راسۋل جۇمالى: قاتاردىڭ بٸربەتكەي ساياساتى بٸرتالاي اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ قىتىعىنا تيدٸ

اراب ەلەمٸ قانداي ەلەم? اراب ەلدەرٸ جايىندا نە بٸلەمٸز? «اراب كٶكتەمٸ» قايدان شىقتى? نەلٸكتەن ساۋد ارابيياسى, باە, باحرەين, يەمەن باستاعان 7-8 اراب مەملەكەتٸ باۋىرلاc قاتار  مەملەكەتٸمەن ساياسي, ەكونوميكالىق, ديپلوماتييالىق قاتىناسىن توقتاتتى? قاتار مەملەكەتٸ راسىمەن دە تەرروريزمدٸ, دايش, «ەل كايدا» سەكٸلدٸ تەررورلىق توپتاردى قولداپ وتىر ما? قاتار مەن يراننىڭ بايلانىسى قانداي? وعان جاقىندا رەسمي ٸسساپارمەن كەلٸپ كەتكەن اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپتىڭ قانداي قاتىسى بار?  اراب ەلدەرٸندەگٸ ٶزگەرٸستەرگە يزرايل نەندەي مەلٸمدەمە جاساپ ٷلگەردٸ? يسلام مەملەكەتتەرٸ مەن تەرروريزمنٸڭ قانداي بايلانىسى بار? مۇنداي بايلانىستىڭ بولۋى  مٷمكٸن بە?  وسىنداي تٷيتكٸلدٸ سۇراقتاردىڭ جاۋابىن بٸلۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ ساياساتكەر, بٸرنەشە ەڭبەكتٸڭ اۆتورى, اراب ەلدەرٸندە ەلشٸلٸك قىزمەتتە بولعان راسۋل جۇمالىنى «بٸزدٸڭ سۇحباتقا» شاقىرعان بولاتىنبىز.  

اراب ەلەمٸ بٸرتۇتاس, 
ورتاق بٸر مەمٸلەگە كەلگەن دەپ ايتۋ قيىن

— بٷگٸنگٸ اراب مەملەكەتتەرٸ جايلى قىسقاشا سيپاتتاپ بەرسەڭٸز.

 — بٷگٸندە 21 اراب مەملەكەتٸ بار. اراب ەلەمٸ, تاياۋ شىعىس, سولتٷستٸك افريكا دەگەندەردٸ بٸرتۇتاس ەلەم رەتٸندە قابىلدايمىز. رۋحاني, دٸني, ساياسي, گەوگرافييالىق, مەدەني ت.ب. بۇل اتالعان مەسەلەلەردٸ ولار مٷمكٸندٸگٸنشە بٸرتۇتاس ۇستاۋعا تىرىسادى. كەزٸندە «پانارابيزم» دەگەن تٷسٸنٸك بولدى. اراب مەملەكەتتەرٸ ورتاق بٸر ساياسات ۇستانىپ, سول ارقىلى قۋاتىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتتٸ. بۇل تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا, ىنتىماقتاستىعىنا ۇقسايدى. ال قازٸر وسى اراب ەلەمٸنٸڭ بٸرتۇتاس ورتاق مٷددەنٸ ۇستانىپ وتىرعاندارى از. مەسەلەن, تاياۋ شىعىس پروبلەماسى, يزرايل مەن اراب ەلەمٸنٸڭ پالەستينا مەسەلەسٸندەگٸ تەكەتٸرەسٸ. سونىمەن قاتار, ورتاق ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك پرينتسيپٸ سەكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ عانا ايتۋعا بولادى. تٸپتٸ, اراب ەلدەرٸ بٸر-بٸرٸمەن قىرعيقاباق, بٸر-بٸرٸمەن سوعىس جاعدايىندا وتىرعان جايى بار. ەسٸرەسە سوڭعى 10-20 جىلدا وسى سالقىنقاباقتىق ٷدەپ كەتتٸ. 60-70 جىلدارى اراب مەملەكەتتەرٸ بٸر-بٸرٸنە قارسى شىعادى دەگەنگە سەنۋ قيىن ەدٸ. كەزٸندە يراك پەن يراننىڭ اراسىنداعى سوعىس, يراكتىڭ كۋۆەيتتٸ باسىپ العانى, يەمەن مەن ساۋد ارابيياسى اراسىنداعى شيەلەنٸس, الجير مەن ليۆييانىڭ, ليۆييا مەن تۋنيس اراسىنداعى سوعىس. وسىنداي شيەلەنٸستەر ٷدەپ كەتتٸ. مۇنداي شيەلەنٸستەردٸڭ سەبەبٸ ٶتە كٶپ: 21 اراب مەملەكەتٸنٸڭ ەليتالارىنىڭ ساياسي امبيتسييالارى, ەگويزمٸ, ۇلتتىق مٷددەلەرٸنٸڭ قابىسا بەرمەۋٸ, ەكونوميكالىق مٷددەلەرٸنٸڭ ەرقالاي بولۋى, شەكارا مەسەلەسٸندەگٸ تٷيتكٸلدەر, سۋعا قاتىستى داۋ-دامايلار, مۇناي مەسەلەسٸ تۇرعىسىنداعى تايتالاستار. سوندىقتان بٷگٸن اراب ەلەمٸ بٸرتۇتاس, ورتاق بٸر مەمٸلەگە كەلگەن دەپ ايتۋ قيىن. تٸپتٸ دەل قازٸردٸڭ ٶزٸندە مونارحييالىق اراب مەملەكەتتەرٸ مەن رەسپۋبليكالىق اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ اراسىندا كيكٸلجٸڭدەر كٶپ. ولاردىڭ ٶزارا كەلٸسپەۋشٸلٸكتەرٸ, سىرتقى ەلەممەن بايلانىس تۇرعىسىندا ايىرماشىلىقتارىنىڭ ٶتە كٶپ بولۋى, ايماقتاعى كٶپ جىلداردان بەرٸ قوردالانىپ, شەشٸلمەي كەلگەن پروبلەمالار ەسٸرەسە رەسپۋبليكالىق جٷيەدەگٸ اراب مەملەكەتتەرٸنە تەن. ەكونوميكالىق تٷيتكٸلدەر, جاستاردىڭ مەسەلەسٸ, جەمقورلىق, باي مەن كەدەي بولىپ توپقا بٶلٸنۋ, كەدەيلٸكتٸڭ, جۇمىسسىزدىقتىڭ ارتۋى, بيلٸكتٸڭ ۇزاق ۋاقىت بويى اۋىسپاۋى, دەموكراتييانىڭ تۇنشىقتىرىلۋى سيياقتى پروبلەمالار «اراب كٶكتەمٸ» وقيعالارىنا الىپ كەلدٸ. بٸرتالاي اراب مەملەكەتتەرٸندە, مىسالى, تۋنيس, ليۆييا, مىسىر, يەمەن, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە سيرييادا ٷلكەن قانتٶگٸسكە, ازاماتتىق سوعىسقا الىپ كەلدٸ دەپ ايتۋعا بولادى. اراب مەملەكەتتەرٸنەن قۇرىلعان «اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ليگاسى» دەگەن ۇيىم بولعان. بۇل بۇۇ سەكٸلدٸ ۇيىم سانالادى. سونىمەن قاتار, «اراب ماعريبى» دەگەن ۇيىم بار. ولاردىڭ قازٸرگٸ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتى بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قاۋقارسىز. مۇنداي مەسەلەلەردٸ شەشۋدە اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ بٸرٸگۋٸ, بٸراۋىزدىلىعى بىلاي تۇرسىن, ولاردىڭ ٶز كٷشٸمەن بۇل مەسەلەلەردٸ تارقاتۋعا مٷمكٸندٸگٸ, ەلەۋەتٸ جەتپەيدٸ. سوندىقتان, كٶپشٸلٸك پروبلەمالاردى سىرتقى كٷشتەردٸڭ ەسەرٸمەن شەشٸپ, ٶزگەلەردٸڭ ەلەۋەتٸنە جٷگٸنۋگە تۋرا كەلەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە كۋۆەيتتٸ ازات ەتۋدە ناتو ەسكەرلەرٸ كەلۋٸ نەمەسە بٷگٸنگٸ سيرييا مەسەلەسٸ. اراب ەلدەرٸ «بۇل بٸزدٸڭ ٸشكٸ مەسەلەمٸز, ونى ٶزٸمٸز شەشۋٸمٸز كەرەك» دەيدٸ. بٸراق ٸس جٷزٸندە ول قولدارىنان كەلٸپ وتىرعان جوق.

