Arab álemi qandai álem? Arab elderi jaiynda ne bilemiz? «Arab kóktemi» qaidan shyqty? Nelikten Saýd Arabiiasy, BAÁ, Bahrein, Iemen bastaǵan 7-8 arab memleketi baýyrlac Qatar memleketimen saiasi, ekonomikalyq, diplomatiialyq qatynasyn toqtatty? Qatar memleketi rasymen de terrorizmdi, DAISh, «Ál Kaida» sekildi terrorlyq toptardy qoldap otyr ma? Qatar men Irannyń bailanysy qandai? Oǵan jaqynda resmi issaparmen kelip ketken AQSh prezidenti Donald Tramptyń qandai qatysy bar? Arab elderindegi ózgeristerge Izrail nendei málimdeme jasap úlgerdi? Islam memleketteri men terrorizmniń qandai bailanysy bar? Mundai bailanystyń bolýy múmkin be? Osyndai túitkildi suraqtardyń jaýabyn bilý úshin belgili saiasatker, birneshe eńbektiń avtory, arab elderinde elshilik qyzmette bolǵan Rasýl Jumalyny «Bizdiń suhbatqa» shaqyrǵan bolatynbyz.
Arab álemi birtutas,
ortaq bir mámilege kelgen dep aitý qiyn
— Búgingi Arab memleketteri jaily qysqasha sipattap berseńiz.
— Búginde 21 arab memleketi bar. Arab álemi, Taiaý Shyǵys, Soltústik Afrika degenderdi birtutas álem retinde qabyldaimyz. Rýhani, dini, saiasi, geografiialyq, mádeni t.b. bul atalǵan máselelerdi olar múmkindiginshe birtutas ustaýǵa tyrysady. Kezinde «panarabizm» degen túsinik boldy. Arab memleketteri ortaq bir saiasat ustanyp, sol arqyly qýatyn arttyrýdy maqsat etti. Bul túrki tildes memleketter dostastyǵyna, yntymaqtastyǵyna uqsaidy. Al qazir osy arab áleminiń birtutas ortaq múddeni ustanyp otyrǵandary az. Máselen, Taiaý Shyǵys problemasy, Izrail men arab áleminiń Palestina máselesindegi teketiresi. Sonymen qatar, ortaq ekonomikalyq keńistik printsipi sekildi máselelerdi ǵana aitýǵa bolady. Tipti, arab elderi bir-birimen qyrǵiqabaq, bir-birimen soǵys jaǵdaiynda otyrǵan jaiy bar. Ásirese sońǵy 10-20 jylda osy salqynqabaqtyq údep ketti. 60-70 jyldary arab memleketteri bir-birine qarsy shyǵady degenge sený qiyn edi. Kezinde Irak pen Irannyń arasyndaǵy soǵys, Iraktyń Kýveitti basyp alǵany, Iemen men Saýd Arabiiasy arasyndaǵy shielenis, Aljir men Liviianyń, Liviia men Týnis arasyndaǵy soǵys. Osyndai shielenister údep ketti. Mundai shielenisterdiń sebebi óte kóp: 21 arab memleketiniń elitalarynyń saiasi ambitsiialary, egoizmi, ulttyq múddeleriniń qabysa bermeýi, ekonomikalyq múddeleriniń árqalai bolýy, shekara máselesindegi túitkilder, sýǵa qatysty daý-damailar, munai máselesi turǵysyndaǵy taitalastar. Sondyqtan búgin arab álemi birtutas, ortaq bir mámilege kelgen dep aitý qiyn. Tipti dál qazirdiń ózinde monarhiialyq arab memleketteri men respýblikalyq arab memleketteriniń arasynda kikiljińder kóp. Olardyń ózara kelispeýshilikteri, syrtqy álemmen bailanys turǵysynda aiyrmashylyqtarynyń óte kóp bolýy, aimaqtaǵy kóp jyldardan beri qordalanyp, sheshilmei kelgen problemalar ásirese respýblikalyq júiedegi arab memleketterine tán. Ekonomikalyq túitkilder, jastardyń máselesi, jemqorlyq, bai men kedei bolyp topqa bóliný, kedeiliktiń, jumyssyzdyqtyń artýy, biliktiń uzaq ýaqyt boiy aýyspaýy, demokratiianyń tunshyqtyrylýy siiaqty problemalar «Arab kóktemi» oqiǵalaryna alyp keldi. Birtalai arab memleketterinde, mysaly, Týnis, Liviia, Mysyr, Iemen, belgili bir dárejede Siriiada úlken qantógiske, azamattyq soǵysqa alyp keldi dep aitýǵa bolady. Arab memleketterinen qurylǵan «Arab memleketteriniń Ligasy» degen uiym bolǵan. Bul BUU sekildi uiym sanalady. Sonymen qatar, «Arab maǵriby» degen uiym bar. Olardyń qazirgi júrgizip otyrǵan saiasaty bul máselelerdi sheshýge qaýqarsyz. Mundai máselelerdi sheshýde arab memleketteriniń birigýi, biraýyzdylyǵy bylai tursyn, olardyń óz kúshimen bul máselelerdi tarqatýǵa múmkindigi, áleýeti jetpeidi. Sondyqtan, kópshilik problemalardy syrtqy kúshterdiń áserimen sheship, ózgelerdiń áleýetine júginýge týra keledi. Onyń ishinde Kýveitti azat etýde NATO áskerleri kelýi nemese búgingi Siriia máselesi. Arab elderi «bul bizdiń ishki máselemiz, ony ózimiz sheshýimiz kerek» deidi. Biraq is júzinde ol qoldarynan kelip otyrǵan joq.
