1968 جىلى يراك بيلٸگٸنٸڭ باسىنا ساددام حۋسەين كەلدٸ. يراك مۇنايدىڭ ارقاسىندا ەدەۋٸر دامىپ, ٶركەندەدٸ. ەسكەري كٷش-قۋاتى دا كەيبٸر اراب ەلدەرٸنە قاراعاندا ەلدەقايدا باسىم بولدى. پرەزيدەنت ساددام حۋسەين شەكارالىق جەر ٷشٸن ٶزٸمەن ەلەۋەتٸ تەڭدەس يرانمەن بٸرنەشە جىل سوعىستى. اقىرى ٶزارا بٸتٸمگە كەلگەن. سودان اراعا از جىلدار سالىپ ساددام حۋسەيننٸڭ ەسكەرٸ كۋۆەيتكە باسا-كٶكتەپ كٸردٸ. بۇل مۇناي ٷشٸن كٷرەس ەدٸ. كۋۆەيتتە مۇنايدىڭ كٶپ قورى بار جەنە حالىقارالىق ساۋدادا يراكقا قاراعاندا تاۋارلارى ٶتٸمدٸ. كۋۆەيتتٸ باسىپ الۋىنا بايلانىستى بۇل ايماقتاعى جاعداي كٷرت ٶزگەردٸ. امەريكا باستاپ, ەۋروپانىڭ الپاۋىت ەلدەرٸ قوشتاپ, بٸرلەسكەن ەسكەري قارۋلى كٷشتەر يراك ەسكەرٸن كۋۆەيتتەن ىعىستىرىپ شىعاردى. سولاي يراكتىڭ ٶزٸنە قاۋٸپ تٶندٸردٸ. سونى الدىن الا سەزگەن ساددام حۋسەين ٶز بايلىعىن قاۋٸپسٸزدەندٸرۋ قامىنا كٸرٸسكەن.
2003 جىلى 18 ناۋرىزدا امەريكانىڭ جەتەكشٸلٸك ەتۋٸمەن بٸرلەسكەن ەسكەري قۇرامدار يراكقا باسىپ كٸردٸ. سودان ەكٸ كٷن بۇرىن تٷن ورتاسىندا باعداتتاعى ورتالىق بانكٸنٸڭ اۋلاسىنا ٷش جٷك اۆتوكٶلٸگٸ ەنگەن. سونىڭ الدىڭعىسىندا كٶمەكشٸسٸ مەن قورعاۋشىلارى بار پرەزيدەنتٸڭ كٸشٸ ۇلى كۋسەي حۋسەين وتىردى. ول ەشقانداي دا ەسەپ ايىرىسۋ قۇجاتتارىنسىز بانك قىزمەتكەرلەرٸنەن 1 ميلليارد دوللاردى ناقتى اقشا تٷرٸندە كٶلٸككە سالۋدى تالاپ ەتتٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ۇلى بولعان سوڭ بانك قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ايتقانعا كٶنبەسكە امالدارى قالمايدى. ەكٸ ساعاتتىڭ ٸشٸندە جٷك كٶلٸكتەرٸنە چەمودانعا سالىنعان 900 ميلليون دوللار مەن 100 ميلليون ەۋرو ارتىلادى.
