Foto: Akorda.kz
Búgin, 1 qyrkúiekte Prezident Qasym-Jomart Toqaev Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomikalyq baǵdary» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyn jariialady, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Qurmetti otandastar!
Qadirli depýtattar jáne Úkimet músheleri!
Qazaqstan Respýblikasy Konstitýtsiiasynyń 59-shy babyna sáikes VIII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń ekinshi sessiiasyn ashyq dep jariialaimyn.
Qurmetti depýtattar!
Barshańyzdy kezekti sessiianyń ashylýymen quttyqtaimyn! Jaýapty qyzmetterińizge tabys tileimin!
Kóktemdegi sailaýdan keiin Parlamenttegi saiasi partiialardyń qatary kóbeidi. Depýtattar quramy aitarlyqtai ózgerdi. Saiasi partiialardyń fraktsiialary, bir mandatty okrýgtan sailanǵan depýtattar da jumysqa belsene kiristi. Olar kóptegen zań jobasyna bastamashylyq etip, ózekti máselelerdi batyl kótere bastady.
Depýtattarymyz jazda da kóp jumys atqardy. Nebári eki aida 1200-den astam eldi mekendi aralap, sailaýshylarmen kezdesti, turǵyndardyń tynys-tirshiligimen tanysty.
Men barshańyzǵa tabysty qyzmetterińiz úshin shynaiy rizashylyǵymdy bildiremin. Jańa sessiiada jumys qarqyny budan da joǵary bolady dep oilaimyn.
Qurmetti otandastar!
Barshańyzǵa málim, men jyl saiyn halyqqa Joldaýymdy Parlament sessiiasynyń ashylýynda jariialaimyn. Búginde bul jaqsy dástúrge ainaldy. Munyń airyqsha máni bar.
Sebebi dál osy sátte jáne dál osy jerde bilik tarmaqtarynyń barlyq ókilderi bas qosady. Aldaǵy orta merzimdik jumystyń baǵyt-baǵdary aiqyndalady. Naqty tapsyrmalar beriledi, jańa mindetter júkteledi. Parlament, Úkimet jáne basqa da quzyrly organdar tyń qarqynmen iske kirisedi. Bir sózben aitsaq, memlekettik apparattyń úilesimdi ári tiimdi jumys isteýi úshin bul is-shara óte mańyzdy.
Búginde meniń bastamalarymnyń basym kópshiligi júzege asty. Birqatar jumys jalǵasyp jatyr. Osy oraida halyqtyń turmys sapasyna tikelei áser etken keibir sharalardy atap ótkim keledi.
Mysaly, 2020 jyldan beri muǵalimderdiń jalaqysy eki ese ósti. Dárigerlerdiń ailyǵy da aitarlyqtai kóbeidi. Qazir olardyń tabysy elimizdegi ortasha jalaqydan áldeqaida joǵary. Jurtqa zeinetaqy jinaǵynyń bir bóligin paidalaný múmkindigi berildi. Millionǵa jýyq adam osy jobanyń igiligin kórdi – turǵyn úi máselesin sheship, baspanaly boldy. «Jaily mektep» jobasy aiasynda 400-ge jýyq mektep salynady. Qazir aýyldyq jerde 300-den astam densaýlyq saqtaý nysany salynyp jatyr. «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy qolǵa alyndy. Sonyń arqasynda jańa jyldan bastap balalardyń esepshotyna qarajat túse bastaidy. Igerilmei jatqan nemese zańsyz berilgen 8 million gektar jer memleket menshigine qaitaryldy.
Men naqty iske asqan sharalardyń bir bóligin ǵana atap óttim. Shyn máninde, kóp jumys atqaryldy, bolashaqta da óz jalǵasyn tabady.
Ózderińizge málim, byltyrdan beri elimizde aýqymdy saiasi jańǵyrý jumystary júrgizildi. Nebári bir jarym jyldyń ishinde kóptegen ózgeris jasaldy. Oǵan barshańyz kýá boldyńyzdar, reformany júzege asyrý úshin belsendi túrde jumys istedińizder.
Qolǵa alǵan sharalar nátijesinde bilik tarmaqtary arasynda tiimdi tepe-teńdik ornady. Basqarý júiesi yqpaldy Parlamenti bar Prezidenttik respýblika úlgisine kóshti. Elimizde «kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujyrymdamasy barynsha ornyqty. «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵidatyn naqty iske asyrýymyz qajet. Bul jerde Parlamenttiń róli erekshe.
Adam quqyǵyn qorǵaý salasynda mańyzdy qadamdar jasaldy. Ádildikti jáne zań ústemdigin ornatý úshin aýqymdy jumys júrgizilip jatyr. Sheshim qabyldaý úderisine azamattardyń qatysý múmkindigi artty. Qoǵamnyń saiasi mádenieti múlde jańa sipatqa ie boldy.
Alaida naǵyz damyǵan el bolamyz desek, saiasi reformalarmen shektelip qalmaýymyz kerek. Osy jumysty túbegeili jáne jan-jaqty áleýmettik-ekonomikalyq reformaǵa ushtastyrý qajet.
Qazir álemde geosaiasi ahýal ýshyǵyp tur. Soǵan qaramastan, el ekonomikasynyń negizgi baǵyttary boiynsha kórsetkishter ósti.
Byltyr Qazaqstannyń ishki jalpy ónimi 104 trillion teńge boldy. Elimizge 28 milliard dollar tikelei shetel investitsiiasy tartyldy. Bul – rekordtyq kórsetkish. Syrtqy saýda-sattyq buryn bolmaǵan deńgeige, iaǵni 136 milliard dollarǵa jetti. Onyń 84 milliardy – eksport. Syrtqy qorymyz 100 milliard dollarǵa jýyqtady. Bul, eń aldymen, ekonomikalyq turaqtylyǵymyzdyń asa mańyzdy kepili ekeni sózsiz.
Árine, basqa elder de qarap otyrǵan joq, olar da alǵa qarai umtylyp, damýda. Bir sózben aitqanda, jahandyq ekonomika jáne halyqaralyq eńbek naryǵy túbegeili ózgerýde. Tehnologiialyq báseke qyzyp tur. Barlyq jerde resýrstar úshin talas júrip jatyr. Klimattyń ózgerýi, azyq-túlik qaýipsizdigi jáne demografiialyq turǵydan ornyqty damý eń ózekti máselege ainaldy. Bir sózben aitqanda, adamzat tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan syn-qaterler men túbegeili ózgerister dáýiri bastaldy.
Osyndai asa mańyzdy shaqta zor ekonomikalyq serpilis jasaýǵa elimizdiń tolyq múmkindigi bar. Ol úshin biz birtindep jańa ekonomikalyq úlgige ótýimiz kerek. Bul jumysty batyl júrgizýimiz qajet. Basty maqsat – qaǵaz júzindegi biik jetistikterge qol jetkizý emes, shyn máninde halyqtyń turmys sapasyn jaqsartý bolýǵa tiis.
Ádildik, inkliýzivtik jáne únemshildik jańa ekonomikalyq baǵdarymyzdyń ózegine ainalady.
Qazaqstannyń ekonomikalyq damýynyń jańa paradigmasy elimizdiń básekelik artyqshylyqtaryn tiimdi paidalanýǵa jáne óndiris salasyndaǵy eńbek, kapital, resýrstar, tehnologiia siiaqty negizgi faktorlardyń áleýetin barynsha ashýǵa negizdeledi.
Jańa ekonomikalyq saiasatta júzege asýy ekitalai, uzaq merzimdi maqsat qoiýǵa bolmaidy.
Osy Joldaýda aitylatyn mindettiń bári úsh jyldyń ishinde oryndalýǵa tiis. Al asa kúrdeli mindetterdi júzege asyrý úshin naqty merzim bekitiledi.
Endi ekonomikanyń qurylymyna qatysty reformanyń negizgi tustaryna toqtalaiyn.
Qazirgi eń basty mindet – elimizdiń myqty ónerkásiptik negizin qalyptastyrý jáne ekonomikamyz ózimizdi tolyq qamtamasyz ete alatyn jaǵdaiǵa jetý. Sondyqtan óńdeý salasyn jedel damytýǵa basa mán berýimiz qajet.
Biz el taǵdyry úshin airyqsha máni bar birqatar jobany júzege asyrýymyz kerek. Ekonomikany ártaraptandyrý burynǵydan da mańyzdy mindetke ainalýda.
Bul rette metaldy tereń óńdeý, munai-gaz jáne kómir himiiasy, aýyr mashina jasaý, ýrandy konversiialaý jáne baiytý, avtobólshekter jáne tyńaitqyshtar shyǵarý siiaqty baǵyttarǵa airyqsha nazar aýdarǵan jón. Basqasha aitsaq, joǵary deńgeide óńdelgen ónim shyǵaratyn klaster qurý kerek.
Elimizdiń týristik áleýetin de paidalaný kerek. Týrizm osyndai serpindi jobalar qatarynda bolýǵa tiis. Ókinishke qarai, osy mańyzdy saladaǵy jumys durys atqarylmai jatyr, elimiz basqa memlekettermen salystyrǵanda artta qalyp keledi.
Jalpy, keminde 15 iri jobadan turatyn naqty tizim daiyndalýǵa tiis. Osy salada buryn bolǵan qatelikterdi qaitalaýǵa bolmaidy.