دايش ۇيىمىن قارجىلاندىرىپ 
وتىرعان ەل — قاتار

— ٶزٸڭٸزگە مەلٸم, 7 اراب مەملەكەتٸ قاتار مەملەكەتٸمەن ەكونوميكالىق, ساياسي, ديپلوماتييالىق قاتىناسىن توقتاتتى. بٸلۋٸمٸزشە, قاتار مەملەكەتٸ ەلەم بويىنشا سەن يندۋستريياسىنان باستاپ, بانك سەكتورىنا دەيٸن 300 ملرد-تان استام دوللار ينۆەستيتسييا سالعان باي مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ. ساۋد ارابيياسى, باە, مالديۆ, كۋۆەيت, يەمەن سەكٸلدٸ 7 مەملەكەتتٸڭ بٸردەن وسىنداي شەشٸم شىعارۋىنا نە سەبەپ?

— اراب مەملەكەتتەرٸ گەوگرافييالىق تۇرعىدا ٶزارا توپتالىپ ورنالاسقان. بۇلار حاليدج, ماشريف (كٷن شىعاتىن جەر), ماشريف (كٷن باتىس) ايماعى دەپ بٶلٸنەدٸ. حاليدجگە اراب شىعاناعىنداعى اراب مەملەكەتتەرٸ كٸرەدٸ. ماشريفقا تاياۋ شىعىستاعى مىسىر, يوردانييا, سيرييا, سۋدان, پالەستينا, ليۆان سەكٸلدٸ مەملەكەتتەر كٸرەدٸ. ماعريفقا سولتٷستٸك-باتىس افريكاداعى 5 مەملەكەت كٸرەدٸ: ليۆييا, الجير, ماروككو, تۋنيس, ماۆريتانييا. ٷش توپتىڭ ٸشٸندەگٸ سٶز بولىپ وتىرعانى «حاليدج» ايماعى. بۇلار باي اراب مەملەكەتتەرٸ. يەمەن بۇل توپقا تولىقتاي كٸرمەيدٸ, ول وقشاۋلانىپ تۇرعان مەملەكەت. بۇلاردىڭ بارلىعى مونارحييالى, تەوكراتييالىق مەملەكەتتەر. ونىڭ ٸشٸندە وسى ەر توپتىڭ ٶز كٶشباسشىسى بار. ايتالىق, ماشريفتاعى كٶپ جىلداردان بەرگٸ كٶشباسشى — مىسىر. حاليدج ايماعىندا كٶشباسشى, ەلەۋەتٸ, جەرٸ, حالقىنىڭ سانى, ساياسي ىقپالى جٶنٸنەن باسىمى — ساۋد ارابيياسى. بارلىعىنا اعا رەتٸندە, بارلىعىنا ٷلكەن بٸر سەرٸكتەس رەتٸندە تانىلىپ كەلگەن. وسى اراب مەملەكەتتەرٸ 60-70 جىلداردان بەرٸ ٶزارا جاقىنداسۋعا, ينتەگراتسييالانۋعا پارسى شىعاناعى اراب كەڭەسٸن قۇرۋعا كٶپ كٷش سالدى. ورتاق ساۋدا مەسەلەسٸ, ينۆەستيتسييا سيياقتى ماقساتتارى ٶتە كٶپ بولدى. ەۋروپالىق وداق سەكٸلدٸ ورتاق ۆاليۋتا ەنگٸزۋدٸ ويلاستىرعان. بۇل مٷددەلەردٸڭ قابىسپاۋى, تٷرلٸ ساياسي ەليتالارىنىڭ بٸر-بٸرٸن مويىنداماۋىنان جٷزەگە اسپاي قالدى دەسەك بولادى. سونىڭ ٸشٸندە سٶز بولىپ وتىرعان كۋۆەيت, ساۋدييا, باحرەين, قاتار, باە, ومان. وسىلاردىڭ ٸشٸندە كٸشكەنە عانا مەملەكەت بولسا دا, ٶزٸمشٸل ساياسات جٷرگٸزەتٸنٸ — قاتار. ەسٸرەسە, 90-جىلداردىڭ باسىندا بۇل ەلدە مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس بولىپ, ٶز ەكەسٸن تاقتان تايدىرىپ, حاماد ەل-تاني بيلٸكتٸ ٶز قولىنا الدى. ول — بٸربەتكەي, ٶتە قاتال, امبيتسيياسى ٶتە زور ساياساتكەر. ونىڭ امبيتسيياسىنىڭ ٸسكە اسۋىنا قاتار مەملەكەتٸنٸڭ ٶتە باي ەلەۋەتكە يە بولعانى ەسەر ەتتٸ. الماتى وبلىسىمەن سالىستىراتىن بولساق, قاتار الماتى وبلىسىنىڭ وننان بٸرٸندەي جەردٸ عانا الىپ جاتىر. ونىڭ نەگٸزگٸ بايلىعى مۇناي ەمەس, گاز. ەلەم بويىنشا وسى كٸشكەنە عانا مەملەكەت گاز قورلارى بويىنشا رەسەيدەن كەيٸن ەكٸنشٸ ورىن الادى. مۇنايى دا, گازى دا مول قازاقستان سەكٸلدٸ باي مەملەكەتتەر كٶپ قوي, بٸراق ونى يگەرۋ ٷشٸن مىقتى ساياسات, وڭتايلى, ساۋاتتى مەنەدجمەنت كەرەك. مۇنى قاتارلىقتار تولىققاندى ٸسكە اسىرىپ, ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸن ٶتە جوعارى دەرەجەگە كٶتەرە بٸلدٸ. حاماد ەل-تاني بيلٸك باسىنا كەلگەننەن كەيٸن, مىقتى قارجىلىق ەلەۋەتٸن, مٷمكٸندٸگٸن پايدالانىپ, الدىڭعى قاتارلى مىقتى جٷيەنٸ ٸسكە اسىردى. وسى ەكونوميكالىق زور ەلەۋەتٸن ساياسي اقپاراتتىق ترانفورماتسييالاۋعا كٶشتٸ. ياعني, قانداي دا ەكونوميكالىق قۋاتتى مەملەكەتتٸڭ ەرتە مە, كەش پە, ساياسي امبيتسييالارى دا ارتادى. ونىڭ وسى تٶڭٸرەكتەگٸ ەڭ بٸرٸنشٸ جوباسى — ەيگٸلٸ «ەل-جازيرا» تەلەارناسى. ول كومپانييا, قاتەلەسپەسەم, 1996 جىلى قۇرىلعان. ونى اراب ايماعىندا عانا ەمەس, ەلەمدە ٷلكەن بٸر تۇعىرعا كٶتەرەتٸن, مەرتەبەسٸن ٶسٸرەتٸن ەڭ العاشقى جوباسى «ەل-جازيرا» ەدٸ. «ەل-جازيرا» قاتاردىڭ, پارسى شىعاناعىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس اراب ەلەمٸنٸڭ سەنٸمٸنە اينالدى. حاماد ەل-تاني بۇدان باسقا دا كٶپتەگەن جوبالاردى جٷزەگە اسىردى. شەت مەملەكەتتەرگە ينۆەستيتسييالار سالدى. ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ شارالاردى ٶتكٸزدٸ. سونىمەن قاتار, يسلام قوزعالىستارىنا, راديكالدى قوزعالىستارعا كٶمەك كٶرسەتۋ ارقىلى ٶزٸنٸڭ ساياسي تۇعىرىن كەڭەيتۋگە تىرىستى. ەسٸرەسە, بۇل اۋعانستان, شەشەنستان, داعىستان, سومالي, سۋدانعا قاتىستى. قاتاردىڭ وسىنداي بٸربەتكەي, ٶزٸمشٸل, ٶتە قاتقىل ساياساتى بٸرتالاي اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ قىتىعىنا تيدٸ. وسى سەبەپتٸ بٸرنەشە مەملەكەتپەن قىرعيقاباق جٷردٸ. 90-جىلداردىڭ اياعى مەن 2000 جىلداردىڭ باسىندا ليۆييا پرەزيدەنتٸ مۋاممار كاددافي مەن قاتار پرەزيدەنتٸنٸڭ اراسىندا كيكٸلجٸڭدەر ورىن الدى. مۋاممار كاددافي ەل-تانيگە (قاتاردىڭ قازٸرگٸ باسشىسىنىڭ ەكەسٸ, 150-160 كەلٸ شاماسىنداعى ٸرٸ دەنەلٸ كٸسٸ ەدٸ) «سەن تاماقتى از جەسەيشٸ, كٸشكەنە ارىقتاسايشى» دەپ تيٸسكەن بولاتىن. سونداي كيكٸلجٸڭدەردەن سوڭ قاتار مەن ليۆييا ديپلوماتييالىق قاتىناستارىن ٷزدٸ. كەيٸن وسى ەل-تاني «اراب كٶكتەمٸ» كەزٸندە كاددافيگە پارتيزاندار قارسى شىققاندا ولارعا اقپاراتتىق قانا ەمەس, قارۋ-جاراقپەن جەنە قارجىلاي كٶمەك بەردٸ. سٶيتٸپ, بٸر كەگٸن قايتاردى. ەرينە, باسقا دا سەبەپتەرٸ دە بار. مىسىر — ەڭ ٸرٸ اراب مەملەكەتٸ. حالقىنىڭ سانى 70 ملن. كەزٸندە بيلٸكتەن كەتٸرٸلگەن پرەزيدەنتٸ حوسني مۋباراك وسى ەل-تانيگە «سەن شىناشاقتاي عانا مەملەكەتسٸڭ, سەنٸڭ حالقىڭنىڭ سانى بٸزدٸڭ «رامزيس حيلتون» قوناقٷيٸنە سىيىپ كەتەدٸ. سەن ماعان نە دەپ وتىرسىڭ?» دەگەندەي سٶز ايتقان. «اراب كٶكتەمٸ» كەزٸندە بۇلاردىڭ بيلٸكتەن كەتۋٸنە كٶبٸنە ٸشكٸ سەبەپتەر, ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق جاعدايى تٷرتكٸ بولدى. ارانداتۋ جاعدايى كٶرٸنٸس تاپپاي قالعان جوق. ونىڭ ٸشٸندە قاتار وسى مەسەلەلەرگە ارالاسىپ, ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ تاقتان تايدىرىلۋىنا ىقپال ەتتٸ. حوسني مۋباراكتان كەيٸن «مۇسىلمان باۋىرلار» قوزعالىسى ٶكٸلدەرٸ بيلٸك باسىنا كەلگەندە ولارعا ٶتە زور كٶمەك كٶرسەتكەن — قاتار. ليۆييانىڭ قازٸرگٸ جارتىسىن باقىلاپ وتىرعان «يسلام مەملەكەتٸنە», ياعني دايش ۇيىمىنا كٶمەك كٶرسەتٸپ وتىرعان دا قاتار. ليۆييا قازٸر بٸرتۇتاس مەملەكەت ەمەس, 4-5 بٶلٸككە بٶلٸنگەن. دايش-تٸڭ وندا دا ىقپالى زور. ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸنٸڭ بيلٸگٸ بار. اراب مەملەكەتتەرٸ ٸشٸندە قاتار مەن سيريياعا, ليۆيياعا, مىسىرعا, يەمەنگە قاتىستى كيكٸلجٸڭدەر, تايتالاستار بولدى. ەندٸ وسىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ بٸر قاتتى تايتالاس قاتار مەن ساۋد ارابيياسىنىڭ اراسىندا. ساۋد ارابيياسى — پارسى شىعاناعىنداعى كٶشباسشى. ول ٶزٸن باسقالارعا ٷكٸم شىعاراتىن, ىقپال كٶرسەتەتٸن مەملەكەت سانايدى. بۇل كەيبٸرەۋلەردٸڭ قىتىعىنا تيدٸ. مۇنى مويىنداماي, قارسى شىققان, «ٶزٸمٸز جەكە مەملەكەتپٸز, بٸز ساۋدييالىقتاردىڭ ايتقانىمەن جٷرمەيمٸز» دەگەن ۇستانىمدا بولعان قاتار ەدٸ. بۇلاردىڭ ورتاق ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك, ورتاق دينار دەدٸك, ٸشكٸ مەسەلەلەرٸ, ورتاق ەكونوميكالىق ساۋدا كەڭٸستٸگٸ جەنە ساياسي مەسەلەلەردە تٷرلٸ قاراما-قايشىلىقتارى پايدا بولدى. بۇل ەسٸرەسە مىسىرداعى جاعدايعا بايلانىستى. سەبەبٸ, كەزٸندە مىسىردا «مۇسىلمان باۋىرلارعا» كٶمەك كٶرسەتكەن قاتار بولدى. ال «مۇسىلمان باۋىرلار» («يحۋانين مۋسليمين») — دٸني راديكالدى قوزعالىس. ال ساۋدييالىقتار سالافيزم باعىتىن, ۋاھابشىلىقتى ۇستانادى. سول ساۋدييالىقتار «مۇسىلمان باۋىرلاردى» يتتٸڭ ەتٸنەن جەك كٶرٸپ, ٶزٸنٸڭ باقتالاسى رەتٸندە سانايدى. ساۋدييالىقتار بۇعان قارسى شىعىپ, ولاردى بيلٸك باسىنان تايدىرىپ, قازٸرگٸ ەل-سيسيدٸ بيلٸك باسىنا وتىرعىزعان بولاتىن. وسىنداي باي ەكٸ اراب مەملەكەتٸنٸڭ ايماقتاعى تٷرلٸ شيەلەنٸستەرگە بايلانىستى كٶزقاراستارى قايشى بولدى. سونىڭ بٸردەن-بٸر كٶرٸنٸسٸ — سيريياداعى جاعداي.

