فوتو: ريا نوۆوستي/Reuters
11 مامىردان 12 مامىرعا قاراعان تٷنگٸ ساعات 2.00-دە رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين رەسەيلٸك جەنە شەتەلدٸك باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ مەلٸمدەمە جاسادى. ەرينە جەڭٸس كٷنٸنٸڭ قۇرمەتٸنە ٶتكەن مەرەكەلٸك پارادتىڭ قورىتىندىسى تۋرالى ايتىلاتىن بۇل كەزدەسۋ اسا بٸر ىجداھاتتىلىقپەن كٷتٸلگەن جوق ەدٸ. دەگەنمەن پۋتين جۋرناليستەر الدىندا ۋكراينامەن اراداعى سوعىس تاقىرىبىن دا جەنە كەلٸسسٶزدەر مەسەلەسٸن دە اينالاپ ٶتپەدٸ. بۇل جولعى مەلٸمدەمە وسىسىمەن ەلەمدٸ ٶزٸنە قاراتتى.
جالپى, ۆ.پۋتين شەتەلدٸك قوناقتارعا العىسىن ايتىپ, ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستاعى جەڭٸستٸڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ, سونداي-اق قازٸرگٸ گەوساياسي جاعداي, ۋكرايناداعى قاقتىعىس جەنە كەلٸسسٶزدەرگە دايىندىق مەسەلەسٸن ايتتى.
ۋكراينا جەرٸن باسا-كٶكتەپ كٸرٸپ, تاس-تالقانىن شىعارىپ جاتقان رەسەيدٸڭ قازٸر سٷتكە تيگەن مىسىقتاي سٷيكٸمٸ كەتكەن. سوندىقتان دا كٶپتەگەن ەل باسشىلارى بۇل مەرەيتويعا كەلۋدەن باس تارتتى جەنە سالتاناتتى پاراد دەڭگەيٸندە اتاپ ٶتۋ ۇستانىمىن ايىپتاعاندار دا بولدى. ال ٶز ەسكەرٸن پارادقا جٸبەرگەن ەلدەردٸڭ ەرەكەتٸن پۋتين «جاۋىنگەرلٸك باۋىرلاستىقتىڭ» بەلگٸسٸ دەپ سيپاتتادى.
كرەمل باسشىسى رەسەيدٸڭ بٸرنەشە رەت اتىستى توقتاتۋ تۋرالى باستاما كٶتەرگەنٸن, بٸراق ۋكراينا تاراپىنان بۇل ۇسىنىستار ەسكەرۋسٸز قالعانىن ايتادى. ول رەسەيدٸڭ 9 مامىرعا وراي تاعى دا بٸرجاقتى تٷردە اتىستى توقتاتۋ جارييالاعانىن, بٸراق سول كٷندەرٸ ۋكراينا شابۋىلدارىن كٷشەيتكەنٸن مەلٸمدەدٸ. سونىمەن قاتار رەسەيدٸڭ بەيبٸت كەلٸسسٶزدەرگە الدىن الا شارتتارسىز دايىن ەكەنٸن, بۇل قادامعا 15 مامىردا ستامبۋلدا قايتا اياق باسۋدى ۇسىناتىنىن ايتادى.
دەگەنمەن پۋتين ٶزٸ تٸسٸن قايراپ جٷرگەن ەلدەردٸ تٸلٸمەن تٷيرەپ ٶتٸپ, رەسەيدٸڭ دەرجاۆالىق امبيتسيياسىن كٶتەرمەلەپ قوياتىن ەدەتٸن شەتكە ىسىرىپ, باتىستىڭ كەيبٸر ەلدەرٸنٸڭ انتيرەسەيلٸك ريتوريكاسىنا قاراماستان, سۋۆەرەندٸ ۇستانىمداعى ەلدەرمەن سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ٷمٸت بٸلدٸرەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. ەسٸرەسە قىتايمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
قىسقاشا ايتساق, پۋتين جەڭٸس مەرەكەسٸن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە باعالاپ, ۋكرايناداعى سوعىستى توقتاتۋ ٷشٸن كەلٸسسٶزدەرگە دايىن ەكەنٸن ايتتى جەنە رەسەيگە دوستىق نيەت تانىتقان ەلدەرگە العىس بٸلدٸردٸ. سونداي-اق ۋكراينانى سوعىستى توقتاتۋ تۋرالى باستامادان بٸرنەشە مەرتە باس تارتقانىن قايتا-قايتا ايتىپ, ايىپ تاعۋمەن بولدى.
«تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, بٸز وق اتۋدى توقتاتۋ جٶنٸندە بٸرنەشە رەت قادام جاسادىق بٸز ەشقاشان ۋكراينا تاراپىمەن ديالوگتان باس تارتقان ەمەسپٸز. تاعى دا ەسكە سالايىن, 2022 جىلى كەلٸسسٶزدەردٸ ٷزگەن بٸز ەمەس, ۋكراينا تاراپى بولدى. وسىعان بايلانىستى, ەشنەرسەگە قاراماستان, بٸز كيەۆ بيلٸگٸنە 2022 جىلدىڭ سوڭىندا ولاردىڭ تاراپىنان ٷزٸلگەن كەلٸسسٶزدەردٸ قايتا باستاۋعا, تٸكەلەي كەلٸسسٶزدەردٸ قايتا جانداندىرۋعا شاقىرامىز. بۇل رەتتە, ەرەكشە اتاپ ٶتەمٸن – ەشقانداي الدىن الا شارتتارسىز», – دەدٸ رەسەي باسشىسى.
پۋتين كەلٸسسٶزدەردٸ كٸدٸرٸسسٸز, كەلەسٸ بەيسەنبٸدە, 15 مامىردا, بۇرىن ٶتكٸزٸلگەن جەنە ٷزٸلگەن ورىن – ستامبۋلدا باستاۋدى ۇسىنىپ, ەردوعانمەن شۇعىل تٷردە بايلانىسقا شىعاتىنىن جەتكٸزدٸ.
ال ۋكراينا پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير زەلەنسكيي دە مەلٸمدەمە جاساپ, ستامبۋلعا سٶزسٸز باراتىنىن جەنە پۋتيننٸڭ ٶزٸن كٷتەتٸنٸن اشىپ ايتتى. بٸراق كرەمل بۇعان اسا سەلك ەتە قويمادى. ەندٸ ەلەم قوس پرەزيدەنت تٷركييا جەرٸندە كەزدەسٸپ, قول الىسا ما, ەلدە تاعى دا پۋتين بٸر ايلا-شارعىسىن ويلاستىرىپ وتىر ما دەگەن سۇراقتىڭ تٶڭٸرەتٸنگە ٶز قال-قادەرٸنشە وي قورىتا باستادى.
Ult.kz تٸلشٸسٸ دە بەلگٸلٸ ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆقا حابارلاسىپ, بۇل تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندەگٸ پٸكٸرٸن سۇراپ-بٸلدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, پۋتيننٸڭ زەلەنسكييمەن كەلٸسسٶزدەر ٷستەلٸنە بٸرگە وتىرا قويۋى ەكٸتالاي. ەدەتتەگٸدەي سىرتقى ساياساتتاعى سەنٸمدٸ سەرٸكتەرٸن جٸبەرۋٸ بەك ىقتيمال.
«مەنٸڭ ويىمشا, كەشە فرانتسييا, ۇلىبريتانييا, پولشا جەنە گەرمانييانىڭ باسشىلارى ۋكرايناعا كەلٸپ, زەلەنسكييگە ٶتە قۋاتتى قولداۋ كٶرسەتتٸ. ودان كەيٸن ترامپپەن تەلەفونمەن سٶيلەسٸپ, بۇلار پۋتينگە وتىز كٷندٸك اتىستى توقتاتۋدى ۇسىندى. بۇل جولى زەلەنسكيي بار, سول ماڭايداعى ەۋروپالىقتار بار, بۇلار ٶزدەرٸنە ٶتە سەنٸمدٸ بولدى. ەگەر پۋتين وتىز كٷندٸك اتىستى توقتاتۋعا كەلٸسپەسە, ٷلكەن سانكتسييالاردى سالۋ جٶنٸندە مەسەلە كٶتەرٸلدٸ. جەنە ول مەملەكەتتەردە رەسەيدٸڭ جٷز ميللياردتاعان دوللار قاراجاتى بۇعاتتالعانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان دا ولاردىڭ سٶزٸ بٸر جەردەن شىقتى. سونىمەن قاتار ترامپتىڭ ىقپالىمەن ماكرون مەن ەردوعان دا سٶيلەستٸ. ەڭگٸمە بارىسىندا ەردوعان «بۇل جولى بەتبۇرىستى كەزەڭ بولاتىن تٷرٸ بار» دەپ قالدى», – دەيدٸ ج.مومىنقۇلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل – ساۋد ارابيياسىندا بولىپ جاتقان ديپلوماتييالىق ترەكتٸ تٷركيياعا قاراي بۇرۋ. بۇل بٸر جاعىنان رەسەيگە دە تيٸمدٸ كٶرٸنەدٸ.