Jobalardy tiimdi qoldaý sharalaryn jáne olardy oryndaý merzimderin naqty aiqyndaý kerek. Ony iske asyrýǵa shetel investorlaryn jáne elimizdiń biznes ókilderin barynsha tartqan jón. Jumysqa ózimizdiń shikizatty, taýarlar men kadrlardy, basqasha aitqanda, barlyq ishki múmkindikterimizdi paidalaný qajet.
Biz jańa ónerkásip saiasaty arqyly jańasha damý úlgisine kóshýge tiispiz.
Memleket iri kásiporyndarmen birlesip, óndiristiń barlyq satysy óz elimizde bolýyn qamtamasyz etýi kerek. Ol úshin óndiris salasyn retteitin jáne yntalandyratyn túrli tásilderdi qoldaný qajet. Óńdeý ónerkásibi shikizatty kóńilge qonymdy baǵamen jetkilikti kólemde alýy kerek.
Sonymen birge retteletin satyp alý kezindegi óz taýarlarymyzdyń úlesin arttyrý jáne ofteik júiesin tolyq iske qosý qajet. Elimizdegi ónim óndirýshilermen jasalatyn ofteik kelisim-sharttardyń úlesin keminde 10 paiyzǵa jetkizý kerek. Bul – jyl saiyn 2 trillion teńge degen sóz.
Men byltyr qoldanystaǵy júieniń bitpeitin daý-damai, jumystyń uzaq merzim, ashyq emestigi siiaqty túitkildi máselelerin sheshý úshin jańa memlekettik satyp alý júiesin engizýdi tapsyrdym. Úkimet jańa zań jobasyn ázirledi. Bul qujat biýdjet qarjysyn únemdep ári esep bere otyryp jumsaýǵa septigin tigizýi kerek.
Bir jaǵynan jańa júie elimizdiń kásipkerlerine odan ári qoldaý kórsetilýin jáne eń bastysy, qordalanǵan máselelerdiń biýdjetten qarjylandyrý arqyly shuǵyl sheshilýin qamtamasyz etýge tiis.
Satyp alý úderisi ońtailanyp, qysqartylady, «baǵa emes, sapa» qaǵidatyna basymdyq beriledi, iaǵni, dempingke tiimdi tosqaýyl qoiylady jáne úderister tolyq avtomattandyrylady. Memlekettik satyp alý júiesine alǵash ret «basynan baqaishaǵyna deiin» jasaý tásili engiziledi.
Jumystyń ashyq bolýyn aryz-shaǵymdardy qaraýdyń jańa tásilin qoldaný jáne qoǵamdyq monitoring institýtyn engizý arqyly qamtamasyz etken jón.
Sonyń nátijesinde aldaǵy úsh jyldyń ishinde retteletin satyp alý salasyndaǵy jergilikti ónimder men qyzmetterdiń úlesi keminde 60 paiyzǵa jetýge tiis.
Qazir kóptegen elder ishki naryqty qorǵaý sharalaryn belsendi qoldanady. Damyǵan memleketterdiń ózi protektsionistik ónerkásip saiasatyna kóshti.
Dúniejúzilik saýda uiymynyń baǵalaýynsha, bizdiń eldegi ishki naryqty qorǵaý deńgeii tómen, nebári 128 tariftik emes shara. Sondyqtan biz saýda-sattyq saiasatynda jańa ári batyl qadam jasaýymyz kerek.
Memleket otandyq ónim óndirýshilerdi qorǵaýǵa mindetti. Bul – bizdiń ekonomikamyz ózgeler úshin jabyq degen sóz emes. Ekonomikamyz basqa elderge árdaiym ashyq bolýǵa tiis. Biraq ulttyq biznestiń múddesin qorǵaý kerek.
Qazaqstanda ken óndirý ónerkásibi jaqsy damyǵany barshańyzǵa belgili. Osy sala ulttyq ekonomikanyń ósimin qamtamasyz etetin senimdi tabys kózi bolyp keledi. Bolashaqta da solai bolýǵa tiis. Kóptegen metaldyń álemdik naryqtaǵy baǵasy buryn-sońdy bolmaǵan deńgeige jetti. Soǵan qaramastan iri óndiris oryndaryna jaqyn turatyn jurttyń narazylyǵy kúsheiip barady. Olar ekologiia nasharlap, densaýlyqqa ziian keltirip jatqanyn aityp, shaǵymdanýda. Jumysshylardyń óndiriste mertigýi jáne qazaǵa ushyraýy kóp bolyp ketti. Úkimet kásiporyndardyń tehnologiialyq jáne ekologiialyq ahýalyn, densaýlyq saqtaý júiesin jaqsartý úshin batyl sharalar qabyldaýy qajet. Sondyqtan iri óndiris kásiporyndary 5 jyl saiyn tehnologiialyq jáne ekologiialyq aýdit jasaýy kerek. Bul talap infraqurylym salasyndaǵy kásiporyndarǵa da qoiylýǵa tiis.
Geologiialyq barlaý isi airyqsha nazar aýdarýdy qajet etedi. Elimizdiń mineraldy shikizat bazasyn tolyqtyrý úshin 2018 jyly taý-ken salasyn basqarý máselesine qatysty jańa zańdar qabyldandy. Biraq zań talaptary tolyq oryndalmai jatyr. Sonyń saldarynan tabiǵi resýrsqa qansha bai bolsaq ta, kópten beri aýyz toltyryp aitatyn geologiialyq jańalyq ashylǵan joq. Ahýaldy dereý ózgertý kerek.
Taý-ken salasyn basqarý júiesin jýyq arada jańǵyrtý qajet. Kóptegen elde bul salany negizinen jeke kompaniialar alǵa súireidi. Sondyqtan iri kólemde jeke investitsiialardy tartý osy salanyń áleýetin ashýǵa barynsha kómektesedi.
Ol úshin salyq jáne retteý sharttary ózgeriske ikemdi bolýy kerek. Óz qarjysyna geologiialyq zertteý júrgizgen investordyń jer qoinaýyn paidalaný kezinde basym quqyqqa ie bolýyn qamtamasyz etken jón. Jobalardy kelisýge qajetti rásimder men onyń merzimin keshendi memlekettik saraptama jasaý jáne tolyq tsifrlandyrý tásilin engizý arqyly eki ese azaitý kerek. Qazir elimizdiń 1,5 million sharshy shaqyrym aýmaǵyna geologiialyq jáne geofizikalyq barlaý jasalǵan. Úkimettiń mindeti – 2026 jylǵa qarai onyń kólemin keminde 2 million 200 myńǵa jetkizý.
«Jańa zamannyń munaiyna» ainalǵan sirek jáne jerde sirek kezdesetin metall kenishterin igerý basty baǵyttyń biri bolýy kerek. Óziniń osy saladaǵy áleýetin asha alǵan elder keleshekte búkil álemniń tehnologiialyq damý baǵdaryn aiqyndaityn bolady.
Biz jyl sońyna deiin salany damytýǵa qatysty naqty ustanymymyzdy anyqtap alýǵa tiispiz. Óńdeý ónerkásibin qoldaý úshin sheteldiń jáne elimizdiń investorlaryn bastapqy úsh jylda salyqtan jáne basqa da mindetti tólemderden bosatqan jón. Bul – óńdeý indýstriiasyna aitarlyqtai serpin berýge arnalǵan óte mańyzdy shara.
Taǵy bir mańyzdy másele – qorǵanys-ónerkásip keshenin jan-jaqty nyǵaitý. Bul sala damyǵan elderdiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý isinde basty ról atqarady.
Osy oraida importqa táýeldilikti azaitýǵa múmkindik beretin, jergilikti ónim úlesi joǵary óndiris keshenin qurý – asa mańyzdy mindet.
Bizdiń armiiamyz joǵary tehnologiialy qarý-jaraqpen jáne áskeri tehnikamen, sonyń ishinde brondy tehnikamen, ushqyshsyz basqarylatyn ushý apparattarymen, qazirgi zamanǵy atys qarýlarymen jabdyqtalýǵa tiis.
Tehnikany shuǵyl jóndeitin óndiris oryndarynyń qýatyn arttyryp, otandyq kásiporyndarǵa barynsha qoldaý kórsetken jón. Bizde oǵan qajetti materialdyq-tehnikalyq baza, bilik pen tájiribe jáne mamandar bar. Tek olarǵa quzyrly mekemelerdiń tapsyrysy kerek.
Zamanaýi tehnologiia transfertin jasaý jáne jańa óndirister ashý jumysyn jalǵastyrǵan jón.
Arnaýly qorǵanys-ónerkásip keshenin damytý qory arqyly óz kásiporyndarymyzǵa tikelei qarjylyq qoldaý kórsetiledi.
Aldymyzda taǵy bir óte mańyzdy mindet tur. Biz agroónerkásip kesheninde naqty serpilis jasaýymyz kerek. Aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýeti orasan zor. Biraq biz qolda bar múmkindikterdi áli de tolyq paidalanbai otyrmyz.
Qazaqstannyń ainalasynda ónim ótkizetin óte úlken naryqtar bar. Onda sapaly azyq-túlik ónimderi tapshy. Qazaqstannyń strategiialyq maqsaty – Eýraziia qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine ainalý. Osy maqsatqa qol jetkizemiz desek, eń aldymen, ónimdi joǵary deńgeide óńdeýge kóshýimiz qajet. Onsyz bolmaidy. Biz aldaǵy úsh jyl ishinde agroónerkásiptegi óńdelgen ónim úlesin 70 paiyzǵa jetkizýimiz kerek. Bul – naqty mindet. Jurtty ónim óńdeýge yntalandyrý kerek. Ol úshin salyq saiasatyn qaita qaraý qajet.
