قازاقستان جەرٸنەن تابىلعان «التىن ادامدار» قۇندى تاريحي جەدٸگەر. تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ جاڭعىرتۋ جۇمىسى ىجداھاتتىلىقتى تالاپ ەتەدٸ. بۇل قۇبىلىس ەمەس عىلىمي جۇمىس.
ن.ە.نازارباەۆ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيٸندە ەحرو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸ اياسىندا شىمىلدىعىن تٷرٸلگەن «ساقتار التىنى» جاڭعىرتىلعان ارتەفاكتٸلەرٸ حالىق نازارىنا ۇسىنىلدى.
نەگٸزٸنەن كٶرمەگە ج.س.د VII-II عع. جاتاتىن جەدٸگەرلەر قويىلعان. قر ۇلتتىق مۋزەيٸ مەن ورىنبور گۋبەرناتورلىعىنا قاراستى تاريح-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ باسشىلىعى ٶزارا كەلٸسٸم بويىنشا سارمات جيناقتارىنان جەنە تانىمال قازاقستاندىق رەستاۆراتور قىرىم التىنبەكوۆتىڭ ٶز كولەكتسييالارىنان «ساق مەدەنيەتٸنە» تيەسٸلٸ ٷزدٸك ارتەفاكتٸلەرمەن تانىسۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزىپ وتىر. اتالعان جەدٸگەرلەر قازاق ارحەولوگيياسى عىلىمىندا تەڭدەسٸز قازىنا سانالادى.
جەدٸگەرلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ەليتالىق بيلەۋشٸلەر جەرلەنگەن وبالار قاتارىنا جاتاتىن بەرەل, شٸلٸكتٸ, تاقساي, ارجان 2 وبالارىنان تابىلعان جەدٸگەرلەر. ەربٸر وبادان تابىلعان جەدٸگەر ٶزٸندٸك قايتالانباس مەن مەن ماڭىزعا يە. بەرەلدٸڭ ەيگٸلٸ № 11 وباسىنان تابىلعان ەشەكەيلەر «اڭ ستيلٸ» مەنەرٸندەگٸ ەرەكشە كٶرٸنٸسكە يە. بەرەل وبالار قورىمى 1998 جىلى زەرتتەلٸپ, تانىلعان جەدٸگەرلەر ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز ەل تاريحىندا ارحەولوگييا عىلىمىندا وراسان زور سەرپٸن ەكەلگەن تاريحي جەدٸگەر بولدى.
قازاق جەرٸنەن تابىلعان قۇندى قازىنالار بۇنىمەن تولاستاماي, ولاردىڭ قاتارىنا مەملەكەتتٸك «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىمەن 2003 جىلى قازىلعان شٸلٸكتٸ وبالارى, سونىڭ ٸشٸندە ەرەكشە ماڭىزعا يە بەيگەتٶبە وباسىنان تابىلعان ەشەكەي التىندار «اڭ ستيلدٸ» ناقىشتىڭ سول زامانداعى ماتەريالدىق مەدەنيەتتٸڭ دامىعانىن تانىتادى. تابىلعان جەدٸگەرلەر قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸ كەزەڭٸندەگٸ ەڭ قۇندىسى. ەرتە كٶشپەلٸلەر مەدەنيەتٸندەگٸ ساق ٷشتٸگٸنٸڭ بٸرٸ – «اڭ مەنەرلٸ» ناقىش قوعامنىڭ كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىن تٷسٸندٸرۋدەگٸ ايعاقتى دەلەل. بۇل ٶنەردەگٸ بٸرٸن-بٸرٸ قايتالامايتىن, بٸراق ٸشكٸ ٷندەستٸكتەگٸ تۋىندىلاردا (ٷزدٸكسٸز شايقاسۋشى اڭدار) ميفولوگييالىق ٸس-قيمىل ەرەكەتتەر سومدالعان ەرٸ, ەلەمنٸڭ قۇرىلىمى تۋرالى ساق قوعامىنىڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸن بەرەدٸ. وبالار دا ەرتە كٶشپەلٸلەردٸڭ شەكتەن اسپايتىن, شىنايى ٶمٸر تۋرالى تٷيسٸنۋٸمەن ٶزٸندٸك دٷنيەتانىمى نەگٸزٸندە جاسالىپ, سول سوتسيۋمعا تەن تانىمدىق ويعا, مازمۇنعا باعىندىرا جاسالادى. وسىنداي ەرەكشە ەسكەرتكٸش باتىس قازاقستان وبلىسى تەرەكتٸ اۋدانىنان تابىلعان عىلىمي اينالىمعا «تاقساي حانشايىمى» دەگەن اتپەن تانىلعان تەكتٸ ەيەلدٸڭ قولى مەن موينىنداعى التىن ەشەكەيلەرٸ, ونىڭ جوعارى لاۋازىمدا بولعانىن اڭعارتادى.
ەرتە كٶشپەندٸلەردٸڭ ارحەولوگييالىق كەزەڭدەمەسٸندە «ەرتە تەمٸر دەۋٸرٸ» دەپ اتالاتىن ساق دەۋٸرٸ تۋرالى عىلىمدا دا, كٶپشٸلٸك تانىمدىق ەدەبيەتتەدە دە جازىلعان دٷنيە از ەمەس. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەلتاڭباسىنا نەگٸز بولعان «التىن ادام» دا, وسى ارحەولوگييالىق جاڭالىق ەسەرٸمەن جازىلعان «توميريس» رومانىن, سونداي-اق, پارسى-ساق قارىم-قاتىناستارى, ساقتار جايلى تٷگەلدەي دەرلٸك زەرتتەۋلەر اڭىز-ەپسانالىق ماعلۇماتتار قالىڭ كٶپشٸلٸككە كەڭٸنەن تانىس.
كٶرمە ەۆرازييا قۇرلىعىنىڭ ۇلانعايىر دالاسىندا ۇلى ٷندەستٸكتە جاتقان مەدەني-تاريحي تۇتاستىقتاعى ساق تايپالارىنىڭ التىنى ەلٸمٸزدٸڭ باس قالاسى استانا ويىا ورىن العان قر ۇلتتىق مۋزەيٸنٸڭ تٶرٸندە قالىڭ كٶپشٸلٸككە تانىتىلۋىنا جول تارتۋىنىڭ ٶزٸ ەرەكشە مەنگە بولدى. قازٸرگٸ تاڭدا كٶرمە قوناقتاردىڭ ەرەكشە ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ, حالىق تاماشالايتىن بٸردەن-بٸر مەدەني وشاققا اينالدى.
قۇرمانعاليەۆ ارمان قايراتۇلى,
گۋمانيتارلىق عىلىمدار دەرەجەسٸنٸڭ ماگيسترٸ
قر ۇلتتىق مۋزەيٸ ارحەولوگييا جەنە ەتنوگرافييا بٶلٸمٸنٸڭ ەدٸسكەر مامانى