DAISh uiymyn qarjylandyryp
otyrǵan el — Qatar
— Ózińizge málim, 7 arab memleketi Qatar memleketimen ekonomikalyq, saiasi, diplomatiialyq qatynasyn toqtatty. Bilýimizshe, Qatar memleketi álem boiynsha sán indýstriiasynan bastap, bank sektoryna deiin 300 mlrd-tan astam dollar investitsiia salǵan bai memleketterdiń biri. Saýd Arabiiasy, BAÁ, Maldiv, Kýveit, Iemen sekildi 7 memlekettiń birden osyndai sheshim shyǵarýyna ne sebep?
— Arab memleketteri geografiialyq turǵyda ózara toptalyp ornalasqan. Bular halidj, mashrif (kún shyǵatyn jer), mashrif (kún batys) aimaǵy dep bólinedi. Halidjge arab shyǵanaǵyndaǵy arab memleketteri kiredi. Mashrifqa Taiaý Shyǵystaǵy Mysyr, Iordaniia, Siriia, Sýdan, Palestina, Livan sekildi memleketter kiredi. Maǵrifqa Soltústik-batys Afrikadaǵy 5 memleket kiredi: Liviia, Aljir, Marokko, Týnis, Mavritaniia. Úsh toptyń ishindegi sóz bolyp otyrǵany «Halidj» aimaǵy. Bular bai arab memleketteri. Iemen bul topqa tolyqtai kirmeidi, ol oqshaýlanyp turǵan memleket. Bulardyń barlyǵy monarhiialy, teokratiialyq memleketter. Onyń ishinde osy ár toptyń óz kóshbasshysy bar. Aitalyq, Mashriftaǵy kóp jyldardan bergi kóshbasshy — Mysyr. Halidj aimaǵynda kóshbasshy, áleýeti, jeri, halqynyń sany, saiasi yqpaly jóninen basymy — Saýd Arabiiasy. Barlyǵyna aǵa retinde, barlyǵyna úlken bir seriktes retinde tanylyp kelgen. Osy arab memleketteri 60-70 jyldardan beri ózara jaqyndasýǵa, integratsiialanýǵa Parsy shyǵanaǵy Arab keńesin qurýǵa kóp kúsh saldy. Ortaq saýda máselesi, investitsiia siiaqty maqsattary óte kóp boldy. Eýropalyq odaq sekildi ortaq valiýta engizýdi oilastyrǵan. Bul múddelerdiń qabyspaýy, túrli saiasi elitalarynyń bir-birin moiyndamaýynan júzege aspai qaldy desek bolady. Sonyń ishinde sóz bolyp otyrǵan Kýveit, Saýdiia, Bahrein, Qatar, BAÁ, Oman. Osylardyń ishinde kishkene ǵana memleket bolsa da, ózimshil saiasat júrgizetini — Qatar. Ásirese, 90-jyldardyń basynda bul elde memlekettik tóńkeris bolyp, óz ákesin taqtan taidyryp, Hamad ál-Tani bilikti óz qolyna aldy. Ol — birbetkei, óte qatal, ambitsiiasy óte zor saiasatker. Onyń ambitsiiasynyń iske asýyna Qatar memleketiniń óte bai áleýetke ie bolǵany áser etti. Almaty oblysymen salystyratyn bolsaq, Qatar Almaty oblysynyń onnan birindei jerdi ǵana alyp jatyr. Onyń negizgi bailyǵy munai emes, gaz. Álem boiynsha osy kishkene ǵana memleket gaz qorlary boiynsha Reseiden keiin ekinshi oryn alady. Munaiy da, gazy da mol Qazaqstan sekildi bai memleketter kóp qoi, biraq ony igerý úshin myqty saiasat, ońtaily, saýatty menedjment kerek. Muny qatarlyqtar tolyqqandy iske asyryp, ómir súrý deńgeiin óte joǵary dárejege kótere bildi. Hamad ál-Tani bilik basyna kelgennen keiin, myqty qarjylyq áleýetin, múmkindigin paidalanyp, aldyńǵy qatarly myqty júieni iske asyrdy. Osy ekonomikalyq zor áleýetin saiasi aqparattyq tranformatsiialaýǵa kóshti. Iaǵni, qandai da ekonomikalyq qýatty memlekettiń erte me, kesh pe, saiasi ambitsiialary da artady. Onyń osy tóńirektegi eń birinshi jobasy — áigili «Ál-Jazira» telearnasy. Ol kompaniia, qatelespesem, 1996 jyly qurylǵan. Ony Arab aimaǵynda ǵana emes, álemde úlken bir tuǵyrǵa kóteretin, mártebesin ósiretin eń alǵashqy jobasy «Ál-Jazira» edi. «Ál-Jazira» Qatardyń, Parsy shyǵanaǵynyń ǵana emes, tutas arab áleminiń senimine