Foto: RIA Novosti/Reuters
11 mamyrdan 12 mamyrǵa qaraǵan túngi saǵat 2.00-de Resei prezidenti Vladimir Pýtin reseilik jáne sheteldik BAQ ókilderiniń basyn qosyp málimdeme jasady. Árine Jeńis kúniniń qurmetine ótken merekelik paradtyń qorytyndysy týraly aitylatyn bul kezdesý asa bir yjdahattylyqpen kútilgen joq edi. Degenmen Pýtin jýrnalister aldynda Ýkrainamen aradaǵy soǵys taqyrybyn da jáne kelissózder máselesin de ainalap ótpedi. Bul jolǵy málimdeme osysymen álemdi ózine qaratty.
Jalpy, V.Pýtin sheteldik qonaqtarǵa alǵysyn aityp, Ekinshi dúniejúzilik soǵystaǵy jeńistiń mańyzdylyǵyn atap ótti, sondai-aq qazirgi geosaiasi jaǵdai, Ýkrainadaǵy qaqtyǵys jáne kelissózderge daiyndyq máselesin aitty.
Ýkraina jerin basa-kóktep kirip, tas-talqanyn shyǵaryp jatqan Reseidiń qazir sútke tigen mysyqtai súikimi ketken. Sondyqtan da kóptegen el basshylary bul mereitoiǵa kelýden bas tartty jáne saltanatty parad deńgeiinde atap ótý ustanymyn aiyptaǵandar da boldy. Al óz áskerin paradqa jibergen elderdiń áreketin Pýtin «jaýyngerlik baýyrlastyqtyń» belgisi dep sipattady.
Kreml basshysy Reseidiń birneshe ret atysty toqtatý týraly bastama kótergenin, biraq Ýkraina tarapynan bul usynystar eskerýsiz qalǵanyn aitady. Ol Reseidiń 9 mamyrǵa orai taǵy da birjaqty túrde atysty toqtatý jariialaǵanyn, biraq sol kúnderi Ýkraina shabýyldaryn kúsheitkenin málimdedi. Sonymen qatar Reseidiń beibit kelissózderge aldyn ala sharttarsyz daiyn ekenin, bul qadamǵa 15 mamyrda Stambýlda qaita aiaq basýdy usynatynyn aitady.
Degenmen Pýtin ózi tisin qairap júrgen elderdi tilimen túirep ótip, Reseidiń derjavalyq ambitsiiasyn kótermelep qoiatyn ádetin shetke ysyryp, Batystyń keibir elderiniń antireseilik ritorikasyna qaramastan, sýverendi ustanymdaǵy eldermen syndarly qarym-qatynas ornatýǵa úmit bildiretinin atap ótti. Ásirese Qytaimen strategiialyq seriktestikti erekshe atap ótti.
Qysqasha aitsaq, Pýtin Jeńis merekesin halyqaralyq yntymaqtastyqtyń belgisi retinde baǵalap, Ýkrainadaǵy soǵysty toqtatý úshin kelissózderge daiyn ekenin aitty jáne Reseige dostyq niet tanytqan elderge alǵys bildirdi. Sondai-aq Ýkrainany soǵysty toqtatý týraly bastamadan birneshe márte bas tartqanyn qaita-qaita aityp, aiyp taǵýmen boldy.
«Taǵy da qaitalap aitamyn, biz oq atýdy toqtatý jóninde birneshe ret qadam jasadyq Biz eshqashan Ýkraina tarapymen dialogtan bas tartqan emespiz. Taǵy da eske salaiyn, 2022 jyly kelissózderdi úzgen biz emes, Ýkraina tarapy boldy. Osyǵan bailanysty, eshnársege qaramastan, biz Kiev biligine 2022 jyldyń sońynda olardyń tarapynan úzilgen kelissózderdi qaita bastaýǵa, tikelei kelissózderdi qaita jandandyrýǵa shaqyramyz. Bul rette, erekshe atap ótemin – eshqandai aldyn ala sharttarsyz», – dedi Resei basshysy.