ورتالىق بانكتٸڭ سول كەزدەگٸ قىزمەتكەرٸ حاميد سەيدانيدٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سول تٷنٸ سونداي جاعداي بٷكٸل رەسپۋبليكا كٶلەمٸندە ورىن العان. ساددام حۋسەيننٸڭ تٸكەلەي بەرٸلگەن بۇيرىعىمەن ەلدٸڭ ٸرٸ قالالارى باسرا, موسۋل جەنە كيركۋكتەگٸ بانكتەردەن دە اقش دوللارلارى مەن التىندار الىنعان. بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداعان يراك ارنايى قىزمەت اگەنتتەرٸ جوبامەن بەس ميلليارد دوللاردى الىپ كەتسە كەرەك. سودان بٸر كٷن بۇرىن شەتەلدەردەگٸ ساددامنىڭ سەنٸمدٸ ٶكٸلدەرٸ دە شۆەيتسارييا, ليۆان جەنە نيدەرلاندى بانكتەرٸندەگٸ اقشالاردى الۋ جٶنٸندە بۇيرىق العان. 2003 جىلى 15 ماۋسىمدا اقش-تىڭ سۇراۋى بويىنشا روتتەردامداعى ساددام وتباسىنىڭ ەسەپ-شوتىن تەكسەرتكەندە وندا تەك 12 دوللار عانا قالعان ەكەن.
ساددام حۋسەيننٸڭ قيساپسىز بايلىعى بٸر سەتتە قالاي جوق بولىپ كەتكەن? شىنىمەن-اق, بۇل ححٸ عاسىر قۇپيياسى بولىپ قالا ما?
امەريكا ەسكەرٸ ساددامدى بٸرنەشە ايعا سوزىلعان ٸزدەستٸرۋ بارىسىندا 2003 جىلى 13 جەلتوقساندا اد-داۋر ەلدٸ مەكەنٸندەگٸ جەراستى تٶلەدەن تاپتى. ول جاتقان جەردە بار-جوعى 750 مىڭ دوللار بار ەكەن. «فوربس» جۋرنالىنىڭ سول جىلدىڭ قاڭتار ايىنداعى جارييالانىمىنا قاراعاندا, ەلەمدەگٸ ەڭ باي ادامدار تٸزٸمٸندە ساددام ٷشٸنشٸ ورىندا تۇردى. بٸراق سول بايلىق وعان باقىت ەكەلگەن جوق. ۇلى كۋسەي جەنە ونىڭ ەيەلٸ ساحار, قىزى رانا, ۇلى ۋدەي 2003 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسٸلدٸ. قىزدارى راگاد پەن حالا جەنە ەيەلٸ سادجيدا قازٸر يوردانييادا تۇرىپ جاتىر. ال نەمەرەسٸ الي, كٷيەۋ بالاسى كامەل جەنە ساددام حۋسەيننٸڭ ٶزٸ دە سول 2003 جىلى ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلدٸ.
اقش-تىڭ بۇرىنعى قارجى مينيسترٸ دەۆيد اۋفحاۋزەردٸڭ مەلٸمەتٸ بويىنشا, ساددامنىڭ شۆەيتسارييا بانكٸندەگٸ ەسەپ-شوتىندا 6 ميلليارد دوللار بولعان. ونىڭ باسقا ەلدەردەگٸ اقشالارىن قوسقاندا جالپى سانى 40 ميلليارد دوللاردى قۇرايدى دەگەن سٶز دە ايتىلىپ جٷر. ٶزگە دە دەرەك كٶزدەرٸنەن تٷسكەن مەلٸمەتتەر ونىڭ اقشاسىنىڭ بۇدان ەلدەقايدا كٶپ بولعانىن بٸلدٸرەدٸ.
1991 جىلدان باستاپ, حۋسەين يراكتىڭ ەكسپورتقا شىعارىلعان مۇنايىنىڭ 5 پايىزىن ٶزٸنٸڭ ەسەپ-شوتىنا تٷسٸرتكٸزٸپ وتىرعان. يراك پرەمەر-مينيسترٸ نۋري ال-ماليكي وسى كٶرسەتكٸشتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, ٶز پٸكٸرٸن ورتاعا سالۋدا. ول 2003 جىلعى 20 ناۋرىزعا دەيٸن ساددامنىڭ «قارجى قالتاسىندا» 57 ميلليارد دوللار بولعان دەيدٸ. «ال-يراك» تەلەارناسى حالىققا ودان دا زورىن حابارلاپتى. ساددامنىڭ بارلىق جيناعاندارى ەلەمنٸڭ ەڭ ٷلكەن كومپانييالارىنىڭ اكتسييالارى مەن قۇيما التىن مەن پلاتينا, ٶڭدەلمەگەن المازداردى قوسىپ ەسەپتەگەندە 100 ميلليارد دوللاردان اسپاسا, بٸر مىسقال دا كەم ەمەس دەگەن حابار تاراتقان. بۇل «Microsoft»-تىڭ نەگٸزٸن قالاعان بيلل گەيتس پەن برۋنەي سۇلتانىنىڭ بايلىقتارىن قوسقاننىڭ ٶزٸندە ساددامنىڭ قارجىسىنا جەتپەيتٸنٸن كٶرسەتەدٸ.