ساۋد ارابيياسى 
نەگٸزٸنەن 
«جابحاد-ەل-نۋسراعا» كٶمەكتەسٸپ وتىر

— جوعارىدا ايتىپ ٶتكەن 7-8 مەملەكەتتٸڭ بٸر مەلٸمدەمەسٸ قاتاردى دايش-كە, «ەل-كايداعا» قولداۋ كٶرسەتتٸ, مەديا قۇرالدارىندا راديكالدى توپتاردىڭ يدەولوگيياسىن دەرٸپتەدٸ, سونىمەن قاتار يەمەندەگٸ قاقتىعىستا «حۋليسي», ياعني يراندىق راديكالدى توپتارعا قولداۋ بٸلدٸردٸ دەپ ايىپتايدى. سونداي-اق, قاتاردىڭ جوعارى لاۋازىمدى ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ «يراندى قاۋٸپتٸ ەل ساناۋ — اقىماقتىق» دەگەن سەكٸلدٸ مەلٸمدەمەسٸ, اقش-قا قاتىستى تەرٸس پٸكٸرٸ اقپارات قۇرالدارىندا جارييالانىپ كەتتٸ. كەيٸننەن مۇنى بٸز ايتقان جوقپىز, بٸزگە حاكەرلٸك شابۋىل جاسالدى دەپ اقتالدى. باتىس باسپاسٶزٸ (FT) قاتاردىڭ تەرروريستٸك توپتارعا بەرگەن قارجىسى 1 ملرد. دوللار كٶلەمٸندە دەپ وتىر.

— راس, وسىنداي كيكٸلجٸڭدەرٸ بار. نەگٸزٸنەن وسى ايماقتاعى اراب مەملەكەتتەرٸ مەن قاتاردىڭ اراسىنداعى تٷيتكٸلدەر كەشە باستالعان جوق. بۇعان دەيٸن ولار قوردالاندى, تٷرلٸ ٶزارا سىني پٸكٸرلەر, بٸر-بٸرٸنە قارسى شىعۋ سەكٸلدٸ وقيعالار بولدى. بۇل كيكٸلجٸڭنٸڭ ەرەكشە ٷدەپ كەتكەنٸ 2010-2011 جىلدارى «اراب كٶكتەمٸ» وقيعالارىنان كەيٸن. «اراب كٶكتەمٸنٸڭ» ٸسكە اسۋىنا, مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸستەردٸڭ ورىن الۋىنا ٶتە زور ىقپال ەتكەن — قاتار مەملەكەتٸ. قاتار مەن ساۋد ارابيياسىنىڭ اراسىنداعى زور شيەلەنٸس ەسٸرەسە 2013 جىلى باستالدى. 2014 جىلى تٸپتٸ ديپلوماتييالىق قاتىناستارىن ٷزٸپ, ەلشٸلەرٸن شاقىرتىپ الدى. كەيٸن ۋاقىتشا قايتا مەمٸلەگە كەلدٸ. نەگٸزٸنەن بۇل جەردە ەڭ نەگٸزگٸ مەسەلە سيريياعا قاتىستى. قازٸر سيرييا بٸرتۇتاس مەملەكەت بولۋدان قالدى. ەرينە, يران, يەمەن مەسەلەلەرٸ بار. بۇل جەردە دە كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر ورىن الادى. بٸراق سولاردىڭ ٸشٸندە ەڭ ٶتكٸرٸ سيريياعا قاتىستى مەسەلە. ەلدٸڭ رەسمي بيلٸگٸ باشار اساد شامامەن ەلدٸڭ 25-30 پايىزىن عانا باقىلاپ وتىر. قالعانى بٶلشەكتەنٸپ كەتتٸ. بٸر بٶلٸگٸ كٷردتەر, بٸر بٶلٸگٸ شييتتەر, بٸر بٶلٸگٸ حريستياندار, سيرييانىڭ ازاتتىق ارميياسى, دايش سيياقتى تٷرلٸ راديكالدى توپتارعا بٶلٸندٸ. قاتاردىڭ نەگٸزگٸ كٶمەك كٶرسەتٸپ وتىرعانى — باشار اسادقا قارسى سوعىسىپ وتىرعان دايش سيياقتى راديكالدى قوزعالىستار. جالپى باشار اسادقا قارسى سوعىسىپ وتىرعان ۇيىمداردىڭ سانى ٶتە كٶپ. بۇلاردىڭ ٶز اراسىندا دا اۋىزبٸرشٸلٸك جوق. سيرييادا بولىپ جاتقان ازاماتتىق سوعىس تەك قانا كٶتەرٸلٸسشٸلەر مەن باشار اسادتىڭ اراسىنداعى سوعىس ەمەس. «جابحاد ەل-نۋسرا» مەن دايش, «جابحاد ەل-نۋسرا» مەن كٷردتەر دە سوعىسىپ جاتىر. ولار بٸر-بٸرٸنە ىقپال ەتۋ ٷشٸن, جەرلەردٸ يەلەنٸپ قالۋ ٷشٸن, قالاعا باقىلاۋ جاساۋ ٷشٸن بٸر-بٸرٸمەن قىرقىسۋدا. ەڭ سوراقىسى, وسىلاردىڭ ارتىندا تۇرعان كٷشتەر دە ەرقالاي. مىسالى, تٷركييانىڭ مٷددەسٸ بٸر, ەسٸرەسە ولاردىڭ ماقساتى — كٷردتەردٸ جاۋىپ تاستاۋ. رەسەيدٸكٸ باسقا ماقسات, امەريكانٸكٸ باسقا ماقسات. ساۋد ارابيياسى نەگٸزٸنەن «جابحاد-ەل-نۋسراعا» كٶمەكتەسٸپ وتىر. مۇنداعى ەڭ ٸرٸ راديكالدى ۇيىمدار — «جابحاد ەل-نۋسرا» مەن دايش. دايش-قا كٶمەك كٶرسەتٸپ وتىرعان — قاتار. قاتاردىڭ بۇل بٸرٸنشٸ تەجٸريبەسٸ ەمەس. كەزٸندە وسىنداي ٸرٸ راديكالدى توپتاردىڭ بيلٸككە كەلۋٸندەگٸ ۇمتىلىستارى كەزٸندە تاليبانمەن بٸرٸنشٸ ديپلوماتييالىق قاتىناستار ورناتقان. ول دا راديكالدى ۇيىم. ال قاتار مەن ساۋد ارابيياسىنىڭ نەگٸزگٸ كيكٸلجٸڭٸ سيريياعا قاتىستى. ەكەۋٸ دە باشار اسادتىڭ بيلٸك باسىنان كەتكەنٸن قالايدى. ەكەۋٸنٸڭ دە كٶز تٸگٸپ وتىرعانى — باشار اساد بيلٸك باسىنان كەتكەننەن كەيٸن سيرييا كٸمنٸڭ باقىلاۋىندا بولادى دەگەن مەسەلە. مەنٸڭ عانا ەمەس, باسقا دا شىعىستانۋشىلاردىڭ, ساراپشىلاردىڭ ويىنشا, قاتار تىم قاتتى كەتتٸ. بۇلاردىڭ كٶتەرٸپ وتىرعان امبيتسييالارى مەملەكەتتٸڭ ٸس جٷزٸندەگٸ ەلەۋەتٸنە ساي كەلمەيدٸ. قانشاما باي بولسا دا, بۇعان ەلەۋەتٸ جەتپەيدٸ. ساۋد ارابيياسى, مىسىر سەكٸلدٸ الىپتارعا قارسى تۇراتىنداي مٷمكٸندٸگٸ جوق. بۇلار سوعىس جاعدايىنا بارمايدى. بۇلاردىڭ نەگٸزگٸ ىقپالى — قارجى كٶزدەرٸ. سوندىقتان قازٸردٸڭ ٶزٸندە وسىنداي قاتتى ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە كٶپ وپىق جەپ وتىر. قاتار ساۋدا ارقىلى تٷرلٸ شەكتەۋلەر كٶرٸپ وتىر. مەنٸڭ ەستۋٸمشە, ەمبارگونىڭ نەتيجەسٸندە ەلدە ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعى مەسەلەسٸ تۋىنداعان سەكٸلدٸ. مٷمكٸن بۇل شيەلەنٸس ۇزاققا بارمايمىن شىعار. 2014 جىلى دا وسى جاعداي ورىن الدى دا, قايتا باسىلدى. مەنٸڭ ويىمشا, مۇنىڭ بٸردەن-بٸر سەبەبٸ — قاتاردىڭ ەلەۋەتٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸ. ول اسىراسٸلتەپ جٸبەردٸ. باسقالاردى تانىماي, كٶزگە ٸلمەيتٸندەي حالگە جەتتٸ. مەنٸڭ ٶز جورامالىم, بٸرەر ۋاقىتتان سوڭ بۇل شيەلەنٸستٸ باسۋعا تىرىساتىن شىعار. بۇعان قاتاردىڭ ٶزٸ عانا ەمەس, كٶرشٸلەس مەملەكەتتەر, ساۋد ارابيياسى دا وعان مٷددەلٸ. باسقا مەملەكەتتەردٸڭ قارسى شىعىپ, ديپلوماتييالىق قاتىناستارىن ٷزۋٸ كٶبٸنە ساۋدييالىقتاردىڭ ىقپالىمەن. ساۋد ارابيياسى ٸرٸ اراب مەملەكەتٸ عوي. ٷلكەن جيىرمالىق — G20 توبىنا كٸرەتٸن ساۋد ارابيياسى عانا. سوندىقتان ونىڭ ەكونوميكالىق, رۋحاني, ساياسي ىقپالى زور.