«رەسەيدٸڭ ايتىپ جٷرگەنٸ دە سول, توقتاپ قالعان ستامبۋل پروتسەسٸن قايتا جالعاستىرۋ. ال ەندٸ تٷركييالىق دەرەككٶزدەر ايتقانداي, پۋتين وسى بەيسەنبٸ كٷنٸ زەلەنسكييمەن كەزدەسۋگە كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ زەلەنسكيي ٶتە ۇتىمدى, سەنٸمدٸ سٶيلەدٸ. ياعني پۋتينگە «كەل, ستامبۋلداعى كەزدەسۋگە دايىنمىن» دەپ ٶزٸنٸڭ باتىلدىعىن, سەنٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. ال پۋتين وندايعا بارمايدى. ول ٶزٸنٸڭ ديپلوماتييالىق كٶمەكشٸلەرٸن, سٸم ٶكٸلدەرٸن جٸبەرمەك», – دەيدٸ ج.مومىنقۇلوۆ.
ياعني ساياساتتانۋشى ۆ.پۋتين كەلمەسە دە كەزدەسۋ بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. بٸراق كەلٸسسٶزدٸڭ كەلەسٸ راۋندى نەدەن باستالاتىنى ەزٸرگە بەيمەلٸم. ەكٸ جاق تا قاسارىسىپ, تۇر.
«بٸرٸنشٸدەن, زەلەنسكيي مەن ەۋروپا كٶشباسشىلارى «30 كٷنگە سوعىستى توقتاتاتىپ, دٷيسەنبٸدەن باستاپ ارى قاراي كەلٸسە جاتارمىز» دەگەن پوزيتسييانى ۇستانىپ وتىر. ال رەسەيدٸڭ پوزيتسيياسى: بٸرٸنشٸ – كەزدەسەيٸك, سوسىن بارىپ سوعىستى توقتاتۋدىڭ مەن-جايىن بٸرجولاتا سٶيلەسەيٸك دەگەنگە سايادى. ەندٸ وسىعان دەيٸنگٸ ەڭگٸمەلەرگە تالداۋ جاساپ كٶرسەك, ەكٸ تاراپتى ارى-بەرٸ ىرعاعان ترامپ كەلٸسٸم پروتسەسٸن بەلگٸلٸ بٸر جەرگە دەيٸن الىپ كەلدٸ», دەگەن ساياساتتانۋشى پۋتيننٸڭ جەڭٸس كٷنٸن جەتٸستٸرٸپ تويلاي الماعانىن دا جاسىرمادى.
سونىمەن قاتار ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆ رەسەي مايداندا كٷشتٸرەك بولعاندىقتان, پۋتينگە كەيبٸر تالاپتارىن سوڭىنا دەيٸن ٸسكە اسىرۋ كەرەك بولىپ تۇرعانىن العا تارتتى.