Bul salada iri kompaniialar kóbirek bolsa, naqty serpilis jasaýǵa bolady. Biz eksportty ulǵaita otyryp, ishki naryqty da ustap turýymyz kerek. Sondyqtan elimizge sapaly ónimdi qajetti kólemde turaqty usyna alatyn kásiporyndar qajet. Otandyq agrofirmalardyń iri kompaniialar qataryna kirgeni jón bolar edi. Sondai-aq ózara tiimdi sharttardy usynyp, bul jumysqa halyqaralyq korporatsiialardy belsendi túrde tartý kerek.
Et, sút, astyq ónimderin tereń óńdeý jáne óndiristik jylyjai sharýashylyqtaryn damytý siiaqty biz úshin bolashaǵy zor baǵyttarǵa basymdyq bergen abzal. Sonymen birge óz elimizdegi aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń áleýetin qaperden shyǵarmaǵan jón.
Osy rette 100-den astam iri sút-taýar fermasy salynyp jatqan Soltústik Qazaqstan oblysynyń jetistikteri kópke úlgi. Sharýalardyń tájiribesi mol, jem-shóp qory da jetkilikti. Oǵan qosa baiypty qoldaý sharalary qolǵa alynǵan. Osynyń bári tutasa kele táp-táýir nátije berip otyr. Qus fabrikalaryn, kókónis qoimalaryn, et ónimderin shyǵaratyn kásiporyndar salǵan kezde osy tájiribeni basshylyqqa alý kerek.
Aýyl-aimaqty damytý úshin shaǵyn sharýashylyqtardy qoldaý óte mańyzdy. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasynyń elge qajet ekeni aiqyn kórindi. Onyń kelesi kezeńinde jeńildetilgen nesie berýmen shektelip qalmaý kerek. Jeke qosalqy sharýashylyq ieleri ózara birigýi qajet. Osyǵan qajetti jaǵdai jasalýy kerek.
Mashina-traktor parkiniń ábden eskirip, tozýy – kúrdeli máselege ainaldy. Qazir aýyl sharýashylyǵy tehnikasynyń 80 paiyzy tozyp tur. Sondyqtan jyl saiyn onyń 8-10 paiyzyn jańartyp otyrý qajet. Bul rette elimizdegi tehnika óndirýshiler men sharýalardyń da múddesin eskergen abzal.
Qazir jahandyq báseke kúsheiip tur, taýar naryǵynda ózgeris bar. Mundai jaǵdaida ónim ótkizý saiasatyna erekshe mán berýimiz kerek. Jyldar boiy qalyptasqan ishki jáne syrtqy naryqtaǵy ornymyzdy saqtap qalý airyqsha mańyzdy. Úkimettiń aldynda syrtqa shyǵarylatyn ónim naryǵynyń aýqymyn josparly túrde keńeitý mindeti tur. Qazaqstannyń taýarlaryn shetelge tanytý jáne shyǵarý úshin tiisti sharalar qabyldaǵan jón.
Qazirgi aýyl sharýashylyǵy – joǵary tehnologiialy sala. Muny bilesizder. Sharýalardy jer jaǵdaiy nemese aýa raiy emes, innovatsiialyq amal-tásilder tabysqa jetkizedi. Zamanaýi ǵylymǵa súienbese, aýyl sharýashylyǵy jai toqyraýǵa emes, qurdymǵa ketedi.
Agroǵylymdy damytý jáne eń bastysy, ony aýyl sharýashylyǵynda is júzinde qoldaný úshin sharalar qabyldaý qajet. Ulttyq agrarlyq ǵylymi-bilim berý ortalyǵyn zertteý isiniń barlyq satysyn qamtityn agrotehnologiia habyna ainaldyrý kerek.
Sondai-aq sheteldiń tanymal agro-ǵylymi ortalyqtarymen tolyqqandy ǵylymi-tájiribelik yntymaqtastyq ornatý kerek. Biz jeke ǵylymi-tehnologiialyq bastamalardy qoldaimyz. Bilim berý baǵdarlamalaryn aýyl sharýashylyǵy talaptaryna beiimdeimiz.
Egin sharýashylyǵynda mańyzdy reforma jasaityn kez keldi. Egis túrlerin kóbeitýimiz kerek. Sondai-aq kóbirek paida ákeletin daqyldar ekken jón. Sýdy kóp qajet etetin egis alqabyn birtindep azaityp, bir ǵana daqyl túrin egýdi shekteý qajet. Diqandardy jergilikti tuqymmen qamtamasyz etý mańyzdy. Sonymen qatar jańa suryptardy shyǵaryp, ony ósirý máselesin sheshken jón.
Memlekettiń baǵa retteý máselesine shekten tys aralasýy agroónerkásip keshenin órkendetýge aitarlyqtai kedergi keltirip otyr. Bul máseleni de sheshý kerek.
Azyq-túlik kelisim-shart korporatsiiasy ahýaldy turaqtandyrý isinde qazirgiden de mańyzdy ról atqarýǵa tiis. Bul mekeme qajet kezde interventsiia jasap, baǵanyń ósimin tejep otyrady. Azyq-túlik korporatsiiasy naryqtaǵy jekemenshik ieleriniń aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndiretin, ony saqtaityn jáne satatyn tolyqqandy jeli qurýyna járdemdesýge tiis.
Kelesi másele. Ótken qysta elimizdiń jylý elektr stantsiialarynda qaita-qaita apat boldy. Bul jaǵdai jyldar boiy sheshilmegen máseleniń betin ashyp berdi. Infraqurylymnyń ábden tozýy halyqtyń turmys sapasyna tikelei áser etedi. Indýstriialandyrý qarqynyn da tejeidi. Iaǵni, infraqurylymdy jańǵyrtpasaq, jańa ekonomikalyq úlgige kóshý múmkin emes.
Úkimet jańa infraqurylymdyq josparda osy saladaǵy barlyq túitkildi ashyq kórsetip, ony sheshý joldaryn anyqtaýǵa tiis.
Energetikalyq qaýipsizdik máselesin de sheshý qajet. Bul salada qoldan kelgenshe óz resýrstarymyzǵa arqa súiegen abzal. Basty mindet elektr energetikasy salasyna júkteledi. Aldaǵy 5 jylda keminde 14 gigavattyq jańa elektr qýaty iske qosylady.
Biyl Ekibastuzdaǵy birinshi GRES-tiń birinshi blogyn qaita qurý jumystary aiaqtalady. Buryn eshqashan tolyq qýatyn paidalanyp kórmegen stantsiianyń 8 blogy túgel jumys isteitin bolady. Qazir ekinshi GRES-ti keńeitý jobasy júzege asyrylyp jatyr, úshinshi GRES-tiń qurylysy bastalady.
Túptep kelgende, Qazaqstan elektr qýatyn basqa jaqtan almaýǵa tiis, iaǵni kórshiles elderge táýeldi bolmaýy kerek. Bizdiń qazirgi ahýalymyz máz emes. Bul – eń aldymen, memlekettik qaýipsizdik máselesi. Jalpy, qai jaǵynan alyp qarasaq ta, buǵan múlde jol berýge bolmaidy.
Árine, jańartylatyn energetika jobalaryn júzege asyrý da jalǵasady. Sý elektr stantsiialaryn damytý máselesi nazardan tys qalmaidy. Elektr qýatymen, jylýmen jáne sýmen qamtamasyz etý – tehnologiialyq turǵydan alǵanda tyǵyz bailanysqan birtutas júie. Oǵan ekonomikanyń asa mańyzdy jeke salasy retinde qaraǵan abzal. Osy salaǵa qatysty qazirgi ustanym negizinen ózektiligin joǵaltty. Endi jańa sheshimder kerek.
Tarif saiasatyn túbegeili qaita qaraý, tarif belgileýdiń jańa ádistemesin engizý jáne investorlardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý qajet. Tabiǵi monopoliia sýbektileriniń bárine 5-7 jylǵa deiin kóńilge qonymdy naryqtyq tarif engizgen jón. Iaǵni, baǵa turaqty bolsa, investitsiiany naqty josparlaýǵa múmkindik týady. Qarjy uiymdary da kásiporyndarǵa nyq senimmen nesie bere alady. Sonymen qatar monopolisterdiń jaýapkershiligin edáýir arttyrý qajet. Bul salaǵa tsifrlyq baqylaý tásilderi engiziledi. Sol arqyly azamattarymyz tariftik smeta jáne investitsiialyq baǵdarlamalar týraly aqparat alady.
Eldi gazben qamtamasyz etý de – ózekti másele. Taýarly gazdyń resýrstyq bazasyn keńeitý – Úkimettiń jáne ulttyq gaz kompaniiasynyń basty mindeti. Jańa gaz óńdeý zaýyttarynyń qurylysyn tezdetý jáne qoldanystaǵy zaýyttardyń qýatyn barynsha paidalaný qajet.
Elimizdegi Teńiz, Qashaǵan, Qarashyǵanaq siiaqty munai-gaz alpaýyttary gazdy qoljetimdi baǵamen usynýǵa tiis. Sonymen qatar jańa gaz kenishterin barlaý jáne igerý úshin investitsiia tartý asa mańyzdy.