ترامپتىڭ دٸتتەگەنٸ — 
ساۋد ارابيياسى قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ 
«دەمەۋشٸسٸ» بولىپ قالۋ

— ساراپشىلار مۇنى كٶبٸنە ترامپتىڭ ساۋديياعا كەلۋٸمەن بايلانىستىرادى. بٸلەسٸز, ساۋدييالىقتار ترامپتى «قىلىش بيٸمەن» قارسى الدى. ارتىنشا قارۋ-جاراق مەسەلەسٸ بويىنشا 105 ملرد. دوللارعا كەلٸسٸمشارت جاسادى. بۇل جەردە اقش-تىڭ قانداي دا بٸر ىقپالى بار ما?

— اقش, قىتاي نە رەسەي نەمەسە ەۋروپا ەمەس. 70-جىلداردىڭ سوڭىندا مىسىر پرەزيدەنتٸ انۋار ساادات: «تاياۋ شىعىستاعى پروبلەمالاردىڭ شەشٸلۋٸنٸڭ كٸلتتەرٸنٸڭ 99 پايىزى اقش-تىڭ قولىندا» دەگەن سيياقتى پٸكٸر ايتقان. سول 70-جىلداردان بەرٸ كٶپ نەرسە ٶزگەرە قويعان جوق. ەلٸ دە بولسا تاياۋ شىعىس شيەلەنٸسٸن شەشۋدٸ امەريكانىڭ كٶمەگٸنسٸز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. تيٸسٸنشە سٷننيتتٸك باعىتتى ۇستانعان ساۋد ارابيياسى ٷشٸن ايماقتاعى ٶتە زور پروبلەما — شييتتٸك باعىتتى ۇستانعان يران ەلەمٸنەن تٶنگەن قاۋٸپ. ساۋد ارابيياسى قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸنە, قارۋ-جاراققا ت.ب. قانشاما قارجى بٶلگەنٸمەن, جەكە-دارا ٶزدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە قاۋقارى شامالى. بۇل ايماقتا تاريحي تۇرعىدا زور ٷش كٷش بار. ول ساددام حۋسەيننٸڭ كەزٸندەگٸ يراك, يران جەنە ساۋد ارابيياسى. ەسكەري مامانداردىڭ پٸكٸرٸنشە, سوعىس جاعدايى تۋىنداي قالسا, يراك پەن يراننىڭ ساۋد ارابيياسىن 1-2 اپتانىڭ ٸشٸندە باسىپ الۋعا قاۋقارى جەتەدٸ. ساۋدييالىقتار ٷشٸن بۇل ەكەۋٸنە تٶتەپ بەرۋدٸڭ بٸردەن-بٸر جولى — اقش-قا ارقا سٷيەۋ. بٸز قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸ, تۇتاستىعىمىزدى ساقتاپ قالامىز دەگەنگە ولاردىڭ ٶزدەرٸ سەنبەيدٸ. وسى رەتتە ترامپتىڭ كەلۋٸ, وسىنداي بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان اكتٸلەرگە قول قويۋى — ىقپالداسۋدىڭ جاڭا بٸر بەلەسكە كٶتەرٸلگەنٸنٸڭ بەلگٸسٸ. باراك وباما ەكٸمشٸلٸگٸ كەزٸندە ساۋد ارابيياسىمەن اراسى بٸرتالاي ەلسٸرەپ قالعان ەدٸ. باراك وباما تاياۋ شىعىستا كٶبٸنە يكەمسٸز ساياسات جٷرگٸزدٸ. بۇعان ٶكپەلەگەن مەملەكەتتەردٸڭ ٸشٸندە ساۋد ارابيياسى عانا ەمەس, قاتار دا, يزرايل دە بار. ترامپتىڭ وسى ايماققا كەلٸپ, زور كەلٸسٸمشارتقا قول قويعانىنىڭ استارىندا ساياسي, ستراتەگييالىق ىقپالداستىق جاتىر دەۋگە بولادى. مەنٸڭ تٷسٸنگەنٸمشە, ترامپتىڭ دٸتتەگەنٸ — ساۋد ارابيياسى قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ «دەمەۋشٸسٸ» بولىپ قالۋ. وسىنداي ۋەدەسٸن بەردٸ. سەبەبٸ يران كٷشەيٸپ, مٷمكٸندٸگٸ ٶسٸپ بارا جاتىر. بۇدان قاتتى شوشىنعان ساۋدييا وسىنداي قادامدارعا بارۋعا مەجبٷر. يراننىڭ كٷشەيگەنٸ اقش-قا دا, يزرايلعا دا كەرەك ەمەس, سوندىقتان بۇرىننان بار كواليتسييا قايتادان جاساقتالىپ كەلە جاتىر دەپ تٷسٸنۋگە بولادى.