Pýtin kelissózderdi kidirissiz, kelesi beisenbide, 15 mamyrda, buryn ótkizilgen jáne úzilgen oryn – Stambýlda bastaýdy usynyp, Erdoǵanmen shuǵyl túrde bailanysqa shyǵatynyn jetkizdi.
Al Ýkraina prezidenti Vladimir Zelenskii de málimdeme jasap, Stambýlǵa sózsiz baratynyn jáne Pýtinniń ózin kútetinin ashyp aitty. Biraq Kreml buǵan asa selk ete qoimady. Endi álem qos prezident Túrkiia jerinde kezdesip, qol alysa ma, álde taǵy da Pýtin bir aila-sharǵysyn oilastyryp otyr ma degen suraqtyń tóńiretinge óz qal-qaderinshe oi qoryta bastady.
Ult.kz tilshisi de belgili saiasattanýshy Janat Momynqulovqa habarlasyp, bul taqyryp tóńiregindegi pikirin surap-bildi. Onyń aitýynsha, Pýtinniń Zelenskiimen kelissózder ústeline birge otyra qoiýy ekitalai. Ádettegidei syrtqy saiasattaǵy senimdi serikterin jiberýi bek yqtimal.
«Meniń oiymsha, keshe Frantsiia, Ulybritaniia, Polsha jáne Germaniianyń basshylary Ýkrainaǵa kelip, Zelenskiige óte qýatty qoldaý kórsetti. Odan keiin Tramppen telefonmen sóilesip, bular Pýtinge otyz kúndik atysty toqtatýdy usyndy. Bul joly Zelenskii bar, sol mańaidaǵy eýropalyqtar bar, bular ózderine óte senimdi boldy. Eger Pýtin otyz kúndik atysty toqtatýǵa kelispese, úlken sanktsiialardy salý jóninde másele kóterildi. Jáne ol memleketterde Reseidiń júz milliardtaǵan dollar qarajaty buǵattalǵany belgili. Sondyqtan da olardyń sózi bir jerden shyqty. Sonymen qatar Tramptyń yqpalymen Makron men Erdoǵan da sóilesti. Áńgime barysynda Erdoǵan «bul joly betburysty kezeń bolatyn túri bar» dep qaldy», – deidi J.Momynqulov.
Onyń aitýynsha, bul – Saýd Arabiiasynda bolyp jatqan diplomatiialyq trekti Túrkiiaǵa qarai burý. Bul bir jaǵynan Reseige de tiimdi kórinedi.
«Reseidiń aityp júrgeni de sol, toqtap qalǵan Stambýl protsesin qaita jalǵastyrý. Al endi túrkiialyq derekkózder aitqandai, Pýtin osy beisenbi kúni Zelenskiimen kezdesýge kelmeidi. Óitkeni Zelenskii óte utymdy, senimdi sóiledi. Iaǵni Pýtinge «Kel, Stambýldaǵy kezdesýge daiynmyn» dep óziniń batyldyǵyn, senimdiligin kórsetti. Al Pýtin ondaiǵa barmaidy. Ol óziniń diplomatiialyq kómekshilerin, SIM ókilderin jibermek», – deidi J.Momynqulov.
Iaǵni saiasattanýshy V.Pýtin kelmese de kezdesý bolatynyn jetkizdi. Biraq kelissózdiń kelesi raýndy neden bastalatyny ázirge beimálim. Eki jaq ta qasarysyp, tur.
«Birinshiden, Zelenskii men Eýropa kóshbasshylary «30 kúnge soǵysty toqtatatyp, dúisenbiden bastap ary qarai kelise jatarmyz» degen pozitsiiany ustanyp otyr. Al Reseidiń pozitsiiasy: birinshi – kezdeseiik, sosyn baryp soǵysty toqtatýdyń mán-jaiyn birjolata sóileseiik degenge saiady. Endi osyǵan deiingi áńgimelerge taldaý jasap kórsek, eki tarapty ary-beri yrǵaǵan Tramp kelisim protsesin belgili bir jerge deiin alyp keldi», degen saiasattanýshy Pýtinniń Jeńis kúnin jetistirip toilai almaǵanyn da jasyrmady.