Elektr qýaty, jylý jáne sý – turmysqa asa qajetti igilikter. Ony únemdep paidalaný kerek. Bul jańa turmystyq mádenietke ainalýy qajet. Jalpy, bul – úi sharýasyna ǵana emes, tutas ekonomikaǵa ortaq talap. Qazir sýdy ońdy-soldy paidalanýǵa múlde bolmaidy. Úkimet energetikalyq tiimdilik saiasatyn túbegeili qaita qaraýǵa tiis. Onda Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń standarttary eskerilýi kerek.
Energetikany tiimdi paidalanýǵa jáne basqa da resýrstardy únemdeýge qatysty naqty normativtik talaptardy birtindep engizý qajet.
2029 jylǵa qarai energiiany tutynýǵa jáne energiia shyǵynyna bailanysty negizgi kórsetkishter keminde 15 paiyzǵa azaiýǵa tiis.
Biz «jasyl» ekonomikany damytý máselesimen myqtap ainalysýymyz kerek. Bolashaqta búkil álem taza energetikaǵa kóshetini sózsiz. Halyqaralyq sarapshylardyń málimetine súiensek, jalpy álemdegi kúrdeli qarjy salymdarynyń úshten birine jýyǵy jańartylatyn energetika jobalarynyń enshisinde. Qazaqstanda da bul baǵytta kóp jumys atqaryldy. Jańa Ekologiia kodeksi jáne Kómirtegi beitaraptyǵyna qol jetkizýdiń 2060 jylǵa deiingi strategiiasy qabyldandy. Sońǵy 5 jylda jańartylatyn energetikanyń elimizde óndiriletin qýattyń jalpy kólemindegi úlesi 5 paiyzǵa jýyq ósti.
2027 jylǵa qarai taǵy 1,4 gigavattyq qýat kózderi iske qosylady. Elimizdiń energetikalyq teńgeriminiń qurylymy ózgeretini anyq. Sondyqtan qýat óndirýden bastap ony taratýǵa deiingi búkil energetika salasyn basqarý tásilderin jetildirý kerek.
Sýtegiden qýat óndirý isin damytý qajet. Qýat kózderin keńeitý isi energetikalyq mashina jasaý salasynda tehnologiia transfertin júzege asyryp, jergilikti óndiristi damytýǵa, akkýmýliator ónerkásibin qurýǵa negiz bolady. Eń bastysy, elimizde shikizat qory jetkilikti.
Teńgerimdi qýat kózderin, energiiany shoǵyrlandyrý júielerin qurý úshin tyń sheshimder qabyldaý qajet. Kómirtegi beitaraptyǵyna kóshýdi parniktik gaz shyǵaryndylaryna arnalǵan kvotany saýdalaý arqyly tezdetýge bolady. Úkimet pen biznes ókilderi osy baǵyttaǵy múmkindikterdi paidalaný máselesimen shuǵyldanýy kerek.
Jetekshi ekonomikalar úshin «jasyl» qarjy tartý isiniń mańyzy arta túsýde. Ótken jeti jylda jer júzinde «jasyl» obligatsiialarǵa 2,5 trillion dollardan astam qarajat jumsaldy. ESG qaǵidalary az ýaqyt ishinde qarjy uiymdarynyń qalypty tájiribesine ainaldy. Osyǵan bailanysty «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy bizdiń aimaqtyń «jasyl» qarajat tartatyn basty alańyna ainalýǵa tiis.
Atom energetikasyn damytý asa mańyzdy ekonomikalyq jáne saiasi máselege ainaldy. Atom elektr stantsiiasyn salý qajet pe, joq pa degen saýalǵa qatysty túrli pikir bar ekenin bilesizder.
Qazaqstan – álemdegi eń iri ýran óndirýshi memleket. Endeshe óz jerimizde atom stantsiiasyn salýǵa ábden qaqymyz bar. Keibir sarapshylar shaǵyn iadrolyq stantsiialar salý kerek degen pikir aitady. Alaida kóptegen azamat pen birqatar sarapshy iadrolyq stantsiianyń qaýipsizdigine kúmánmen qaraidy.
Semei poligony halqymyzǵa qanshama qasiret ákelgenin eskersek, olardyń kúdigin túsinýge bolady. Sondyqtan bul másele boiynsha qoǵamdyq tyńdaýlardy, egjei-tegjeili, keń aýqymdy talqylaýlardy jalǵastyrýymyz kerek.
Biz mańyzdy strategiialyq máselelerge qatysty túpki sheshimdi referendým arqyly qabyldaýymyz qajet. Bul – 2019 jyly sailaý aldynda meniń halyqqa bergen ýádem.
Atom elektr stantsiiasyn salý nemese salmaý máselesi – elimizdiń bolashaǵyna qatysty asa mańyzdy másele. Sondyqtan ony jalpyulttyq referendým arqyly sheshken jón dep sanaimyn. Naqty merzimin keiin anyqtaimyz.
Kelesi másele. Sý resýrsy – elimizdegi ózekti máselelerdiń biri. Ásirese, sýdyń sapasy jáne onyń halyqqa qoljetimdi bolýy asa mańyzdy bolyp tur.
Jyl ótken saiyn halqymyzdyń sany da, ekonomikamyz da ósedi. Bul – qalypty qubylys. Sol sebepti 2040 jyldarǵa qarai Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵy 12-15 milliard tekshe metrge jetýi múmkin.
Jalpy, biz – transshekaralyq sý kózderine táýeldi elmiz. Eýraziia qurlyǵyndaǵy ózender men kanaldar – barshamyzǵa ortaq tabiǵat bailyǵy. Osy sý kózderi bizdiń halyqtarymyzdy, ekonomikamyzdy jaqyndastyrady. Sondyqtan kórshiles ári dostas eldermen bul másele boiynsha árdaiym ózara túsinistikke jáne kelisimge kelý kerek.
Jan-jaqty oilastyrylǵan sý saiasatyn júrgizý, transshekaralyq sýlardy paidalaný máselelerin sheshý – Úkimettiń aldynda turǵan asa mańyzdy mindetter.
Sharýalar men ónerkásip ókilderine sýǵa qatysty sapaly saraptamalar men boljamdar kerek. Bul taldaýlar ár jyly jáne orta merzimdi kezeńde sýdyń mólsheri qandai bolatynyn da qamtýy qajet. Sondyqtan bárin aldyn ala josparlaǵan jón.
Sondai-aq ishki sý resýrstaryn únemdep paidalaný óte mańyzdy. Sýdy únemdeitin tehnologiia óte baiaý engizilýde. Sýdy shaqtap paidalaný mádenieti de joq.
Elimizdiń keibir óńirlerinde sýdy eń kóp jumsaityn aýyl sharýashylyǵy salasynda onyń 40 paiyzy bosqa ysyrap bolyp jatyr. Sý sharýashylyǵy nysandarynyń 60 paiyzy tozyp tur. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin óte batyl jáne shuǵyl sharalar qajet.
Eń aldymen, sýdy únemdeitin ozyq tehnologiiany engizý isin tezdetip, ony qoldaný aýmaǵyn jyl saiyn 150 myń gektarǵa deiin keńeitý kerek. Kóktemgi qarǵyn sýdy jinaý jáne ony egistikke jetkenshe qumǵa sińirip joǵaltyp almaý máselesi sheshimin tabýǵa tiis. Óitkeni onyń bári – ishki sý qorymyz. Ol úshin 20 jańa bógen salý, keminde 15 sý qoimasyna kúrdeli jóndeý júrgizý jáne 3500 shaqyrymdyq kanaldy jańǵyrtyp, tsifrlyq tásilmen baqylaýǵa alý kerek. Negizgi mindet – 2027 jylǵa qarai qosymsha eki tekshe shaqyrym sýǵa qol jetkizý.
Sý únemdeitin tehnologiialardy engizý – asa mańyzdy jáne shuǵyl mindet. Sondyqtan tiimdi tásilder usyný qajet. Degenmen biz dál qazirgi jaǵdaida jańa tarif saiasatynan da attap óte almaimyz. Ábden eskirgen infraqurylym áreń jumys istep tur. Sondyqtan jańa infraqurylym salý – óte mańyzdy mindet, qazirgi naryqtyń talaby. Sýdy normativten artyq jumsaǵandar onyń aqysyn joǵary tarifpen tóleýi kerek. Bir sózben aitsaq, sýdy barynsha únemdeýimiz qajet. Oǵan qosa sýdyń «kóleńkeli» naryǵy túbirimen joiylýǵa tiis.
Halqymyz «Sýdyń da suraýy bar» dep beker aitpaǵan. Sý degenimiz – únemdep paidalanbasa, tez taýsylatyn shekteýli resýrs. Onsyz sharýalardyń kúni qarań. Sol sebepti bul salada zańsyzdyqqa jol berilmeidi. Talapqa baǵynbaityndar qatań jazaǵa tartylady.
Elimiz úshin sýdyń mańyzy munai, gaz nemese metaldan kem emes. Sý sharýashylyǵy júiesin tiimdi damytý máselesimen derbes mekeme ainalysýy qajet dep sanaimyn. Sondyqtan Sý resýrstary jáne irrigatsiia ministrligi qurylady. Ministrliktiń aiasynda Ulttyq gidrogeologiia qyzmeti qaita jumys isteitin bolady.
Sondai-aq elimizdiń sý sharýashylyǵyn basqarý júiesine túgel reforma jasalady. «Qazsýshar», «Nura toptyq sý qubyry» jáne basqa da negizgi kompaniialarda ózgeris bolady. Jalpy, osy salanyń materialdyq jaǵdaiyn jaqsartyp, kadr máselesin sheshý kerek.