ainaldy. Hamad ál-Tani budan basqa da kóptegen jobalardy júzege asyrdy. Shet memleketterge investitsiialar saldy. Álemdik deńgeidegi sharalardy ótkizdi. Sonymen qatar, islam qozǵalystaryna, radikaldy qozǵalystarǵa kómek kórsetý arqyly óziniń saiasi tuǵyryn keńeitýge tyrysty. Ásirese, bul Aýǵanstan, Sheshenstan, Daǵystan, Somali, Sýdanǵa qatysty. Qatardyń osyndai birbetkei, ózimshil, óte qatqyl saiasaty birtalai arab memleketteriniń qytyǵyna tidi. Osy sebepti birneshe memleketpen qyrǵiqabaq júrdi. 90-jyldardyń aiaǵy men 2000 jyldardyń basynda Liviia prezidenti Mýammar Kaddafi men Qatar prezidentiniń arasynda kikiljińder oryn aldy. Mýammar Kaddafi ál-Tanige (Qatardyń qazirgi basshysynyń ákesi, 150-160 keli shamasyndaǵy iri deneli kisi edi) «sen tamaqty az jeseishi, kishkene aryqtasaishy» dep tiisken bolatyn. Sondai kikiljińderden soń Qatar men Liviia diplomatiialyq qatynastaryn úzdi. Keiin osy ál-Tani «Arab kóktemi» kezinde Kaddafige partizandar qarsy shyqqanda olarǵa aqparattyq qana emes, qarý-jaraqpen jáne qarjylai kómek berdi. Sóitip, bir kegin qaitardy. Árine, basqa da sebepteri de bar. Mysyr — eń iri arab memleketi. Halqynyń sany 70 mln. Kezinde bilikten ketirilgen prezidenti Hosni Mýbarak osy ál-Tanige «Sen shynashaqtai ǵana memleketsiń, seniń halqyńnyń sany bizdiń «Ramzis Hilton» qonaqúiine syiyp ketedi. Sen maǵan ne dep otyrsyń?» degendei sóz aitqan. «Arab kóktemi» kezinde bulardyń bilikten ketýine kóbine ishki sebepter, áleýmettik, ekonomikalyq jaǵdaiy túrtki boldy. Arandatý jaǵdaiy kórinis tappai qalǵan joq. Onyń ishinde Qatar osy máselelerge aralasyp, el prezidentiniń taqtan taidyrylýyna yqpal etti. Hosni Mýbaraktan keiin «Musylman baýyrlar» qozǵalysy ókilderi bilik basyna kelgende olarǵa óte zor kómek kórsetken — Qatar. Liviianyń qazirgi jartysyn baqylap otyrǵan «Islam memleketine», iaǵni DAISh uiymyna kómek kórsetip otyrǵan da Qatar. Liviia qazir birtutas memleket emes, 4-5 bólikke bólingen. DAISh-tiń onda da yqpaly zor. Árqaisysynyń óziniń biligi bar. Arab memleketteri ishinde Qatar men Siriiaǵa, Liviiaǵa, Mysyrǵa, Iemenge qatysty kikiljińder, taitalastar boldy. Endi osynyń ishindegi eń bir qatty taitalas Qatar men Saýd Arabiiasynyń arasynda. Saýd Arabiiasy — Parsy shyǵanaǵyndaǵy kóshbasshy. Ol ózin basqalarǵa úkim shyǵaratyn, yqpal kórsetetin memleket sanaidy. Bul keibireýlerdiń qytyǵyna tidi. Muny moiyndamai, qarsy shyqqan, «ózimiz jeke memleketpiz, biz saýdiialyqtardyń aitqanymen júrmeimiz» degen ustanymda bolǵan Qatar edi. Bulardyń ortaq ekonomikalyq keńistik, ortaq dinar dedik, ishki máseleleri, ortaq ekonomikalyq saýda keńistigi jáne saiasi máselelerde túrli qarama-qaishylyqtary paida boldy. Bul ásirese Mysyrdaǵy jaǵdaiǵa bailanysty. Sebebi, kezinde Mysyrda «Musylman baýyrlarǵa» kómek kórsetken Qatar boldy. Al «Musylman baýyrlar» («Ihýanin mýslimin») — dini radikaldy qozǵalys. Al saýdiialyqtar salafizm baǵytyn, ýahabshylyqty ustanady. Sol saýdiialyqtar «Musylman baýyrlardy» ittiń etinen jek kórip, óziniń baqtalasy retinde sanaidy. Saýdiialyqtar buǵan qarsy shyǵyp, olardy bilik basynan taidyryp, qazirgi ál-Sisidi bilik basyna otyrǵyzǵan bolatyn. Osyndai bai eki arab memleketiniń aimaqtaǵy túrli shielenisterge bailanysty kózqarastary qaishy boldy. Sonyń birden-bir kórinisi — Siriiadaǵy jaǵdai.