«قازٸر پۋتينگە بٸرٸنشٸدەن ۋكراينانى ناتو-عا كٸرگٸزبەۋ بويىنشا ناقتى كەپٸلدەمە كەرەك بولىپ تۇر. ودان كەيٸن سانكتسييالاردى الۋ. سونىمەن قاتار كەيبٸر اۋماقتاردى, مەسەلەن قىرىمدى ۋكراينا مويىنداسىن دەگەن سيياقتى ٶزٸنٸڭ تالاپتارى بار. سوندىقتان دا مەنٸڭ ويىمشا, وسى جولى دا ديپلوماتييالىق كەزدەسۋ بولادى, ول پۋتينسٸز ٶتەدٸ. بارعان جاعدايدا دا وعان دەيٸن جاعداي پٸسٸپ-جەتٸلدٸ مە, دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مەنٸڭ ويىمشا, تولىق پٸسٸپ-جەتٸلمەدٸ. سوندىقتان دا زەلەنسكيي پۋتيندٸ شاقىرۋ ارقىلى ٶتە ۇتىمدى, مىقتى قادام جاسادى. ترامپ تا «وسى جولى كٶرەيٸك ەكٸ تاراپ نە ٸستەيدٸ ەكەن?», دەپ, كٶزٸن شىعىسقا تاستاپ وتىر. ياعني ورتاق بٸر كەلٸسٸمگە كەلە الماعان جاعدايدا بٸز باسقا دا سانكتسييا سىندى شارالاردى قولعا الامىز دەپ وتىر. ودان بٶلەك, ەۋروپادان تاعى دا قوسىمشا قارۋ-جاراق بەرمەك», – دەيدٸ ساياساتتانۋشى جانات مومىنقۇلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, دەل قازٸر ۋكراينانى ەشكٸم ورتا جولدا تاستاپ كەتەيٸن دەپ تۇرعان جوق. ەۋروپالىق وداق, ونىڭ ار جاعىنداعى اقش ۋكراينانى بەلگٸلٸ بٸر باعانادا كٷشەيتە بەرمەك. ەسكەري جاعىنان دا, باسقا جاعىنان دا قولداۋ كٶرسەتٸپ, رەسەيدٸڭ اشىق تالاۋىنا بەرٸپ قويماس دەگەن ٷمٸت بار.
«ٶيتكەنٸ ولاردىڭ باتىستىڭ مٷددەسٸندە ۋكراينانى رەسەيگە بەرۋ تيٸمسٸز. ال ەندٸ ترامپتىڭ مەلٸمدەمەلەرٸنە كەلسەك, ول قاراما-قايشى نەرسەلەردٸڭ بەرٸن ايتتى. بٸراق دەل قازٸرگٸ كەزدە ونىڭ ناقتى ماقساتتارى انىقتالىپ تۇر. ياعني ەۋروپالىق وداقتى دا قاۋٸپكە تاستايىن دەپ تۇرعان جوق. دەمەك, بۇل – وسى كەلٸسسٶزدەردەگٸ ٶتە بەتبۇرىستى ماڭىزدى سەت.
رەسەي ەرمەن قاراي سوعىسادى دەپ ويلامايمىن. ولار الاتىن جەرٸن الىپ بولدى. ارى قاراي جىلجي الماي جاتىر. الداعى ۋاقىتتا رەسەي باسىپ العان تەرريتورييالارىن قولدانا وتىرىپ, وسى كەلٸسسٶزدەردە بارىنشا ديۆيدەندتەرٸن الىپ قالۋعا تىرىسادى. ارى قاراي سوعىس قىزادى دەپ ويلامايمىن. ٶيتكەنٸ رەسەي قانشا كٷشٸن سارقىسا دا ارى قاراي سوعىستى جالعاستىرۋدىڭ ەشقانداي مەن-ماعىناسى قالمادى. مەنٸڭ ويىمشا, بۇلار كەلٸسٸمگە كەلە الادى. ٶيتكەنٸ بٶلٸسەتٸن ەشتەڭە قالعان جوق. ۋكراينا دا الاتىن جەرٸن الىپ بولدى. ەندٸ ديپلوماتييالىق جولمەن سونى جۇمسارتىپ, قاعازعا تٷسٸرٸپ, كەلٸسسٶز رەتٸندە اياقتاۋ كەرەك بولىپ تۇر», – دەيدٸ جانات مومىنقۇلوۆ.
ال ٶڭٸرلٸك گەوساياساتتاعى بۇل ماڭىزدى قادام, ياعني كٶپ رەسۋرستى قاجەت ەتەتٸن سوعىستىڭ اياقتالۋى ٶڭٸردەگٸ مۇناي-گاز سالاسىنا ەسەر ەتە مە دەگەن دە سۇراقتاردىڭ بولۋى زاڭدىلىق. بۇل رەتتە مۇناي ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ قوس پرەزيدەنتتٸڭ مەلٸمدەمەلەرٸ, كەلٸسسٶزدەر تالاپتارى مۇناي-گاز ٶنٸمدەرٸنٸڭ باعىسىنا ايتارلىقتاي ەسەر ەتە قويمايتىنىن ايتتى. ياعني مۇنايدى باعاسىن ۋىسىندا ۇستاپ تۇرعان سوعىس ەمەس, ودان باسقا دا نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق, ساياسي فاكتورلار.