Sý tapshylyǵynyń artýy – Ortalyq Aziia memleketterine ortaq másele. Sýdy únemdep paidalaný energetika nemese kólik salasy siiaqty aimaqtaǵy yntymaqtastyqtyń taǵy bir jańa baǵytyna ainalmaq. Úkimetke kórshi eldermen birlesip, bul máseleni jan-jaqty pysyqtaýdy tapsyramyn.
Strategiialyq mańyzy bar mindettiń biri – kólik-logistika salasynyń áleýetin tolyq paidalaný.
Qazir álemde jańa ekonomikalyq keńistik qalyptasyp jatyr. Qytaidan Eýropaǵa, Reseige, Ortalyq Aziiaǵa jáne osy aimaqtardan Qytaiǵa jiberiletin taýar kólemi aitarlyqtai kóbeiedi degen boljam bar.
Qazaqstan soltústik pen ońtústikti, batys pen shyǵysty bailanystyratyn jahandyq jolairyqta ornalasqan. Bul bizdiń elimizge zor múmkindik berip otyr. Sondyqtan kólik-logistika salasy ekonomikamyzdy alǵa bastaityn basty kúshtiń birine ainalýǵa tiis.
Qazir báseke kúsheiip tur. Osyǵan orai birqatar mańyzdy máseleni shuǵyl sheshý kerek. Eń aldymen, «Dostyq-Moiynty», «Baqty-Aiakóz», «Darbaza-Maqtaaral» baǵytyndaǵy iri temirjol jobalaryn sapaly júzege asyrý qajet. Onyń qatarynda Almatyny ainalyp ótetin temir jol jelisi de bar.
Qazaqstan kólik salasynda Reseimen jáne Qytaimen yntymaqtastyǵyn jalǵastyra beredi. Bizdiń tranzittik áleýetimizdi nyǵaitý isinde Transkaspii baǵdary airyqsha ról atqarady. Orta merzimdik kezeńde osy dáliz arqyly tasymaldanatyn júk kólemi bes ese artýy múmkin. Ol úshin Qytai, Ázerbaijan, Grýziia, Túrkiia siiaqty seriktes memlekettermen birge kúsh jumyldyrýymyz qajet.
«Baqty» ótkelinde jańa «qurǵaq port» salý, Aqtaýdaǵy konteiner habynyń qurylysyn tezdetý jáne Qara teńiz arqyly ótetin Orta dálizdiń boiynda turǵan ailaq áleýetterin arttyrý kerek. Qytaidyń Sian, Grýziianyń Poti qalalarynda óz terminaldarymyzdyń qurylysy bastaldy. Bul – Qytaidyń «Bir beldeý, bir jol» megajobasy bizdiń ulttyq bastamalarymyzben toǵysqanynyń naqty kórinisi.
Irgeles elderdiń bárimen, onyń ishinde Resei, Qytai, Ortalyq jáne Ońtústik Aziiadaǵy tatý kórshilerimizben syndarly ári dostyq qarym-qatynasta bolsaq, elimizdiń kólik áleýetin tiimdi paidalana alamyz.
Bizge teńiz infraqurylymyn damytýǵa arnalǵan birtutas jospar kerek. Onda Quryq portyna airyqsha mán berilýge tiis. Quryqty Aqtaý porty siiaqty tolyqqandy logistikalyq klasterge ainaldyrýymyz qajet.
«Soltústik-Ońtústik» halyqaralyq dálizi de óte mańyzdy. Sol arqyly Parsy shyǵanaǵyna shyǵýǵa bolady. Birtindep bul baǵyttaǵy temirjol jelisiniń ótkizý múmkindigin eki ese arttyrý kerek. Aldymen «Bolashaq-Cheliabinsk» temirjol jelisiniń Qazaqstandaǵy bóligin jańǵyrtýǵa kirisý qajet.
Halyqaralyq dálizdermen tiimdi bailanys ornatý úshin logistika qyzmetin tolyq usyný mańyzdy. Astana, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe áýejailary mýltimodaldy ortalyq bolýǵa tiis. Bul ortalyqtar básekege qabiletti bolý úshin júkterdi qabyldaý jáne taratý qyzmeti sapaly atqarylýy qajet.
Jalpy, salany damytý úshin tarif jáne retteý saiasaty durys júrgizilýge tiis. Jeke investitsiiany kóptep tartý kerek.
«Qazaqstan temir jolyn» tolyqqandy kólik-logistika kompaniiasy etip qaita qurý jumysyn jýyq arada aiaqtaý qajet.
Sondai-aq avtokólik joldarynyń qurylysy máselesi sheshimin tabýǵa tiis. Qazir onyń sapasy syn kótermeidi. Tiisti jumystar ýaqtyly jáne sapaly jasalmaidy. Jemqorlyq beleń alyp tur, báseke de joqtyń qasy. Munyń bári – osy salada ábden tamyr jaiǵan kemshilikter. Sondyqtan jyl sońyna deiin naqty sharalar qabyldaý qajet. Mindetin adal atqarmaǵan barlyq kompaniia zań boiynsha jaýapqa tartylady. Bul máselege men basa nazar aýdaramyn. Baqylaýdy kúsheitip, jańa normativtik qujattar qabyldaý kerek.
2029 jylǵa deiin 4 myń shaqyrymnan astam jolǵa kúrdeli jóndeý júrgizý qajet.
Jalpy alǵanda, Qazaqstan Eýraziia qurlyǵyndaǵy basty tranzit haby retindegi rólin arttyrýy kerek. Osylaisha, ýaqyt óte kele kólik-logistika salasyndaǵy iri memleketke ainalýymyz qajet.
Kólik-logistika salasyn qarqyndy damytý – strategiialyq mindet. Úsh jyl ishinde onyń ishki jalpy ónimdegi úlesi keminde 9 paiyzǵa jetýge tiis. Ol úshin salany tiimdi basqarý óte mańyzdy. Sondyqtan Kólik ministrligin qaita qurǵan jón. Bul ministrlik jol infraqurylymyn salýmen de ainalysady.
Meniń tsifrlandyrý isine jáne innovatsiiany engizý máselesine basa mán beretinimdi barshańyz bilesizder.
Bizdiń mańyzdy strategiialyq mindetimiz – Qazaqstandy IT memleketke ainaldyrý. Tsifrlandyrý isinde naqty jetistikterimiz de joq emes. Biz elektrondy úkimetti jáne fintehti damytý indeksi boiynsha álem kóshbasshylarynyń qatarynda turmyz.
Byltyrdyń ózinde IT salasyndaǵy eksportymyz bes ese ósti. Jyl sońyna deiin bul kórsetkish 500 million dollarǵa jetýi múmkin. Árine, munymen shektelmeimiz.
2026 jylǵa qarai IT qyzmetteriniń eksportyn bir milliard dollarǵa jetkizý – Úkimetke júkteletin jańa mindet. Sheteldiń iri IT kompaniialarymen birlesken kásiporyndar ashý bul iske septigin tigizeri sózsiz. Úkimet osy máseleni muqiiat zerdelep, naqty usynystar engizýi kerek.
Úkimet jasandy intellektini damytý isine basa nazar aýdarýǵa tiis. Álemde aldaǵy birneshe jylda osy salaǵa bir trillion dollardan astam investitsiia salynady degen boljam bar. Jasandy intellekt ony damyta bilgen elderdiń ishki jalpy ónimine aitarlyqtai úles qosýy múmkin.
Jasandy intellektiniń múmkindikterin tolyq paidalansaq, bilim ekonomikasyna tyń serpin beremiz. Jetekshi halyqaralyq kompaniialarmen yntymaqtastyq ornatý kerek. Bilikti mamandar daiarlaýymyz qajet. Keminde úsh belgili joǵary oqý orny jasandy intellekt salasyna qajetti kadr daiarlaýmen jáne zertteýler júrgizýmen ainalysýy kerek.
Elimiz esepteý qýattaryn jahandyq tutynýshylarǵa satatyn orynǵa ainala alady. Sondyqtan iri málimet ortalyqtaryn salýǵa investitsiia tartý úshin túrli jeńildikterdi de qamti otyryp, barynsha qolaily jaǵdai jasaý kerek. Sondai-aq málimetti saqtaý jáne óńdeý salasynda Qazaqstannyń múddesin ilgeriletý qajet.
Tsifrlandyrý isinde basshylyqqa alynatyn qaǵidattardy zań júzinde bekitetin kez keldi. Úkimetten, sarapshylar qaýymynan, Parlament depýtattarynan birtutas salalyq qujat ázirleý máselesimen ainalysýdy suraimyn.
Men sailaý aldyndaǵy baǵdarlamamda «Ǵylym jáne tehnologiialyq saiasat týraly» zań qabyldaý týraly bastama kótergen edim. Qazir ázirlenip jatqan zań jobasynda ekonomikamyzdy ǵylym men innovatsiiaǵa súiene otyryp damytý logikasynyń kórinis tabýy óte mańyzdy.
Biznes-inkýbator, kommertsiialandyrý ortalyǵy, tehnopark, qurastyrý biýrosy siiaqty innovatsiialyq infraqurylymdar qurýǵa qatysty jeke bastamalarǵa sóz júzinde emes, naqty ispen qoldaý kórsetetin pármendi sharalar kerek. Sheteldiń ozyq tájiribesin paidalanǵan jón.