Saýd Arabiiasy
negizinen
«Jabhad-ál-Nýsraǵa» kómektesip otyr
— Joǵaryda aityp ótken 7-8 memlekettiń bir málimdemesi Qatardy DAISh-ke, «Ál-Kaidaǵa» qoldaý kórsetti, media quraldarynda radikaldy toptardyń ideologiiasyn dáriptedi, sonymen qatar Iemendegi qaqtyǵysta «Hýlisi», iaǵni irandyq radikaldy toptarǵa qoldaý bildirdi dep aiyptaidy. Sondai-aq, Qatardyń joǵary laýazymdy úkimet músheleriniń biriniń «Irandy qaýipti el sanaý — aqymaqtyq» degen sekildi málimdemesi, AQSh-qa qatysty teris pikiri aqparat quraldarynda jariialanyp ketti. Keiinnen muny biz aitqan joqpyz, bizge hakerlik shabýyl jasaldy dep aqtaldy. Batys baspasózi (FT) Qatardyń terroristik toptarǵa bergen qarjysy 1 mlrd. dollar kóleminde dep otyr.
— Ras, osyndai kikiljińderi bar. Negizinen osy aimaqtaǵy arab memleketteri men Qatardyń arasyndaǵy túitkilder keshe bastalǵan joq. Buǵan deiin olar qordalandy, túrli ózara syni pikirler, bir-birine qarsy shyǵý sekildi oqiǵalar boldy. Bul kikiljińniń erekshe údep ketkeni 2010-2011 jyldary «Arab kóktemi» oqiǵalarynan keiin. «Arab kókteminiń» iske asýyna, memlekettik tóńkeristerdiń oryn alýyna óte zor yqpal etken — Qatar memleketi. Qatar men Saýd Arabiiasynyń arasyndaǵy zor shielenis ásirese 2013 jyly bastaldy. 2014 jyly tipti diplomatiialyq qatynastaryn úzip, elshilerin shaqyrtyp aldy. Keiin ýaqytsha qaita mámilege keldi. Negizinen bul jerde eń negizgi másele Siriiaǵa qatysty. Qazir Siriia birtutas memleket bolýdan qaldy. Árine, Iran, Iemen máseleleri bar. Bul jerde de kelispeýshilikter oryn alady. Biraq solardyń ishinde eń ótkiri Siriiaǵa qatysty másele. Eldiń resmi biligi Bashar Asad shamamen eldiń 25-30 paiyzyn ǵana baqylap otyr. Qalǵany bólshektenip ketti. Bir bóligi kúrdter, bir bóligi shiitter, bir bóligi hristiandar, Siriianyń azattyq armiiasy, DAISh siiaqty túrli radikaldy toptarǵa bólindi. Qatardyń negizgi kómek kórsetip otyrǵany — Bashar Asadqa qarsy soǵysyp otyrǵan DAISh siiaqty radikaldy qozǵalystar. Jalpy Bashar Asadqa qarsy soǵysyp otyrǵan uiymdardyń sany óte kóp. Bulardyń óz arasynda da aýyzbirshilik joq. Siriiada bolyp jatqan azamattyq soǵys tek qana kóterilisshiler men Bashar Asadtyń arasyndaǵy soǵys emes. «Jabhad ál-Nýsra» men DAISh, «Jabhad ál-Nýsra» men kúrdter de soǵysyp jatyr. Olar bir-birine yqpal etý úshin, jerlerdi ielenip qalý úshin, qalaǵa baqylaý jasaý úshin bir-birimen qyrqysýda. Eń soraqysy, osylardyń artynda turǵan kúshter de árqalai. Mysaly, Túrkiianyń múddesi bir, ásirese olardyń maqsaty — kúrdterdi jaýyp tastaý. Reseidiki basqa maqsat, Amerikaniki basqa maqsat. Saýd Arabiiasy negizinen «Jabhad-ál-Nýsraǵa» kómektesip otyr. Mundaǵy eń iri radikaldy uiymdar — «Jabhad ál-Nýsra» men DAISh. DAISh-qa kómek kórsetip otyrǵan — Qatar. Qatardyń bul birinshi tájiribesi emes. Kezinde osyndai iri radikaldy toptardyń bilikke kelýindegi umtylystary kezinde Talibanmen birinshi diplomatiialyq qatynastar ornatqan. Ol da radikaldy uiym. Al Qatar men Saýd Arabiiasynyń negizgi kikiljińi Siriiaǵa qatysty. Ekeýi de Bashar Asadtyń bilik basynan ketkenin qalaidy. Ekeýiniń de kóz tigip otyrǵany — Bashar Asad bilik basynan ketkennen keiin Siriia kimniń baqylaýynda bolady degen másele. Meniń ǵana emes, basqa da shyǵystanýshylardyń, sarapshylardyń oiynsha, Qatar tym qatty ketti. Bulardyń kóterip otyrǵan ambitsiialary memlekettiń is júzindegi áleýetine sai kelmeidi. Qanshama bai bolsa da, buǵan áleýeti jetpeidi. Saýd Arabiiasy, Mysyr sekildi alyptarǵa qarsy turatyndai múmkindigi joq. Bular soǵys jaǵdaiyna barmaidy. Bulardyń negizgi yqpaly — qarjy kózderi. Sondyqtan qazirdiń ózinde osyndai qatty saiasattyń nátijesinde kóp opyq jep otyr. Qatar saýda arqyly túrli shekteýler kórip otyr. Meniń estýimshe, embargonyń nátijesinde elde azyq-túlik tapshylyǵy máselesi týyndaǵan sekildi. Múmkin bul shielenis uzaqqa barmaimyn shyǵar. 