Sonymen qatar saiasattanýshy Janat Momynqulov Resei maidanda kúshtirek bolǵandyqtan, Pýtinge keibir talaptaryn sońyna deiin iske asyrý kerek bolyp turǵanyn alǵa tartty.
«Qazir Pýtinge birinshiden Ýkrainany NATO-ǵa kirgizbeý boiynsha naqty kepildeme kerek bolyp tur. Odan keiin sanktsiialardy alý. Sonymen qatar keibir aýmaqtardy, máselen Qyrymdy Ýkraina moiyndasyn degen siiaqty óziniń talaptary bar. Sondyqtan da meniń oiymsha, osy joly da diplomatiialyq kezdesý bolady, ol Pýtinsiz ótedi. Barǵan jaǵdaida da oǵan deiin jaǵdai pisip-jetildi me, degen suraq týyndaidy. Meniń oiymsha, tolyq pisip-jetilmedi. Sondyqtan da Zelenskii Pýtindi shaqyrý arqyly óte utymdy, myqty qadam jasady. Tramp ta «Osy joly kóreiik Eki tarap ne isteidi eken?», dep, kózin shyǵysqa tastap otyr. Iaǵni ortaq bir kelisimge kele almaǵan jaǵdaida biz basqa da sanktsiia syndy sharalardy qolǵa alamyz dep otyr. Odan bólek, Eýropadan taǵy da qosymsha qarý-jaraq bermek», – deidi saiasattanýshy Janat Momynqulov.
Onyń aitýynsha, dál qazir Ýkrainany eshkim orta jolda tastap keteiin dep turǵan joq. Eýropalyq odaq, onyń ar jaǵyndaǵy AQSh Ýkrainany belgili bir baǵanada kúsheite bermek. Áskeri jaǵynan da, basqa jaǵynan da qoldaý kórsetip, Reseidiń ashyq talaýyna berip qoimas degen úmit bar.
«Óitkeni olardyń Batystyń múddesinde Ýkrainany Reseige berý tiimsiz. Al endi Tramptyń málimdemelerine kelsek, ol qarama-qaishy nárselerdiń bárin aitty. Biraq dál qazirgi kezde onyń naqty maqsattary anyqtalyp tur. Iaǵni Eýropalyq odaqty da qaýipke tastaiyn dep turǵan joq. Demek, bul – osy kelissózderdegi óte betburysty mańyzdy sát.
Resei ármen qarai soǵysady dep oilamaimyn. Olar alatyn jerin alyp boldy. Ary qarai jylji almai jatyr. Aldaǵy ýaqytta Resei basyp alǵan territoriialaryn qoldana otyryp, osy kelissózderde barynsha dividendterin alyp qalýǵa tyrysady. Ary qarai soǵys qyzady dep oilamaimyn. Óitkeni Resei qansha kúshin sarqysa da ary qarai soǵysty jalǵastyrýdyń eshqandai mán-maǵynasy qalmady. Meniń oiymsha, bular kelisimge kele alady. Óitkeni bólisetin eshteńe qalǵan joq. Ýkraina da alatyn jerin alyp boldy. Endi diplomatiialyq jolmen sony jumsartyp, qaǵazǵa túsirip, kelissóz retinde aiaqtaý kerek bolyp tur», – deidi Janat Momynqulov.
Al óńirlik geosaiasattaǵy bul mańyzdy qadam, iaǵni kóp resýrsty qajet etetin soǵystyń aiaqtalýy óńirdegi munai-gaz salasyna áser ete me degen de suraqtardyń bolýy zańdylyq. Bul rette munai sarapshysy Abzal Narymbetov qos prezidenttiń málimdemeleri, kelissózder talaptary munai-gaz ónimderiniń baǵysyna aitarlyqtai áser ete qoimaitynyn aitty. Iaǵni munaidy baǵasyn ýysynda ustap turǵan soǵys emes, odan basqa da negizgi ekonomikalyq, saiasi faktorlar.