Venchýrlyq qarjylandyrý tásili innovatsiialyq jobalardy iske qosýǵa qajetti negizgi qarajat kózi bolýǵa tiis. Sondyqtan jobalarǵa elimizdegi jáne sheteldegi investorlardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin quqyqtyq jáne qarjylyq máseleniń bárin sheshý qajet.
Kelesi. Elimizdi innovatsiialyq jolmen damytý úshin Astanada jáne Almatyda qajetti ekojúie qalyptastyrýǵa mán berilip otyr. Biraq munymen shektelýge bolmaidy.
Men aimaqtarǵa barǵanda daryndy ári oiy ushqyr, iaǵni kreativti azamattarmen únemi kezdesemin. Biz olardyń óz áleýetin tolyq ashýyna jaǵdai jasaýymyz kerek. Aimaqtaǵy joǵary oqý oryndarynyń negizinde birtutas innovatsiialyq ekojúie qurý qajet. Ony naqty sektormen tyǵyz yntymaqtasa otyryp júzege asyrǵan jón. Bul jumysty árbir oblys ortalyǵynda júrgizý kerek. Astana habynyń tájiribesin keńinen paidalanǵan jón.
Ekonomikany órkendetýge jáne halyqty jumyspen qamtýǵa yqpal etetin taǵy bir baǵyt – media, kino, mýzyka, dizain, bilim berý, aqparattyq tehnologiia salalaryn qamtityn kreativti indýstriia.
Qazirgi zamanda azamattardyń shyǵarmashylyq áleýetine jáne ziiatkerlik kapitalyna arqa súieitin «kreativti óndiris» salalary shynaiy inkliýzivti ekonomikany damytýdyń qainar kózi sanalady. Bul az deseńiz, kreativti ekonomika daryndy ári shyǵarmashyl adamdardy ózine tartatyn iri qalalardyń damýyna yqpal etýshi kúshke ainalýda. Qazaqstanda bul sala áli damymaǵan. Kreativti indýstriianyń ishki jalpy ónimdegi úlesi bir paiyzǵa da jetpeidi, jumyspen qamtý salasyndaǵy úlesi óte tómen. Degenmen darynymen búkil álemdi moiyndatyp júrgen otandastarymyz az emes.
Biz elimizde kreativti ekonomikanyń jan-jaqty damýyna barlyq jaǵdaidy jasaýymyz kerek. Sonyń ishinde, ziiatkerlik menshikti qorǵaityn quqyqtyq tásilder qajet. Bul – óte mańyzdy másele.
Ziiatkerlik menshik degenimiz – qural-jabdyq nemese tehnologiia siiaqty kádimgi múlik. Qazir kreativti indýstriia ortalyqtary 3 iri qalada (Astana, Almaty, Shymkent) shoǵyrlanǵan, óńirler nazardan tys qalyp otyr. Bul ahýaldy túzeý qajet. Daryndy azamattardy ózine tartatyn oryndar, iaǵni kretivti indýstriia ortalyqtary barlyq oblys ortalyǵynda bolýǵa tiis. Onda kreativti adamdardyń óz ónimin kommertsiialandyrýyna kómek kórsetilýi kerek.
Kreativti indýstriia sýbektileri óndiris ereksheligine bailanysty kásipkerlikti qoldaý baǵdarlamalaryna tolyq qatysa almaidy, qarjylai kómek te ala almaidy. Olarǵa qoldaý kórsetýge arnalǵan sharalardyń jeke toptamasyn ázirleý qajet dep sanaimyn.
Endi orta kásipkerlikti damytý máselesine toqtalǵym keledi. Sońǵy jyldary qabyldanǵan sharalardyń arqasynda shaǵyn jáne iri biznes turaqty dami bastady. Alaida orta kásipkerliktiń damý qarqyny áli de báseń. Jańa ekonomikalyq úlgige kóshý úshin ony «qolmen kóterýge» týra keledi.
Eń aldymen, orta biznestiń damýyn tejep turǵan kedergilerdi joiý qajet. Orta kásipkerliktiń basym bóligi ábden damyǵan kezde bólshektenip ketedi. Óitkeni olarǵa shaǵyn biznes deńgeiinde qalǵan áldeqaida «qolaily». Úkimet shaǵyn biznesti ózara birigip, iri kásip ieleri bolýǵa yntalandyrý úshin zańǵa ózgerister engizýi kerek.
Elimizdiń naryǵynda belsendi jumys istep jatqan tabysty orta kásiporyndar kóp emes. Olarǵa qoldaý kórsetý qajet. Mundai kásiporyndardyń árqaisysyna qatysty naqty jospar ázirleý kerek. Sol arqyly olardyń óndiris qabiletin arttyryp, ónim kólemin eki-úsh ese kóbeitý qajet.
«Biznestiń jol kartasy» jáne «Qarapaiym zattar ekonomikasy» baǵdarlamalaryn biriktirgen jón. Ony shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaityn keshendi baǵdarlamaǵa ainaldyrý kerek.
Memlekettik qoldaý sharalaryn óndiristiń tehnologiialyq kúrdeliligine jáne biznestiń naqty túrine qarai jikteý mańyzdy. Onyń operatsiialyq tiimdiligi joǵary bolýy da óte mańyzdy. Sondyqtan «Báiterek» holdinginiń qurylymyn ózgertip, ony keń aýqymda tsifrlandyrǵan jón.
Eksportty ulǵaitýǵa airyqsha mán berý kerek. Onyń ádis-tásilderi bolǵanymen, júieli ustanym joq. Osy oraida, KazakhExport kompaniiasy eksportty damytatyn tolyqqandy institýtqa ainalady. Kompaniiaǵa osy mindetti atqarýǵa qajetti quzyret berilýge tiis. Budan bólek, «Otbasy banktiń» qyzmetin qaita qaraý kerek. Basty nazardy oblys ortalyqtaryna emes, aýdandarǵa, monoqalalarǵa jáne aýyldarǵa aýdarǵan jón.
Básekelestik damymasa, biznes te órkendemeidi. Bul – aidan anyq. Qazir negizgi salalardyń kóbinde birneshe iri kásiporyn basymdyqqa ie bolyp otyr. Bul jaǵdai naryqtaǵy shynaiy ahýaldy kórsete almaidy.
Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi Úkimetpen birlesip, negizgi naryqtardy demonopolizatsiialaý úshin sharalar qabyldaýǵa tiis.
Biz saýda-sattyqty órkenietti jolmen júrgizý úshin taýar birjalarynyń jumys isteýine qolaily jaǵdai jasadyq. Alaida retteý jumysynyń tiimdiligi tómen bolǵandyqtan, bireýlerdiń yrqynan shyqpaityn taýar birjalary paida boldy. Olar básekelestikti joiatyn, importtyń jáne ónimsiz deldaldyqtyń paidasy úshin satyp alý rásimderin ainalyp ótetin oryndarǵa ainaldy. Retteý talaptaryn kúsheitip, aitylǵan kemshilikterden túgel arylý qajet.
Sonymen birge saýda-sattyqqa qatysty ozyq tásilderdiń elimizdiń ónim óndirýshilerine tolyq qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý mańyzdy.
Ulttyq saýda júiesimen ǵana tuiyqtalyp qalýǵa bolmaidy. Biznespen birlesip, myqty aimaqtyq taýar-shikizat birjasyn qurý máselesin pysyqtaý qajet.
Taǵy bir mańyzdy másele bar. Qazir monopoliiaǵa qarsy organnyń zańsyzdyqtardy joiý úshin shuǵyl sharalar qabyldaityn múmkindigi joq. Monopoliiaǵa qatysty isterdiń úshten ekisinde tergeý bastalmai jatyp, sotqa shaǵym túsedi. Al sottaǵy daý-damai jyldarǵa sozylýy múmkin. Sonyń kesirinen quzyrly mekemeniń jumysy toqtap qalady. Sondyqtan Úkimet Parlamentke tiisti zańnamalyq túzetýler engizýi kerek.
Kelesi mańyzdy másele – memlekettiń ekonomikaǵa yqpalyn azaitý. Qazir jekemenshikke zańsyz ótken jáne shetelge shyǵarylǵan birqatar aktivter memleketke qaitarylýda. Biz ashyq ári básekege qabiletti ekonomika quryp jatyrmyz. Sondyqtan qaitarylǵan aktivtiń bárin ashyq túrde jáne memleket úshin tiimdi shartpen naryqqa shyǵarý kerek.
Jalpy, jekeshelendirý jáne halyqtyq IRO jumystaryn barynsha tezdetý qajet. Basty maqsat – aktivterdi basqarý isiniń ashyqtyǵyn jáne tiimdiligin barynsha arttyrý. «Samuryq-Qazyna» qorynyń beiindi emes aktivteriniń bári jeke menshikke jáne halyqtyq IRO-ǵa ótýi kerek.
Úkimet bul jumysty 2024 jyldan bastap qolǵa alady. Kelesi jyly «Air Astana» kompaniiasy halyqtyq IRO-ǵa shyǵarylady. «QazaqGaz» kásiporny da osy jumysqa daiyndalýy kerek. Iri kompaniialardaǵy memleket aktivteri saýdaǵa shyǵýǵa tiis.