2014 jyly da osy jaǵdai oryn aldy da, qaita basyldy. Meniń oiymsha, munyń birden-bir sebebi — Qatardyń áleýetiniń jetispeýi. Ol asyrasiltep jiberdi. Basqalardy tanymai, kózge ilmeitindei halge jetti. Meniń óz joramalym, birer ýaqyttan soń bul shielenisti basýǵa tyrysatyn shyǵar. Buǵan Qatardyń ózi ǵana emes, kórshiles memleketter, Saýd Arabiiasy da oǵan múddeli. Basqa memleketterdiń qarsy shyǵyp, diplomatiialyq qatynastaryn úzýi kóbine saýdiialyqtardyń yqpalymen. Saýd Arabiiasy iri arab memleketi ǵoi. Úlken jiyrmalyq — G20 tobyna kiretin Saýd Arabiiasy ǵana. Sondyqtan onyń ekonomikalyq, rýhani, saiasi yqpaly zor.
Tramptyń dittegeni —
Saýd Arabiiasy qaýipsizdiginiń negizgi
«demeýshisi» bolyp qalý
— Sarapshylar muny kóbine Tramptyń Saýdiiaǵa kelýimen bailanystyrady. Bilesiz, saýdiialyqtar Trampty «qylysh biimen» qarsy aldy. Artynsha qarý-jaraq máselesi boiynsha 105 mlrd. dollarǵa kelisimshart jasady. Bul jerde AQSh-tyń qandai da bir yqpaly bar ma?
— AQSh, Qytai ne Resei nemese Eýropa emes. 70-jyldardyń sońynda Mysyr prezidenti Anýar Saadat: «Taiaý Shyǵystaǵy problemalardyń sheshilýiniń kiltteriniń 99 paiyzy AQSh-tyń qolynda» degen siiaqty pikir aitqan. Sol 70-jyldardan beri kóp nárse ózgere qoiǵan joq. Áli de bolsa Taiaý Shyǵys shielenisin sheshýdi Amerikanyń kómeginsiz elestetý múmkin emes. Tiisinshe súnnittik baǵytty ustanǵan Saýd Arabiiasy úshin aimaqtaǵy óte zor problema — shiittik baǵytty ustanǵan Iran áleminen tóngen qaýip. Saýd Arabiiasy qaýipsizdik máselelerine, qarý-jaraqqa t.b. qanshama qarjy bólgenimen, jeke-dara ózderiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qaýqary shamaly. Bul aimaqta tarihi turǵyda zor úsh kúsh bar. Ol Saddam Hýseinniń kezindegi Irak, Iran jáne Saýd Arabiiasy. Áskeri mamandardyń pikirinshe, soǵys jaǵdaiy týyndai qalsa, Irak pen Irannyń Saýd Arabiiasyn 1-2 aptanyń ishinde basyp alýǵa qaýqary jetedi. Saýdiialyqtar úshin bul ekeýine tótep berýdiń birden-bir joly — AQSh-qa arqa súieý. Biz qaýipsizdigimizdi, tutastyǵymyzdy saqtap qalamyz degenge olardyń ózderi senbeidi. Osy rette Tramptyń kelýi, osyndai buryn-sońdy tarihta bolmaǵan aktilerge qol qoiýy — yqpaldasýdyń jańa bir beleske kóterilgeniniń belgisi. Barak Obama ákimshiligi kezinde Saýd Arabiiasymen arasy birtalai álsirep qalǵan edi. Barak Obama Taiaý Shyǵysta kóbine ikemsiz saiasat júrgizdi. Buǵan ókpelegen memleketterdiń ishinde Saýd Arabiiasy ǵana emes, Qatar da, Izrail de bar. Tramptyń osy aimaqqa kelip, zor kelisimshartqa qol qoiǵanynyń astarynda saiasi, strategiialyq yqpaldastyq jatyr deýge bolady. Meniń túsingenimshe, Tramptyń dittegeni — Saýd Arabiiasy qaýipsizdiginiń negizgi «demeýshisi» bolyp qalý. Osyndai ýádesin berdi. Sebebi Iran kúsheiip, múmkindigi ósip bara jatyr. Budan qatty shoshynǵan Saýdiia osyndai qadamdarǵa barýǵa májbúr. Irannyń kúsheigeni AQSh-qa da, Izrailǵa da kerek emes, sondyqtan burynnan bar koalitsiia qaitadan jasaqtalyp kele jatyr dep túsinýge bolady.