ٶزدەرٸنٸڭ راديكالدارى بٷلٸك شىعارماي ما دەگەن قورقىنىش بار

— اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ قاتاردى تەرروريزممەن ايىپتاۋىنا بايلانىستى يزرايل ٷكٸمەتٸ مٷشەلەرٸ «ارابتار يزرايلدٸ ٶزدەرٸنە جاۋ سانايدى. نەگٸزٸ ولاردىڭ جاۋى يزرايل ەمەس, تەرروريزم. ترامپتىڭ تەرروريزممەن كٷرەسە باستاۋى بٸزدٸ قۋانتادى» دەگەن مەلٸمدەمە جاسادى. ەر-ريادتاعى سامميتتە ترامپ «ەلدەرٸڭنەن تەرروريستەردٸ قۋىپ شىعىڭدار» دەگەن ەدٸ. وسى سامميتتەن سوڭ يراك پەن سيريياداعى تەرروريستەرمەن كٷرەستٸ قولداۋدىڭ ەسكەري كونتينگەنتٸ قۇرىلدى. ترامپ ٸسساپارىنىڭ قاندايدا بٸر نەتيجەسٸ بولۋى مٷمكٸن بە? وسىدان سوڭ ترامپ «تۋيتتەر» پاراقشاسىندا «جاقىندا تاياۋ شىعىسقا جاساعان رەسمي ساپارىمدا راديكاليزمگە بۇدان كەيٸن اقشا بەرمەۋدٸ ايتتىم. ليدەرلەر قاتاردى تاڭدادى!» دەپ جازعان.

— مۇنى ايتۋ قيىنداۋ. ساۋد ارابيياسىنىڭ ٶز ٸشٸندە دە, قاتاردا دا وسىنداي اسىرادٸنشٸل, راديكالدى قوزعالىستار, قالتالى توپتار ٶتە كٶپ. ولاردىڭ ساۋد ارابيياسىنىڭ, قاتاردىڭ ٶز ٸشٸندە ىقپالى زور. سوندىقتان بۇل ساۋدييانىڭ دا, باسقالاردىڭ دا ٷلكەن باس اۋرۋى. ولاردا ٶز ٸشٸندە جانجال شىعىپ كەتپەي مە, ٶزدەرٸنٸڭ راديكالدارى بٷلٸك شىعارماي ما دەگەن قورقىنىش بار. ەكٸنشٸ جاعىنان, ٶزدەرٸ تەوكراتييالىق, يسلام باعىتىنداعى مەملەكەتتەر. سوندىقتان, مۇنىڭ ارا جٸگٸن اشۋ ٶتە قيىن. بۇل ەكٸ ەلدٸڭ دە سىرتقى دٸني قوزعالىستاردى قولداۋداعى ماقساتى — ٶزدەرٸنٸڭ ىقپالىن كٷشەيتۋ. ەرٸ ٶزدەرٸندەگٸ راديكالدارعا, باسبۇزارلارعا: «بٷلٸك جاساساڭدار, سىرتقا بارىپ جاساڭدار, بٸزدە ٸستەمەڭدەر» دەگەن ۇستانىم. تٷبٸندە «يسلام مەملەكەتٸن» قۇرۋ كەرەك دەگەندەر باي بيزنەسمەندەر, ساياساتكەرلەر ٶتە كٶپ. مٸنە, وسىنداي ەكٸ ٷلكەن پروبلەما بار: دەستٷرلٸ, دٸني قالپىن ساقتاپ قالۋ, ەكٸنشٸ جاعىنان جاڭارۋ, مودەرنيزاتسييا. مۇنى كونسەرۆاتورلارمەن, ياعني ەسكٸنٸ اڭساعاندار مەن جاڭاشىلدىقتى اڭساعاندار اراسىنداعى تەكەتٸرەس دەپ ۇعىنۋعا بولادى.

— قازاقستان اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ قايسى-سىمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىستا? قاتار مەن قازاقستان اراسىندا قانداي بايلانىس بار?

— اراب ەلەمٸمەن بايلانىس سالىستىرمالى تٷردە العاندا ٶتە تٶمەن. بٸرٸنشٸدەن, شالعاي جاتقاندىعى, مٷددەلەردٸڭ ونشا قابىسا بەرمەۋٸ. 21 اراب مەملەكەتٸمەن قازاقستاننىڭ ساۋدا بايلانىسى 250-300 ملن. دوللار. قازاقستاننىڭ جالعىز عانا تٷركييامەن ساۋدا اينالىمى 5-6 ملرد. دوللار بولسا, قىتايمەن ساۋدا اينالىمى 25 ملرد. دوللار. اراب مەملەكەتتەرٸ ٸشٸندە بٸزدٸڭ ەڭ تىعىز بايلانىس ورناتقانىمىز — باە, ودان سوڭ ساۋد ارابيياسى, سودان كەيٸن بارىپ بەلكٸم مىسىر شىعار. ساۋدا كٶلەمٸنٸڭ دەڭگەيٸ, ينۆەستيتسييالار ت.ب. تٶرتٸنشٸ, بەسٸنشٸ ورىندا بارىپ قاتار تۇرعان شىعار.

— قازٸر اقش سيريياداعى كٷرد توپتارىن اشىق تٷردە قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتٸپ جاتىر. ەردوعان اقش-قا بارىپ كەلگەنمەن, مەسەلەنٸ شەشە العان جوق. مۇنىڭ استارىندا نە جاتىر دەپ ويلايسىز? قارۋ جەتكٸزۋ ماقساتى دايش-پەن كٷرەسۋ دەيدٸ. شىن مەنٸندە دايش-پەن كٷرەسەدٸ دەپ ويلايسىز با?