Taǵy bir mańyzdy másele – kásipkerliktiń búgingi ahýaly. Bilik pen biznestiń arasynda syndarly dialog bolýy qajet. Qazirgi ótpeli kezeńde memlekettik organdardyń kemshilikke jol beretini, keide asyra silteitini jasyryn emes. Sondyqtan ekonomikalyq sipattaǵy keibir zań buzý áreketterin qylmys sanatynan alyp tastaý jumysyn jalǵastyrý qajet. Bul jerde sóz kásipkerlerge jáne olardyń ekonomikalyq teris áreketke qatysty ister týraly bolyp otyr. Salyq salasynda zań buzǵandardy qylmystyq jaýapkershilikke tartýǵa negiz bolatyn shekti anyqtaityn ádil mehanizm engizý qajet.
Quqyq qorǵaý organdarynyń kásipkerlerdi qýdalaýyn birjola toqtatý kerek. Mundai áreketterge tyiym salynǵan. Biraq, soǵan qaramastan, áli de jalǵasyp jatqanyn bilemin. Osyndai málimetter keide ádeii taratylyp jatady, tipti, olar jalǵan bolýy da múmkin. Qalai desek te, bul – nazardan tys qaldyrýǵa bolmaityn másele. Kásipkerlikke qoldaý kórsetý, salany retteimiz degen jeleýmen jasalatyn qysymdy azaitý jáne básekelestikti damytý máselelerin muqiiat talqylaý qajet. Sondyqtan men jýyq arada elimizdiń biznes ókilderimen arnaiy kezdesý ótkizemin.
Kelesi másele. Biz makroekonomikalyq saiasatty qaita qarap, jańartýymyz kerek. Men jańa ǵana ekonomika salalaryndaǵy reformalardyń negizgi baǵyttaryn aiqyndap berdim. Onyń bárin tabysty júzege asyrýdyń basty sharty – makroekonomikalyq turaqtylyq. Bul – aksioma. Qarjy, salyq-biýdjet jáne aqsha-nesie saiasatyn úilestirý kerek.
Investitsiianyń jetispeýi ekonomikanyń ósimin tejep turǵan basty másele bolyp tur. Investitsiianyń tapshylyǵy bolashaqta toqyraýǵa ákep soqtyrady.
Byltyr negizgi kapitalǵa salynǵan qarajat ishki jalpy ónimge shaqqanda nebári 15 paiyz boldy. Buǵan negizinen elimizdegi bankterdiń ekonomikany damytýǵa belsendi atsalyspaýy sebep bolyp otyr. Mundai ahýal Úkimetti tikelei qarjylandyrýmen, kepildik jáne sýbsidiia berýmen ainalysýǵa májbúrleidi. Bul tásil tiimsiz, kóp qarajatty talap etedi ári naryqtyq ekonomika qaǵidalaryna qaishy keledi.
Sonymen birge naqty sektorǵa beriletin kredit azaiyp jatqanda bankter tutyný nesiesimen áýestenip ketti. Osy jaǵdai qarjy júiesine tónetin syn-qaterlerdiń kóbeiýine jáne azamattardyń shekten tys qaryzǵa batýyna ákep soqtyrdy.
Meniń 2019 jyly 500 myń azamattyń kepilsiz nesiesin keshirý týraly sheshimim jáne jaqynda qabyldanǵan jeke tulǵalardyń bankrottyǵy týraly zań máseleni birshama rettedi. Biraq ahýaldy birjola túzeý úshin jańadan júieli sharalar qabyldaý qajet. Sonymen qatar azamattardyń qarjy saýatyn arttyrý óte mańyzdy.
Bul rette «Amanat» partiiasynyń «Qaryzsyz qoǵam» jobasyn erekshe atap ótý qajet. Sonyń arqasynda elimizdiń 8 aimaǵynda 20 myńnan astam adam qarjylyq saýatyn arttyrdy. Olardyń kópshiligi – 10 jáne odan da kóp nesie alǵan adamdar. Bul joba az ýaqytta óziniń tiimdiligin kórsetti. Úkimetke «Amanat» partiiasymen birlesip, onyń aýqymyn keńeitýdi tapsyramyn. «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń igiligin búkil elimiz kórýi qajet.
Korporativti salaǵa beriletin nesieniń jetkiliksizdik máselesin sheshý kerek. Ekonomikaǵa aqsha kerek. Byltyr bankterdiń taza paidasy bir jarym trillion teńgege jýyqtady. Al osy jyldyń birinshi jartysynda – bir trillion teńgeden asyp ketti. Bankter tiimdi jumys istegenniń arqasynda emes, negizinen Ulttyq bank infliatsiiamen kúresý úshin bazalyq mólsherlemeni joǵary deńgeide ustap turǵandyqtan, osyndai mol paidaǵa keneldi.
Úkimet pen Parlamenttiń bul paidany memleket múddesin eskere otyryp, neǵurlym ádil bólý múmkindigin qarastyrǵany jón. Qarjy uiymdarynyń salyq salynbaityn memlekettik qundy qaǵazdardy satyp alýdan túsken orasan zor tabysyna qatysty da suraqtar bar. Munda qisyn da, memlekettik ustanym da joq. Úkimet eshbir aqylǵa syimaityn osy máseleni anyqtap jatyr. Soǵan sáikes zańdarǵa túzetýler ázirlenip, Májiliske engiziledi. Depýtattardyń ony muqiiat qaraýyn suraimyn.
Sonymen birge bankterdi korporativti nesie berý isine belsene qatysýǵa, iaǵni kásipkerlerdi qoldaýǵa yntalandyrý kerek. Bank qyzmetiniń basqa túrlerine qaraǵanda bizneske nesie berý isi bankterge prýdentsialdy jáne fiskaldy retteý turǵysynan anaǵurlym tiimdi bolýy kerek. Munyń ońai emestigin, kúrdeli másele ekenin túsinemin. Úkimetke jáne qarjy salasyn retteitin mekemelerge bir jyldyń ishinde osy mańyzdy máselege qatysty ózderiniń kesimdi bailamyn aitýdy tapsyramyn.
Bankterdiń «qozǵalyssyz jatqan» 2,3 trillion teńgelik aktivterin ekonomikalyq ainalymǵa qosý úshin naqty sharalar qabyldaý qajet. Bul rette osy aktivterdi ielenýge niet tanytqan biznes ókilderiniń ony alyp, ekonomikaǵa qaitarýyna múmkindik beretin ashyq tsifrly platforma qurýdy tapsyramyn.
«Uzaq merzimge arnalǵan qarajat» naqty sektorǵa barynsha qoljetimdi bolý úshin birlesken jáne sindikattalǵan nesie berý tásilin keńinen qoldaný kerek. Sondai-aq ónerkásip ókilderi men kásipkerler nesieniń bárin jutyp qoimaýy qajet. Olar ekonomikamyzdy is júzinde ártaraptandyrýdy qamtamasyz etetin sapaly jobalar usynýǵa tiis. Kommertsiialyq bankterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin olar strategiialyq jobalardy qarjylandyrǵan kezde damý institýttarynyń kepildigin berý múmkindigin qarastyrý qajet.
Bank salasyndaǵy taǵy bir ózekti másele – barlyǵy birneshe banktiń qolynda shoǵyrlanǵan. Qazir Qazaqstanda 21 bank bar. Biraq korporativti sektorǵa nesie berýmen, iaǵni ekonomikalyq jobalardy qarjylandyrýmen birneshe iri bank qana ainalysady. Sondyqtan osy saladaǵy básekeni arttyrý úshin elimizge shetelden senimdi úsh bankti tartqan jón.
Jalpy, naqty sektorǵa beriletin nesie kóleminiń jyl saiyn 20 paiyz jáne odan da joǵary deńgeide ósýin qamtamasyz etý – mańyzdy mindet.
Ekonomikany qarjylandyrý kózderi jaily sóz bolǵanda Ulttyq qordyń qarajatyn paidalaný qajettigi týraly jii aitylady. Sarapshylar Qordyń jinaqtaý jáne damytý róliniń araqatynasy jóninde daýlasyp jatady. Árine, qarjyny jinaqtap, saqtaý negizgi mindet bolýǵa tiis. Ulttyq qordyń qarajaty kútpegen syn-qaterlerge tap bolǵan jaǵdaida qarjy turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge edáýir kepildik beredi.
Degenmen Qordaǵy qarajattyń belgili bir bóligin Qazaqstannyń bolashaǵyn aiqyndaityn strategiialyq jobalardy qarjylandyrý úshin paidalanýǵa bolady. Tipti, qazirden bastap soǵan jumsaý kerek.
Ulttyq qor álden-aq birqatar iri jobany qarjylandyrylyp jatyr. Alaida sol jobalardy irikteý isinde júielilik jetispeidi. Sondyqtan Ulttyq qordyń árbir teńgesi aitarlyqtai paida ákelýi úshin barlyq usynysqa jan-jaqty saraptama jasalýyn qamtamasyz etý qajet.
Kapitaldy qaitarý týraly zań aiasynda qurylyp jatqan qor «uzaq merzimge arnalǵan qarajattyń» taǵy bir kózi bola alady. Túsken qarjynyń bári eldik máselelerdi sheshý úshin barynsha tiimdi jáne ashyq jumsalýǵa tiis.
Taǵy bir mańyzdy másele – qor naryǵyn damytý. Qazir Qazaqstanda eki qor birjasy bar. Olar jumys barysynda kóbine birin-biri qaitalaidy, tipti ózara básekege túsip jatady. Elimizdiń qarjy júiesi úshin bul tym artyq. Ishki naryqtyń kólemin jáne tartymdylyǵyn arttyrý úshin osy birjalardyń áleýetin biriktirip, bir jerden basqarý máselesin qarastyrý qajet.