Ózderiniń radikaldary búlik shyǵarmai ma degen qorqynysh bar
— Arab memleketteriniń Qatardy terrorizmmen aiyptaýyna bailanysty Izrail Úkimeti músheleri «Arabtar Izraildi ózderine jaý sanaidy. Negizi olardyń jaýy Izrail emes, terrorizm. Tramptyń terrorizmmen kúrese bastaýy bizdi qýantady» degen málimdeme jasady. Er-Riadtaǵy sammitte Tramp «elderińnen terroristerdi qýyp shyǵyńdar» degen edi. Osy sammitten soń Irak pen Siriiadaǵy terroristermen kúresti qoldaýdyń áskeri kontingenti quryldy. Tramp issaparynyń qandaida bir nátijesi bolýy múmkin be? Osydan soń Tramp «týitter» paraqshasynda «Jaqynda Taiaý Shyǵysqa jasaǵan resmi saparymda radikalizmge budan keiin aqsha bermeýdi aittym. Liderler Qatardy tańdady!» dep jazǵan.
— Muny aitý qiyndaý. Saýd Arabiiasynyń óz ishinde de, Qatarda da osyndai asyradinshil, radikaldy qozǵalystar, qaltaly toptar óte kóp. Olardyń Saýd Arabiiasynyń, Qatardyń óz ishinde yqpaly zor. Sondyqtan bul Saýdiianyń da, basqalardyń da úlken bas aýrýy. Olarda óz ishinde janjal shyǵyp ketpei me, ózderiniń radikaldary búlik shyǵarmai ma degen qorqynysh bar. Ekinshi jaǵynan, ózderi teokratiialyq, islam baǵytyndaǵy memleketter. Sondyqtan, munyń ara jigin ashý óte qiyn. Bul eki eldiń de syrtqy dini qozǵalystardy qoldaýdaǵy maqsaty — ózderiniń yqpalyn kúsheitý. Ári ózderindegi radikaldarǵa, basbuzarlarǵa: «Búlik jasasańdar, syrtqa baryp jasańdar, bizde istemeńder» degen ustanym. Túbinde «islam memleketin» qurý kerek degender bai biznesmender, saiasatkerler óte kóp. Mine, osyndai eki úlken problema bar: dástúrli, dini qalpyn saqtap qalý, ekinshi jaǵynan jańarý, modernizatsiia. Muny konservatorlarmen, iaǵni eskini ańsaǵandar men jańashyldyqty ańsaǵandar arasyndaǵy teketires dep uǵynýǵa bolady.
— Qazaqstan arab memleketteriniń qaisy-symen tyǵyz ekonomikalyq bailanysta? Qatar men Qazaqstan arasynda qandai bailanys bar?
— Arab álemimen bailanys salystyrmaly túrde alǵanda óte tómen. Birinshiden, shalǵai jatqandyǵy, múddelerdiń onsha qabysa bermeýi. 21 arab memleketimen Qazaqstannyń saýda bailanysy 250-300 mln. dollar. Qazaqstannyń jalǵyz ǵana Túrkiiamen saýda ainalymy 5-6 mlrd. dollar bolsa, Qytaimen saýda ainalymy 25 mlrd. dollar. Arab memleketteri ishinde bizdiń eń tyǵyz bailanys ornatqanymyz — BAÁ, odan soń Saýd Arabiiasy, sodan keiin baryp bálkim Mysyr shyǵar. Saýda kóleminiń deńgeii, investitsiialar t.b. tórtinshi, besinshi orynda baryp Qatar turǵan shyǵar.
— Qazir AQSh Siriiadaǵy kúrd toptaryn ashyq túrde qarý-jaraqpen qamtamasyz etip jatyr. Erdoǵan AQSh-qa baryp kelgenmen, máseleni sheshe alǵan joq. Munyń astarynda ne jatyr dep oilaisyz? Qarý jetkizý maqsaty DAISh-pen kúresý deidi. Shyn máninde DAISh-pen kúresedi dep oilaisyz ba?
