1968 jyly Irak biliginiń basyna Saddam Hýsein keldi. Irak munaidyń arqasynda edáýir damyp, órkendedi. Áskeri kúsh-qýaty da keibir arab elderine qaraǵanda áldeqaida basym boldy. Prezident Saddam Hýsein shekaralyq jer úshin ózimen áleýeti teńdes Iranmen birneshe jyl soǵysty. Aqyry ózara bitimge kelgen. Sodan araǵa az jyldar salyp Saddam Hýseinniń áskeri Kýveitke basa-kóktep kirdi. Bul munai úshin kúres edi. Kýveitte munaidyń kóp qory bar jáne halyqaralyq saýdada Irakqa qaraǵanda taýarlary ótimdi. Kýveitti basyp alýyna bailanysty bul aimaqtaǵy jaǵdai kúrt ózgerdi. Amerika bastap, Eýropanyń alpaýyt elderi qoshtap, birlesken áskeri qarýly kúshter Irak áskerin Kýveitten yǵystyryp shyǵardy. Solai Iraktyń ózine qaýip tóndirdi. Sony aldyn ala sezgen Saddam Hýsein óz bailyǵyn qaýipsizdendirý qamyna kirisken.
2003 jyly 18 naýryzda Amerikanyń jetekshilik etýimen birlesken áskeri quramdar Irakqa basyp kirdi. Sodan eki kún buryn tún ortasynda Baǵdattaǵy Ortalyq bankiniń aýlasyna úsh júk avtokóligi engen. Sonyń aldyńǵysynda kómekshisi men qorǵaýshylary bar prezidentiń kishi uly Kýsei Hýsein otyrdy. Ol eshqandai da esep aiyrysý qujattarynsyz bank qyzmetkerlerinen 1 milliard dollardy naqty aqsha túrinde kólikke salýdy talap etti. Prezidenttiń uly bolǵan soń bank qyzmetkerleriniń aitqanǵa kónbeske amaldary qalmaidy. Eki saǵattyń ishinde júk kólikterine chemodanǵa salynǵan 900 million dollar men 100 million eýro artylady.
Ortalyq banktiń sol kezdegi qyzmetkeri Hamid Seidanidiń aitýyna qaraǵanda, sol túni sondai jaǵdai búkil respýblika kóleminde oryn alǵan. Saddam Hýseinniń tikelei berilgen buiryǵymen eldiń iri qalalary Basra, Mosýl jáne Kirkýktegi bankterden de AQSh dollarlary men altyndar alynǵan. Buiryqty buljytpai oryndaǵan Irak arnaiy qyzmet agentteri jobamen bes milliard dollardy alyp ketse kerek. Sodan bir kún buryn shetelderdegi Saddamnyń senimdi ókilderi de Shveitsariia, Livan jáne Niderlandy bankterindegi aqshalardy alý jóninde buiryq alǵan. 2003 jyly 15 maýsymda AQSh-tyń suraýy boiynsha Rotterdamdaǵy Saddam otbasynyń esep-shotyn teksertkende onda tek 12 dollar ǵana qalǵan eken.
Saddam Hýseinniń qisapsyz bailyǵy bir sátte qalai joq bolyp ketken? Shynymen-aq, bul HHI ǵasyr qupiiasy bolyp qala ma?
Amerika áskeri Saddamdy birneshe aiǵa sozylǵan izdestirý barysynda 2003 jyly 13 jeltoqsanda Ad-Daýr eldi mekenindegi jerasty tóleden tapty. Ol jatqan jerde bar-joǵy 750 myń dollar bar eken. «Forbs» jýrnalynyń sol jyldyń qańtar aiyndaǵy jariialanymyna qaraǵanda, álemdegi eń bai adamdar tiziminde Saddam úshinshi orynda turdy. Biraq sol bailyq oǵan baqyt ákelgen joq. Uly Kýsei jáne onyń áieli Sahar, qyzy Rana, uly Ýdei 2003 jyly atý jazasyna kesildi. Qyzdary Ragad pen Hala jáne áieli Sadjida qazir Iordaniiada turyp jatyr. Al nemeresi Ali, kúieý balasy Kamel jáne Saddam Hýseinniń ózi de sol 2003 jyly ólim jazasyna kesildi.
AQSh-tyń burynǵy qarjy ministri Devid Aýfhaýzerdiń málimeti boiynsha, Saddamnyń Shveitsariia bankindegi esep-shotynda 6 milliard dollar bolǵan. Onyń basqa elderdegi aqshalaryn qosqanda jalpy sany 40 milliard dollardy quraidy degen sóz de aitylyp júr. Ózge de derek kózderinen túsken málimetter onyń aqshasynyń budan áldeqaida kóp bolǵanyn bildiredi.
1991 jyldan bastap, Hýsein Iraktyń eksportqa shyǵarylǵan munaiynyń 5 paiyzyn óziniń esep-shotyna túsirtkizip otyrǵan. Irak premer-ministri Nýri al-Maliki osy kórsetkishterge súiene otyryp, óz pikirin ortaǵa salýda. Ol 2003 jylǵy 20 naýryzǵa deiin Saddamnyń «qarjy qaltasynda» 57 milliard dollar bolǵan deidi. «Al-Irak» telearnasy halyqqa odan da zoryn habarlapty. Saddamnyń barlyq jinaǵandary álemniń eń úlken kompaniialarynyń aktsiialary men quima altyn men platina, óńdelmegen almazdardy qosyp eseptegende 100 milliard dollardan aspasa, bir mysqal da kem emes degen habar taratqan. Bul «Microsoft»-tyń negizin qalaǵan Bill Geits pen Brýnei sultanynyń bailyqtaryn qosqannyń ózinde Saddamnyń qarjysyna jetpeitinin kórsetedi.