— ەلەمدەگٸ مەملەكەتتٸگٸ جوق ەڭ كٶپ حالىق — كٷرد حالقى. حالىق سانى جاعىنان 35-40 ملن. تٶڭٸرەگٸندە. ودان كەيٸن ەڭ كٶپ حالىق — ۇيعىرلار. كٷردتەردٸڭ باياعىدان بەرگٸ ۇستانىمى — ٶز مەملەكەتتٸگٸن ٸسكە اسىرۋ. كٷردتەردٸڭ سانى 35-40 ملن. بولعانىمەن, بۇلاردا اۋىزبٸرشٸلٸك, تۇتاستىق جوق. سيريياداعى كٷردتەردٸڭ ٶز قوزعالىسى, ٶز كٶسەمدەرٸ بار. ولاردىڭ تٷركيياداعى كٷردتەرمەن باسى سىيىسا بەرمەيدٸ. يراكتاعى كٷردتەر سيريياداعى كٷردتەردٸ تانىمايدى. بٸرٸنە-بٸرٸ قارسى شىعاتىن جاعدايى بار. قالاي بولعاندا دا ەرقايسىسىنىڭ ۇستانىمى — بۇل مەملەكەتتەردٸڭ اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸگٸ ەلسٸرەگەنٸن, رەۆوليۋتسييانى پايدالانا وتىرىپ, ٶزدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸگٸنە قول جەتكٸزۋ. يراكتا سولتٷستٸك كٷردستان دەيدٸ, سولتٷستٸك يران ولار بۇل ماقساتىنا جەتتٸ. دەفاكتو, دەيۋرە ەمەس, دەيۋرە ول يراكتىڭ ٸشٸندە, بٸراق ٸس جٷزٸندە ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ, كەدٸمگٸدەي اۆتونومييا, ولار بۇعان قول جەتكٸزدٸ. سيريياداعى كٷردتەر وسى ماقساتتا ەرەكەت قىلىپ وتىر. ولارعا مۇنداي مٷمكٸندٸك «اراب كٶكتەمٸ» وقيعالارى كەزٸندە پايدا بولدى. ولاردى ٶزٸنە جاقىنداتۋ ٷشٸن, وپپوزيتسيياعا قوسىلىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن, باشار اساد كەزٸندە بۇلاردى جاقىنداستىرۋعا تىرىستى. 2011 جىلى «سٸزدەرگە مەملەكەتتٸك كەرەك پە, اۆتونومييا كەرەك پە, مٸنەكي بەرەمٸز, ٶزدەرٸڭنٸڭ سالىقتارىڭدى ٶزدەرٸڭە قالدىرامىز, تەك قانا بٸزگە قارسى شىقپاساڭدار بولدى» دەگەندەي مٷمكٸندٸكتەردٸ بەرٸپ, جوعارى لاۋازىمدى ورىندار ۇسىندى. سونىمەن, كٷردتەر وپپوزيتسييانى دا قولداعان جوق, باشار اسادقا دا قارسى شىقپاي, بەيتاراپ ۇستانىمدا بولدى. بٸراق ازاماتتىق سوعىستىڭ كەسٸرٸنەن كٷردتەردٸڭ, ولاردىڭ نەگٸزٸنەن ورنالاسقان جەرٸ سولتٷستٸك سيريياعا دايش-تٸڭ, باسقالاردىڭ دا ىقپالى تٷسە باستادى. ولار ٶز-ٶزدەرٸن ساقتاپ, قورعاۋ ٷشٸن سوعىس جاعدايىنا كٶشۋگە مەجبٷر بولدى. كٷردتەردٸ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە امەريكالىقتار, ەۋروپالىقتار قولدادى. رەسەي قولدادى, ەسٸرەسە تٷركييامەن اراسى اجىراعان كەزدە ەسكەري جەنە قارۋ-جاراقپەن كٶمەك جاسادى. كٷردتەردٸ سيريياعا قاتىستى ەمەس, تٷركيياعا قارسى دا قولدانۋعا تىرىستى. ساياسات ٶزگەرٸپ, قۇبىلىپ تۇرادى. رەسەي تٷركييامەن قايتا جاقىنداسقان سوڭ بارىپ ولاردان كٸشكەنە اجىرادى. سەبەبٸ رەسەي ٷشٸن تٷركييا ەلدەقايدا ماڭىزدى. دەل وسى مەسەلە امەريكاعا دا قاتىستى قۇبىلىپ تۇرادى. بٸرەسە كٷردتەرگە كٶمەكتەسكٸسٸ كەلەدٸ, سەبەبٸ باشار اسادقا قارسى وداقتاسى, دايش-كە قارسى وداقتاسى. ەكٸنشٸ جاعىنان ناتو-نىڭ مٷشەسٸ تٷركييانى دا ساقتاپ قالعىسى كەلەدٸ.

يسلام دٸنٸنٸڭ بۇعان ەشقانداي قاتىسى جوق

— يسلام مەملەكەتتەرٸنٸڭ تەرروريزممەن بايلانىستى بولۋى, ولاردى قولداۋى يسلام دٸنٸمەن, مۇسىلمانشىلىقپەن مٷلدەم قابىسپايدى. دايش-تىڭ بەيبٸت جانداردى قويشا قىرۋى, زورلىق-زومبىلىقتان قاشقان سيرييالىقتاردىڭ ەلٸن, جەرٸن تاستاپ, ەۋروپاعا اعىلۋى, جولدا سەبيلەردٸڭ تەڭٸزگە تۇنشىعۋى سيياقتى جٷرەك اۋىراتىن وقيعالار ورىن الىپ جاتتى. بۇعان قالاي تٷسٸنٸكتەمە بەرۋگە بولادى?