— Álemdegi memlekettigi joq eń kóp halyq — kúrd halqy. Halyq sany jaǵynan 35-40 mln. tóńireginde. Odan keiin eń kóp halyq — uiǵyrlar. Kúrdterdiń baiaǵydan bergi ustanymy — óz memlekettigin iske asyrý. Kúrdterdiń sany 35-40 mln. bolǵanymen, bularda aýyzbirshilik, tutastyq joq. Siriiadaǵy kúrdterdiń óz qozǵalysy, óz kósemderi bar. Olardyń Túrkiiadaǵy kúrdtermen basy syiysa bermeidi. Iraktaǵy kúrdter Siriiadaǵy kúrdterdi tanymaidy. Birine-biri qarsy shyǵatyn jaǵdaiy bar. Qalai bolǵanda da árqaisysynyń ustanymy — bul memleketterdiń arab memleketteriniń memlekettigi álsiregenin, revoliýtsiiany paidalana otyryp, ózderiniń memlekettigine qol jetkizý. Irakta Soltústik Kúrdstan deidi, Soltústik Iran olar bul maqsatyna jetti. Defakto, deiýre emes, Deiýre ol Iraktyń ishinde, biraq is júzinde ózin-ózi basqarý, kádimgidei avtonomiia, olar buǵan qol jetkizdi. Siriiadaǵy kúrdter osy maqsatta áreket qylyp otyr. Olarǵa mundai múmkindik «Arab kóktemi» oqiǵalary kezinde paida boldy. Olardy ózine jaqyndatý úshin, oppozitsiiaǵa qosylyp ketpeýi úshin, Bashar Asad kezinde bulardy jaqyndastyrýǵa tyrysty. 2011 jyly «Sizderge memlekettik kerek pe, avtonomiia kerek pe, mineki beremiz, ózderińniń salyqtaryńdy ózderińe qaldyramyz, tek qana bizge qarsy shyqpasańdar boldy» degendei múmkindikterdi berip, joǵary laýazymdy oryndar usyndy. Sonymen, kúrdter oppozitsiiany da qoldaǵan joq, Bashar Asadqa da qarsy shyqpai, beitarap ustanymda boldy. Biraq azamattyq soǵystyń kesirinen kúrdterdiń, olardyń negizinen ornalasqan jeri Soltústik Siriiaǵa DAISh-tiń, basqalardyń da yqpaly túse bastady. Olar óz-ózderin saqtap, qorǵaý úshin soǵys jaǵdaiyna kóshýge májbúr boldy. Kúrdterdi belgili bir dárejede amerikalyqtar, eýropalyqtar qoldady. Resei qoldady, ásirese Túrkiiamen arasy ajyraǵan kezde áskeri jáne qarý-jaraqpen kómek jasady. Kúrdterdi Siriiaǵa qatysty emes, Túrkiiaǵa qarsy da qoldanýǵa tyrysty. Saiasat ózgerip, qubylyp turady. Resei Túrkiiamen qaita jaqyndasqan soń baryp olardan kishkene ajyrady. Sebebi Resei úshin Túrkiia áldeqaida mańyzdy. Dál osy másele Amerikaǵa da qatysty qubylyp turady. Birese kúrdterge kómekteskisi keledi, sebebi Bashar Asadqa qarsy odaqtasy, DAISh-ke qarsy odaqtasy. Ekinshi jaǵynan NATO-nyń múshesi Túrkiiany da saqtap qalǵysy keledi.
Islam dininiń buǵan eshqandai qatysy joq
— Islam memleketteriniń terrorizmmen bailanysty bolýy, olardy qoldaýy islam dinimen, musylmanshylyqpen múldem qabyspaidy. DAISh-tyń beibit jandardy qoisha qyrýy, zorlyq-zombylyqtan qashqan siriialyqtardyń elin, jerin tastap, Eýropaǵa aǵylýy, jolda sábilerdiń teńizge tunshyǵýy siiaqty júrek aýyratyn oqiǵalar oryn alyp jatty. Buǵan qalai túsinikteme berýge bolady?
