
N.Á.Nazarbaev.
Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq mýzeiinde EHRO-2017 halyqaralyq kórmesi aiasynda shymyldyǵyn túrilgen «Saqtar altyny» jańǵyrtylǵan artefaktileri halyq nazaryna usynyldy.
Negizinen kórmege j.s.d VII-II ǵǵ. jatatyn jádigerler qoiylǵan. QR Ulttyq mýzeii men Orynbor gýbernatorlyǵyna qarasty tarih-ólketaný mýzeiiniń basshylyǵy ózara kelisim boiynsha sarmat jinaqtarynan jáne tanymal qazaqstandyq restavrator Qyrym Altynbekovtyń óz kolektsiialarynan «saq mádenietine» tiesili úzdik artefaktilermen tanysýǵa múmkindik týǵyzyp otyr. Atalǵan jádigerler Qazaq arheologiiasy ǵylymynda teńdesiz qazyna sanalady.
Jádigerlerdiń basym kópshiligi elitalyq bileýshiler jerlengen obalar qataryna jatatyn Berel, Shilikti, Taqsai, Arjan 2 obalarynan tabylǵan jádigerler. Árbir obadan tabylǵan jádiger ózindik qaitalanbas mán men mańyzǵa ie. Bereldiń áigili № 11 obasynan tabylǵan áshekeiler «ań stili» mánerindegi erekshe kóriniske ie. Berel obalar qorymy 1998 jyly zerttelip, tanylǵan jádigerler elimizdiń táýelsiz el tarihynda arheologiia ǵylymynda orasan zor serpin ákelgen tarihi jádiger boldy.
Qazaq jerinen tabylǵan qundy qazynalar bunymen tolastamai, olardyń qataryna memlekettik «Mádeni mura» baǵdarlamasymen 2003 jyly qazylǵan Shilikti obalary, sonyń ishinde erekshe mańyzǵa ie Báigetóbe obasynan tabylǵan áshekei altyndar «ań stildi» naqyshtyń sol zamandaǵy materialdyq mádeniettiń damyǵanyn tanytady. Tabylǵan jádigerler qazaq mádenietiniń erte temir dáýiri kezeńindegi eń qundysy. Erte kóshpeliler mádenietindegi saq úshtiginiń biri – «ań mánerli» naqysh qoǵamnyń kóshpeli ómir saltyn túsindirýdegi aiǵaqty dálel. Bul ónerdegi birin-biri qaitalamaityn, biraq ishki úndestiktegi týyndylarda (úzdiksiz shaiqasýshy ańdar) mifologiialyq is-qimyl áreketter somdalǵan ári, álemniń qurylymy týraly saq qoǵamynyń tanym-túsinigin beredi. Obalar da erte kóshpelilerdiń shekten aspaityn, shynaiy ómir týraly túisinýimen ózindik dúnietanymy negizinde jasalyp, sol sotsiýmǵa tán tanymdyq oiǵa, mazmunǵa baǵyndyra jasalady. Osyndai erekshe eskertkish Batys Qazaqstan oblysy Terekti aýdanynan tabylǵan ǵylymi ainalymǵa «Taqsai hanshaiymy» degen atpen tanylǵan tekti áieldiń qoly men moinyndaǵy altyn áshekeileri, onyń joǵary laýazymda bolǵanyn ańǵartady.
Erte kóshpendilerdiń arheologiialyq kezeńdemesinde «erte temir dáýiri» dep atalatyn saq dáýiri týraly ǵylymda da, kópshilik tanymdyq ádebiettede de jazylǵan dúnie az emes. Memleketimizdiń eltańbasyna negiz bolǵan «altyn adam» da, osy arheologiialyq jańalyq áserimen jazylǵan «Tomiris» romanyn, sondai-aq, parsy-saq qarym-qatynastary, saqtar jaily túgeldei derlik zertteýler ańyz-ápsanalyq maǵlumattar qalyń kópshilikke keńinen tanys.
Kórme Evraziia qurlyǵynyń ulanǵaiyr dalasynda uly úndestikte jatqan mádeni-tarihi tutastyqtaǵy saq taipalarynyń altyny elimizdiń bas qalasy Astana oiya oryn alǵan QR Ulttyq mýzeiiniń tórinde qalyń kópshilikke tanytylýyna jol tartýynyń ózi erekshe mánge boldy. Qazirgi tańda kórme qonaqtardyń erekshe yqylasyna bólenip, halyq tamashalaityn birden-bir mádeni oshaqqa ainaldy.
Qurmanǵaliev Arman Qairatuly,
Gýmanitarlyq ǵylymdar dárejesiniń magistri
QR Ulttyq mýzeii arheologiia jáne etnografiia bóliminiń ádisker mamany