— بۇل ساياسي ىقپال ەتۋدٸڭ جولى, دٸني ىقپالدى پايدالانا وتىرىپ, باسقا مەملەكەتتەرگە ٶز ىقپالىن جٷرگٸزۋ جەنە ونى قۋاتتاپ, قولداپ وتىرعان ٶزدەرٸندەگٸ ەسٸرەدٸنشٸل ورتالار. وسىنداي قوزعالىستاردى دەمەپ وتىرعان بۇلاردىڭ ٶتە مول قورلارى بار. بۇل ەلەۋمەتتٸك قارجىلىق كٶمەك ەمەس, زور ساياسي ىقپالداستىق. ياعني وسى ىقپالىن كەڭەيتۋ. ەكٸنشٸ مەسەلەسٸ, ايماقتا تاياۋ شىعىس دەيمٸز, ورتالىق ازييا, وڭتٷستٸك ازييادا بۇار ٶتە ٷلكەن كٷشكە يە. مۇنىڭ كٶپتەگەن سەبەپتەرٸ بار. اراب ەلەمٸندە, تاياۋ شىعىس ەلدەرٸندە دٸننٸڭ ىقپالى كٷشتٸ بولعان. يسلام دٸنٸنٸڭ حريستياندىقتان, بۋدديزمنەن ەرەكشەلٸگٸ — زاڭ مەسەلەلەرٸنە, ساياسي ۇستانىمعا ٶتە زور ىقپال ەتەتٸندٸگٸ. بۇل — بٸر سەبەبٸ. ەكٸنشٸ سەبەبٸ — يسلام دٸنٸ ─ ٶتە ٷلكەن بٸرٸكتٸرۋشٸ كٷش. تاريحي تۇرعىدا بٸرٸكتٸرۋشٸ كٷش. كەزٸندەگٸ اراب ەلەمٸندەگٸ ٷلكەن ساياسي وقيعالار, قوزعالىستار, مىسالى ۇلت-ازاتتىق كٷرەس, ٶز تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ, سىرتقى كٷشتەردٸڭ ىقپالىنا تٶتەپ بەرۋ — مۇنىڭ بارلىعىندا ەڭ نەگٸزگٸ كونساليداتور — يسلام دٸنٸ. كەزٸندە ساۋد ارابيياسى وسمان يمپەريياسى كولونيياسىنان شىققاندا نەگٸزگٸ پايدا بولعان توپ — «مۇسىلمان باۋىرلارى». ەڭ نەگٸزگٸ ۋاحابيزمنٸڭ شىققانى دا سول. ٷشٸنشٸسٸ, حح عاسىردا نەوكولونيياليزم تۇرعىسىندا يزرايل سيياقتى باتىس مەملەكەتتەرٸ قىسىم جاسادى, تونادى. تٷرلٸ ەدٸلەتسٸزدٸكتەر جاسادى. سولارعا تٶتەپ بەرۋدٸڭ بٸر رەتٸ. مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸنٸڭ دٸني ىقپالداستىقتىڭ نەتيجەسٸندە ٶز مٷددەلەرٸن ساقتاپ قالۋىنىڭ باستى قارۋى — يسلامعا ورالۋ. يسلامدىق ىنتىماقتاستىققا جول بەرۋ. يسلام كونفەرەنتسيياسى ۇيىمىنىڭ پايدا بولعانى سونىڭ بٸردەن-بٸر كٶرٸنٸسٸ. بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە يسلام سىرتقى كٷشتەردٸڭ, حريستيان ەلەمٸنە, كرەست جورىقتارىن, ەدٸلەتسٸزدٸككە باعىتتالعان وسىنداي قوزعالىس. ەكٸنشٸ جاعىنان بۇل ٶتە باقىلاۋعا بەرٸلمەيتٸن, كەي كەزدەرٸ باقىلاۋدان شىعىپ كەتەتٸن قوزعالىستار. مۇنى ٷدەتٸپ وتىرعان كەيبٸر اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶزدەرٸ. بٸراق سونىمەن قاتار بۇعان سىرتقى كٷشتەردٸڭ دە ارانداتۋ ەرەكەتتەرٸ ەسەر ەتتٸ. تٷرلٸ ساياسي ستراتەگييالىق قىسقا مەرزٸمدٸ ماقساتتاردى كٶزدەي جٷرٸپ, ولار وسى دٸني راديكاليزمدٸ پايدالانۋعا ۇمتىلدى. كەزٸندە اۋعانستاندا كەڭەس وداعىنا قارسى تۇرۋ ٷشٸن «مودجاحيدتەردٸ» قارۋلاندىرعان, ۋساما بەن لادەننٸڭ ٶزٸن جاساقتاعان — امەريكا. بٸراق مۇنداي دٸني, ەسكەري ۇيىمداردىڭ قىسقا مەرزٸمدە مٷددەسٸن ورىندايتىن شىعار, بٸراق ولار سودان سوڭ باقىلاۋدان شىعىپ كەتەتٸنٸن ولار ۇققان جوق. ٶز الدىنا بٸر ەشكٸمگە مويىنسۇنبايتىن وسىنداي كٷشكە اينالدى. سىرتقى كٷشتەردٸڭ اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ وسىنداي ارانداتۋىن ۇزاق مەرزٸمدە ويلاي الماۋى وسىعان سەبەپكەر بولدى. كەلەسٸ سەبەبٸ بۇل اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶز ٸشٸندەگٸ وپپوزيتسييا, دٸني وپپوزيتسييا, بيلٸگٸنە كٶڭٸلٸ تولماۋى, رەنجۋٸ, ۇزاق ۋاقىت بيلٸكتٸڭ اۋىسپاۋىن, دەموكراتييانىڭ جوقتىعىن يسلام دٸنٸنەن اۋىتقىپ كەتتٸ دەپ ويلايدى, دٸنمەن بايلانىستىرادى. وسىنداي مەملەكەتتٸڭ بىلىعىنان كٶڭٸلٸ قالعاندار قايتا يسلام جالاۋىنىڭ استىندا بٸرٸكتٸ. 2000 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ «اراب كٶكتەمٸ» وقيعالارى بولدى, بيلٸك اۋىستى. جاۋىزدىعى بويىنشا بٸرٸنەن بٸرٸ اسىپ تٷسەتٸن قوزعالىستار پايدا بولدى جەنە سوڭعى 10-15 جىلدا مۇنداي قوزعالىستار ٶزٸنە بٶلەك كۆازيمەملەكەتتەرگە اينالدى. بۇل سۋداندا, سوماليدە بار. ليۆييا, سيرييانىڭ بٸرتالاي بٶلٸگٸندە قازٸردٸڭ ٶزٸندە دايش پايدا بولدى. ٶزدەرٸنٸڭ سوتتارى, ٶز قارۋلى كٷشتەرٸ, ٶز پوليتسيياسى, ەشكٸمگە باعىنبايتىن شاريعاتى بار. بٸراق ولار يسلامدى بٷركەمە رەتٸندە قولدانادى. يسلام سٶزٸن جالاۋ قىلىپ, قاراقشىلىقپەن اينالىساتىن بانديتتٸك, قىلمىستىق توپتار. يسلام دٸنٸنٸڭ بۇعان ەشقانداي قاتىسى جوق. بۇلار باندالىق مەملەكەتتەر, باندالىق ايماقتار. ماقساتتارى — وسىنداي قاراقشىلاردى ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن جيناپ, سولاردى ۇيىمداستىرىپ, تٷرلٸ قىلمىستىق ەرەكەتتەردٸ جاساۋ. ناعىز يسلام مەملەكەتٸ وسىنداي بولۋى كەرەك دەگەندەي قاتارلىق, ساۋدييالىق, باسقا دا دەمەۋشٸلەردٸڭ بار ەكەنٸن جاسىرا المايمىز.

─ سۇحباتىڭىزعا راقمەت!

P.S: 
سوڭعى اقپاراتتارعا كٶز جٷگٸرتسەك, قاتار اقش-تان 12 ملرد دوللارعا F-15 ەسكەري ۇشاقتارىن ساتىپ العان. تٸپتٸ قاتاردا ورنالاسقان اقش-تىڭ 10 مىڭ ەسكەرٸمەن (كەيبٸر اقپاراتتاردا 20 مىڭ) ەسكەري جاتتىعۋ ٶتكٸزٸپ ٷلگەردٸ. تٷركييا قاتارعا 71 ۇشاقپەن 5 توننا ازىق-تٷلٸك (كٶكٶنٸس) جٸبەرٸپ قانا قويماي, ەسكەر دە جٸبەردٸ. پەكٸستان دا قاتارعا 20 مىڭ ەسكەر جٸبەرەتٸنٸن مەلٸم ەتكەن-دٸ. وسىنداي قولداۋدان كەيٸن بە, ەلدە بايلىعىنا سەندٸ مە, قاتار «بٸز قانداي سانكتسييا بولماسىن, بارلىعىنا دايىنبىز» دەپ وتىر. ال كٷنٸ كەشە قاتارمەن بٷكٸل بايلانىسىن ٷزگەن ساۋدييا يراكپەن بٸرٸگٸپ, تەرروريزمگە قارسى كوميسسييا قۇرۋدى باستاپ كەتتٸ.

سۇحباتتاسقان باۋىرجان كاريپوۆ, 

"قازاقستان زامان" گازەتٸ