— Bul saiasi yqpal etýdiń joly, dini yqpaldy paidalana otyryp, basqa memleketterge óz yqpalyn júrgizý jáne ony qýattap, qoldap otyrǵan ózderindegi ásiredinshil ortalar. Osyndai qozǵalystardy demep otyrǵan bulardyń óte mol qorlary bar. Bul áleýmettik qarjylyq kómek emes, zor saiasi yqpaldastyq. Iaǵni osy yqpalyn keńeitý. Ekinshi máselesi, aimaqta Taiaý Shyǵys deimiz, Ortalyq Aziia, Ońtústik Aziiada buar óte úlken kúshke ie. Munyń kóptegen sebepteri bar. Arab áleminde, Taiaý Shyǵys elderinde dinniń yqpaly kúshti bolǵan. Islam dininiń hristiandyqtan, býddizmnen ereksheligi — zań máselelerine, saiasi ustanymǵa óte zor yqpal etetindigi. Bul — bir sebebi. Ekinshi sebebi — islam dini ─ óte úlken biriktirýshi kúsh. Tarihi turǵyda biriktirýshi kúsh. Kezindegi arab álemindegi úlken saiasi oqiǵalar, qozǵalystar, mysaly ult-azattyq kúres, óz tutastyǵyn saqtap qalý, syrtqy kúshterdiń yqpalyna tótep berý — munyń barlyǵynda eń negizgi konsalidator — islam dini. Kezinde Saýd Arabiiasy Osman imperiiasy koloniiasynan shyqqanda negizgi paida bolǵan top — «Musylman baýyrlary». Eń negizgi ýahabizmniń shyqqany da sol. Úshinshisi, HH ǵasyrda neokoloniializm turǵysynda Izrail siiaqty batys memleketteri qysym jasady, tonady. Túrli ádiletsizdikter jasady. Solarǵa tótep berýdiń bir reti. Musylman memleketteriniń dini yqpaldastyqtyń nátijesinde óz múddelerin saqtap qalýynyń basty qarýy — islamǵa oralý. Islamdyq yntymaqtastyqqa jol berý. Islam konferentsiiasy uiymynyń paida bolǵany sonyń birden-bir kórinisi. Belgili bir dárejede islam syrtqy kúshterdiń, hristian álemine, krest joryqtaryn, ádiletsizdikke baǵyttalǵan osyndai qozǵalys. Ekinshi jaǵynan bul óte baqylaýǵa berilmeitin, kei kezderi baqylaýdan shyǵyp ketetin qozǵalystar. Muny údetip otyrǵan keibir arab memleketteriniń ózderi. Biraq sonymen qatar buǵan syrtqy kúshterdiń de arandatý áreketteri áser etti. Túrli saiasi strategiialyq qysqa merzimdi maqsattardy kózdei júrip, olar osy dini radikalizmdi paidalanýǵa umtyldy. Kezinde Aýǵanstanda Keńes odaǵyna qarsy turý úshin «modjahidterdi» qarýlandyrǵan, Ýsama Ben Ladenniń ózin jasaqtaǵan — Amerika. Biraq mundai dini, áskeri uiymdardyń qysqa merzimde múddesin oryndaityn shyǵar, biraq olar sodan soń baqylaýdan shyǵyp ketetinin olar uqqan joq. Óz aldyna bir eshkimge moiynsunbaityn osyndai kúshke ainaldy. Syrtqy kúshterdiń arab memleketteriniń osyndai arandatýyn uzaq merzimde oilai almaýy osyǵan sebepker boldy. Kelesi sebebi bul arab memleketteriniń óz ishindegi oppozitsiia, dini oppozitsiia, biligine kóńili tolmaýy, renjýi, uzaq ýaqyt biliktiń aýyspaýyn, demokratiianyń joqtyǵyn islam dininen aýytqyp ketti dep oilaidy, dinmen bailanystyrady. Osyndai memlekettiń bylyǵynan kóńili qalǵandar qaita islam jalaýynyń astynda birikti. 2000 jyldardyń basynan bastap «Arab kóktemi» oqiǵalary boldy, bilik aýysty. Jaýyzdyǵy boiynsha birinen biri asyp túsetin qozǵalystar paida boldy jáne sońǵy 10-15 jylda mundai qozǵalystar ózine bólek kvazimemleketterge ainaldy. Bul Sýdanda, Somalide bar. Liviia, Siriianyń birtalai bóliginde qazirdiń ózinde DAISh paida boldy. Ózderiniń sottary, óz qarýly kúshteri, óz politsiiasy, eshkimge baǵynbaityn shariǵaty bar. Biraq olar islamdy búrkeme retinde qoldanady. Islam sózin jalaý qylyp, qaraqshylyqpen ainalysatyn bandittik, qylmystyq toptar. Islam dininiń buǵan eshqandai qatysy joq. Bular bandalyq memleketter, bandalyq aimaqtar. Maqsattary — osyndai qaraqshylardy álemniń túkpir-túkpirinen jinap, solardy uiymdastyryp, túrli qylmystyq áreketterdi jasaý. Naǵyz islam memleketi osyndai bolýy kerek degendei qatarlyq, saýdiialyq, basqa da demeýshilerdiń bar ekenin jasyra almaimyz.
─ Suhbatyńyzǵa raqmet!
P.S:
Sońǵy aqparattarǵa kóz júgirtsek, Qatar AQSh-tan 12 mlrd dollarǵa F-15 áskeri ushaqtaryn satyp alǵan. Tipti Qatarda ornalasqan AQSh-tyń 10 myń áskerimen (keibir aqparattarda 20 myń) áskeri jattyǵý ótkizip úlgerdi. Túrkiia Qatarǵa 71 ushaqpen 5 tonna azyq-túlik (kókónis) jiberip qana qoimai, ásker de jiberdi. Pákistan da Qatarǵa 20 myń ásker jiberetinin málim etken-di. Osyndai qoldaýdan keiin be, álde bailyǵyna sendi me, Qatar «biz qandai sanktsiia bolmasyn, barlyǵyna daiynbyz» dep otyr. Al kúni keshe Qatarmen búkil bailanysyn úzgen Saýdiia Irakpen birigip, terrorizmge qarsy komissiia qurýdy bastap ketti.
Suhbattasqan Baýyrjan Karipov,
"Qazaqstan Zaman" gazeti