− كٶرشٸ ەلدەرگە ەسەپتەن تىس جٶنەلتٸلگەن مۇناي ٶنٸمدەرٸ ساددامعا وراسان زور كٸرٸس ەكەلدٸ, − دەيدٸ حۋسەين كەزٸندەگٸ يراك قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ بەلدٸ قىزمەتكەرٸ احمەد ال-نۋراللا. – ول 2002 جىلدىڭ ٶزٸندە 3 ميلليارد دوللار پايدا تاپتى. مۇنداي تابىس تەك مۇنايدان عانا تٷسكەن جوق. يراكتا جۇمىس ٸستەيتٸن كەز كەلگەن شەتەل كومپانييالارى ەلدٸڭ رىنوگٸنە كٸرگەنٸ ٷشٸن ونىڭ بالالارى ۋدەي مەن كۋسەيگە 100 مىڭ دوللار سالىق تٶلەپ تۇرعان. سونداي-اق, تابىستارىنىڭ 3 پايىزىن دا سولاردىڭ ەسەپ-شوتتارىنا اۋدارىپ وتىرسا كەرەك. ولارعا تٷسٸپ جاتقان تابىس مۇنىمەن شەكتەلٸپ قانا قويعان جوق. يراكتان شەتكە شىعارىلعان اپەلسيننٸڭ ەربٸر تونناسىنان ساددامنىڭ وتباسى 20 دوللار سالىق الىپ وتىرعان. سول سەكٸلدٸ شىلىمنىڭ ەربٸر جەشٸگٸنەن 5, ەربٸر بٶشكە بەنزيننەن 4 دوللاردان ۇستاۋمەن بولعان. ۋدەيدٸڭ مىڭعا جۋىق بريلليانتىنىڭ ەرقايسىسىنىڭ باعاسى جارتى ميلليون دوللار تۇردى. 1968 جىلى مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸستەن كەيٸن ساددام حۋسەين ٶكٸمەت باسىندا 35 جىل تۇردى. وسى جىلدار بەدەرٸندە ٶزٸنٸڭ, بولماسا, وتباسىنىڭ قارجىسى ەش جەردە, ەشقانداي ەلدە جارييالانعان ەمەس.
2005 جىلى 19 قازاندا ساددام حۋسەينگە سوت بولدى. سوت ٷكٸمٸمەن ول 2006 جىلى 30 جەلتوقساندا ٶلٸم جازاسىنا كەسٸلدٸ. ٷكٸم باعدادتىڭ تٷرمەسٸندە اسۋمەن جٷزەگە اسىرىلدى. تەرگەۋ كەزٸندە قانشا قيناپ سۇراسا دا, ساددام ٶزٸنٸڭ بايلىعىنىڭ قايدا جاسىرىلعانىن ايتپاعان. امەريكا قارجى مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن قازٸر ەلدٸڭ بارلاۋ بٶلٸمٸ ساددام اقشاسىن ٸزدەستٸرۋ ٷستٸندە. تاياۋ شىعىس ەلدەرٸ بانكتەرٸن 8 جىل بويىنا تەكسەرۋ بارىسىندا ساددام حۋسەيننٸڭ اتىندا تۇرعان 1,2 ميلليارد دوللاردى عانا تاپقان. تٸپتٸ ونىڭ جارتىسى يراكتىڭ ٶزٸندە بولىپ شىقتى.