− Kórshi elderge esepten tys jóneltilgen munai ónimderi Saddamǵa orasan zor kiris ákeldi, − deidi Hýsein kezindegi Irak qarjy ministrliginiń beldi qyzmetkeri Ahmed al-Nýralla. – Ol 2002 jyldyń ózinde 3 milliard dollar paida tapty. Mundai tabys tek munaidan ǵana túsken joq. Irakta jumys isteitin kez kelgen shetel kompaniialary eldiń rynogine kirgeni úshin onyń balalary Ýdei men Kýseige 100 myń dollar salyq tólep turǵan. Sondai-aq, tabystarynyń 3 paiyzyn da solardyń esep-shottaryna aýdaryp otyrsa kerek. Olarǵa túsip jatqan tabys munymen shektelip qana qoiǵan joq. Iraktan shetke shyǵarylǵan apelsinniń árbir tonnasynan Saddamnyń otbasy 20 dollar salyq alyp otyrǵan. Sol sekildi shylymnyń árbir jáshiginen 5, árbir bóshke benzinnen 4 dollardan ustaýmen bolǵan. Ýdeidiń myńǵa jýyq brilliantynyń árqaisysynyń baǵasy jarty million dollar turdy. 1968 jyly memlekettik tóńkeristen keiin Saddam Hýsein ókimet basynda 35 jyl turdy. Osy jyldar bederinde óziniń, bolmasa, otbasynyń qarjysy esh jerde, eshqandai elde jariialanǵan emes.
2005 jyly 19 qazanda Saddam Hýseinge sot boldy. Sot úkimimen ol 2006 jyly 30 jeltoqsanda ólim jazasyna kesildi. Úkim Baǵdadtyń túrmesinde asýmen júzege asyryldy. Tergeý kezinde qansha qinap surasa da, Saddam óziniń bailyǵynyń qaida jasyrylǵanyn aitpaǵan. Amerika qarjy ministrliginiń qoldaýymen qazir eldiń barlaý bólimi Saddam aqshasyn izdestirý ústinde. Taiaý Shyǵys elderi bankterin 8 jyl boiyna tekserý barysynda Saddam Hýseinniń atynda turǵan 1,2 milliard dollardy ǵana tapqan. Tipti onyń jartysy Iraktyń ózinde bolyp shyqty.
Degenmen, Saddamnyń qazynasy qaida joǵalyp ketti?
− Alǵashqyda Saddam amerikalyqtar basqa eldermen birlesken qarýly kúshterimen basyp kiretinine sengen joq degen pikir bar, − deidi Kúrdistan parlamentiniń depýtaty Nasih Gafýr. − Ol da múmkin. Biraq ol orasan zor qazynasyn óte saqtyqpen jasyrǵan. Men kezinde KSRO-da oqydym. Orys halqynda «Barlyq jumyrtqany bir korzinaǵa salyp qoiýǵa bolmaidy» degen mátel bar. Saddamnyń búkil bailyǵyn bir elde saqtaýy múmkin emes. Saddamnyń qyzy Mosýl men Saddamnyń ekinshi áieli Samira Shahbandardan týǵan úshinshi uly Ali Hýsein izim-qaiym joǵalyp ketken. Amerikanyń arnaiy bólim qyzmetkerleri olardy Shveitsariiadan jáne Livannan izdep taba almady. Samirany «Saddamnyń úi esepshisi» dep ataityn. Óitkeni ol otbasylyq shyǵyndy eseptep otyratyn. Avstraliiadaǵy «Gerald san» gazeti 2003 jyly 17 jeltoqsanda Samiranyń Beirýtke telefon shalǵanyn jetkizgen. Sodan keiin Hýsein tutqyndalyp, al Samiranyń ózi joǵalyp ketti.
Eldiń premeri Nýri al-Maliktiń apparatyndaǵylar amerikalyqtar elge basyp kirer aldynda Saddam bailyǵynyń biraz bóligin Reseige aýdarýy múmkin degen boljam aitady. Muny Reseidiń Iraktaǵy diplomatiia ókilderi estigen. Osy boljam boiynsha Baǵdad biligi Máskeýde turyp jatqan Iraktyń Hýsein kezindegi elshisi Abbas Halafty elge qaitarýdy surap jatyr. Bul boljamnyń ras-ótirigin aitý qiyn. Alaida Baǵdad biligi Saddamnyń dollarlary jyljymaityn múlikterge salynyp, Máskeýdiń qurylysyn júrgizýi bek múmkin dep joramal jasaýda.
Sonymen Saddam dollarlary elden qalai shyǵaryldy? Shynymen-aq onyń Máskeýge qarjy aýdaryp, jyljymaityn múlikter qurylysyna qatysqany ras pa? Bálkim, jai sóz bolar. Munyń anyq-qanyǵyn aldaǵy ýaqyt kórsetetin bolady.