دەگەنمەن, ساددامنىڭ قازىناسى قايدا جوعالىپ كەتتٸ?
− العاشقىدا ساددام امەريكالىقتار باسقا ەلدەرمەن بٸرلەسكەن قارۋلى كٷشتەرٸمەن باسىپ كٸرەتٸنٸنە سەنگەن جوق دەگەن پٸكٸر بار, − دەيدٸ كٷردٸستان پارلامەنتٸنٸڭ دەپۋتاتى ناسيح گافۋر. − ول دا مٷمكٸن. بٸراق ول وراسان زور قازىناسىن ٶتە ساقتىقپەن جاسىرعان. مەن كەزٸندە كسرو-دا وقىدىم. ورىس حالقىندا «بارلىق جۇمىرتقانى بٸر كورزيناعا سالىپ قويۋعا بولمايدى» دەگەن مەتەل بار. ساددامنىڭ بٷكٸل بايلىعىن بٸر ەلدە ساقتاۋى مٷمكٸن ەمەس. ساددامنىڭ قىزى موسۋل مەن ساددامنىڭ ەكٸنشٸ ەيەلٸ ساميرا شاحبانداردان تۋعان ٷشٸنشٸ ۇلى الي حۋسەين ٸزٸم-قايىم جوعالىپ كەتكەن. امەريكانىڭ ارنايى بٶلٸم قىزمەتكەرلەرٸ ولاردى شۆەيتسارييادان جەنە ليۆاننان ٸزدەپ تابا المادى. ساميرانى «ساددامنىڭ ٷي ەسەپشٸسٸ» دەپ اتايتىن. ٶيتكەنٸ ول وتباسىلىق شىعىندى ەسەپتەپ وتىراتىن. اۆستراليياداعى «گەرالد سان» گازەتٸ 2003 جىلى 17 جەلتوقساندا ساميرانىڭ بەيرۋتكە تەلەفون شالعانىن جەتكٸزگەن. سودان كەيٸن حۋسەين تۇتقىندالىپ, ال ساميرانىڭ ٶزٸ جوعالىپ كەتتٸ.
ەلدٸڭ پرەمەرٸ نۋري ال-ماليكتٸڭ اپپاراتىنداعىلار امەريكالىقتار ەلگە باسىپ كٸرەر الدىندا ساددام بايلىعىنىڭ بٸراز بٶلٸگٸن رەسەيگە اۋدارۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام ايتادى. مۇنى رەسەيدٸڭ يراكتاعى ديپلوماتييا ٶكٸلدەرٸ ەستٸگەن. وسى بولجام بويىنشا باعداد بيلٸگٸ مەسكەۋدە تۇرىپ جاتقان يراكتىڭ حۋسەين كەزٸندەگٸ ەلشٸسٸ ابباس حالافتى ەلگە قايتارۋدى سۇراپ جاتىر. بۇل بولجامنىڭ راس-ٶتٸرٸگٸن ايتۋ قيىن. الايدا باعداد بيلٸگٸ ساددامنىڭ دوللارلارى جىلجىمايتىن مٷلٸكتەرگە سالىنىپ, مەسكەۋدٸڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋٸ بەك مٷمكٸن دەپ جورامال جاساۋدا.
سونىمەن ساددام دوللارلارى ەلدەن قالاي شىعارىلدى? شىنىمەن-اق ونىڭ مەسكەۋگە قارجى اۋدارىپ, جىلجىمايتىن مٷلٸكتەر قۇرىلىسىنا قاتىسقانى راس پا? بەلكٸم, جاي سٶز بولار. مۇنىڭ انىق-قانىعىن الداعى ۋاقىت كٶرسەتەتٸن بولادى.