Tólem júieleriniń turaqtylyǵyn saqtaý da óte ózekti máseleniń biri bolyp otyr. Byltyr Ulttyq bank ulttyq tólem júiesiniń birinshi bóligi – jyldam tólemder júiesin iske qosty. Qazirgi tańda bul júie pilottyq rejimde jumys istep jatyr. Ulttyq bankke 2024 jyly Ulttyq tólem júiesin tolyq engizý jumysyn aiaqtaýdy tapsyramyn.
Endi taǵy bir asa mańyzdy máselege, iaǵni biýdjet saiasatyna toqtalaiyq. Men byltyr «biýdjetti basqarýdan» «nátijeni basqarý» tásiline kóshý arqyly biýdjet júiesin reformalaýdy tapsyrdym. Bul másele jańa kodeks qabyldanǵan soń sheshimin tabady. Biýdjet úderisiniń ashyqtyǵy, oǵan qatysýshylardyń jaýapkershiligi men derbestigi arta túsedi.
Sonymen birge biýdjet saiasatynyń tiimdiligin arttyrý úshin árdaiym jańa múmkindikter men tásilderdi paidalaný qajet. Sondyqtan Úkimetke birneshe ministrlik pen aimaqtar úshin pilottyq rejimde tolyq bólshektengen biýdjet jobasyn engizýdi tapsyramyn.
Kelesi. Aimaqtarǵa qatysty saiasatta mańyzdy reformalar júrgizildi. Sonyń nátijesinde ákimderdi tikelei sailaý tásili engizilip, ákimshilik reforma qolǵa alyndy. Bul rette biýdjetaralyq qatynastardy túbegeili ózgertý de óte ózekti másele. Jańa ekonomikalyq úlgige kóshkende aimaqtardyń biýdjet máselesindegi derbestigin arttyrý kerek.
Korporativtik tabys salyǵynan jáne basqa tólem túrlerinen túsetin kiristiń bir bóligin óńirlerge berý oń nátije kórsetti.
Byltyr aimaqtar tabysynyń ósimi 30 paiyzdan asty. Sondyqtan reformanyń kelesi kezeńinde osy normany ózge de salyqtarǵa, onyń ishinde qosymsha qun salyǵyna da qatysty qoldaný qajet. Mundaǵy mindet – biýdjettiń ekinshi deńgeiine kem degende eki trillion teńge qosymsha qarajat berý.
Kezeń-kezeńimen júrgizilgen fiskaldy ortalyqsyzdandyrý jumysynyń nátijesinde jergilikti biýdjet kirisiniń qurylymyndaǵy respýblikalyq biýdjetten bólinetin transferttiń úlesi orta esepten 25 paiyzǵa deiin tómendeýge tiis (qazir bul kórsetkish 50 paiyzǵa jýyq).
Sonymen qatar aýdan ákimderine jergilikti biýdjetti basqarý quqyǵyn bergen jón dep sanaimyn. Bul, eń aldymen, sol jerdegi máselelerdi jedel sheshý úshin qajet.
Budan bólek, jergilikti biýdjetke jinalatyn salyqqa qatysty jeńildikterdi anyqtaý quqyǵyn aimaqtardyń ózine berý máselesin qarastyrý kerek. Bul shara biznestiń damýyna úlken serpilis ákelmek. Usynylyp otyrǵan bastama óte mańyzdy. Keleshekte aimaqtardyń tabysty damýyna airyqsha yqpal etedi. Sol sebepti barlyq ákim biýdjetaralyq qatynastardyń jańa úlgisine kóshý kezinde onyń birtutas memleketimizge tigizetin paidasy jáne tiimdiligi týraly oilaýy kerek.
Taǵy bir mańyzdy másele bar. Men budan buryn ekonomikanyń túrli sektoryndaǵy salyq mólsherlemesin saralaý týraly aitqan edim. Bul shara salyq júktemesin óndiristiń kúrdeliligine qarai bólýdi qamtamasyz etedi.
Kásipkerler qosymsha qun salyǵyn qaitarý rásiminiń kúrdeli ekeni jóninde oryndy másele kóterip, shaǵymdanyp júr. Bul jait elimizdegi investitsiialyq ahýalǵa keri áserin tigizedi. Úkimet kópten beri túiini tarqamai kele jatqan osy máseleni shuǵyl sheshýge tiis. Sondai-aq salyq jeńildikterin berý tártibin retteý qajet. Olar ekonomikalyq yntalandyrý sharalarynyń nysanaly tásili bolýy kerek. Jinalmaǵan salyq – salynbai qalǵan aýrýhanalar, mektepter men joldar degen sóz. Salyq jeńildigin syn kózben zerdelep, onyń kólemin kem degende 20 paiyzǵa qysqartý qajet. Qalǵan jeńildikter jekelegen jobalar men tulǵalarǵa bailanbai, naqty ereje boiynsha berilýi kerek.
Salyqtyq ákimshilendirý máselesine kelsek, fiskaldy organdar men salyq tóleýshilerdiń qarym-qatynasyn qyzmet kórsetý úlgisine kóshirgen jón. Basty maqsat jazalaý emes, eskertý bolýǵa tiis.
Salyqtyq baqylaý isin tolyq tsifrlandyryp, eseptilik formalaryn 30 paiyzǵa qysqartý qajet. Salyqtyń jáne biýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemderdiń sanyn keminde 20 paiyzǵa azaitý kerek. Aitarlyqtai túsim ákelmeitin tólemderdi tolyǵymen alyp tastap, qalǵandaryn biriktirýge bolady.
Bólshek salyqty engizý máselesi qajetti bastama bolǵanyna kózimiz jetti. Osyny eskere otyryp, Úkimet ony qoldaný aiasyn eki ese keńeitedi. Sondai-aq údemeli salyq salýdy engizý jumysyn jedeldetken jón.
Salyq saiasatyn qaita qarap, ózgertý úshin Úkimet pen Parlament batyl ári jan-jaqty oilastyrylǵan sheshimder qabyldaýy kerek.
Taǵy bir máseleni atap ótý qajet. Azamattardyń múddesi men suranysy – Qazaqstannyń ekonomikalyq damý strategiiasynyń ózegi. Iaǵni, adamnyń qajettiligi árdaiym basty nazarda bolady. Sol úshin biz shikizatqa táýeldi bolýdan birtindep arylýymyz qajet. Bul jumys tabandy túrde júrgizilýge tiis.
Elimizde jyl saiyn 400 myńnan astam bala dúniege keledi. Jyl sońyna deiin halqymyzdyń sany 20 millionǵa jetedi. Ómir súrý uzaqtyǵy da artyp kele jatyr. Byltyr bul kórsetkish 74 jastan asty.
Qazaqstan – álemdegi eń jas memlekettiń biri. Azamattarymyzdyń ortasha jasy – 32 jas. Turǵyndardyń úshten biri – jastar.
Úkimettiń mindeti – qazirgi demografiialyq ahýaldy elimizdiń básekege qabiletin arttyrýǵa paidalaný.
Adal azamat jáne tuǵyrly tulǵa bolýdyń negizi bala kezden qalyptasady. Sondyqtan biz jas urpaqtyń qaýipsiz ári alańsyz ómir súrýin qamtamasyz etýge tiispiz.
Men Memleket basshysy retinde kámeletke tolmaǵandarǵa jasalǵan zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine qatysty jazany kúsheitýdi talap etemin.
Jol, ǵimarat, kiim-keshek, azyq-túlik, iaǵni barlyǵy balalar úshin qaýipsiz bolýy kerek. Sondai-aq óskeleń urpaqtyń psihikalyq saýlyǵy – óte mańyzdy másele.
Bilim berý mekemelerindegi psihologiialyq qoldaý qyzmetin institýtsionaldy túrde kúsheitý qajet. Biryńǵai senim telefonyn uiymdastyrǵan jón. Zorlyq-zombylyqqa jáne qysymǵa, iaǵni býllingke tap bolǵandarǵa kómek kórsetýge arnalǵan baǵdarlama ázirleý kerek.
Sapaly orta bilim alý – árbir balanyń myzǵymas quqyǵy. Mundaǵy eń túiindi sóz – «sapa». Sondyqtan bilim sapasyn jaqsartý jáne muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý aýadai qajet.
Bárine birdei bilim berý úshin internet jyldamdyǵy joǵary jáne bilim berýdiń tsifrly resýrstary tegin ári qoljetimdi bolýy shart. Bilim berý júiesi eńbek naryǵynyń suranysyna qarai ózgerip otyrýy kerek.
Ulttyq ekonomikanyń birqatar salasynda kadr tapshylyǵy qatty sezilýde. Ásirese, tehnikalyq jáne jumysshy mamandar jetispeidi. Sondyqtan osy salalarǵa qatysty bilim berýmen myqtap ainalysqan jón.
Oqý oryndary túlekterge jumys bere alatyn mekemelermen uzaq merzimge arnalǵan áriptestik ornatýy qajet. Ekonomikanyń basymdyqtaryna, aimaqtyń jáne salanyń erekshelikterine bailanysty tiimdi qarjylandyrý tásilderi kerek.
Elimizdegi demografiialyq ósim bilimge degen suranysty arttyrady. Memlekettiń bilim salasyna qatysty jumysynda tutastyq, iaǵni júie joq. Tipti, ózara bailanys joq deýge bolady. Sondyqtan bes jastan asqan balalarǵa arnalǵan «Keleshek» atty biryńǵai erikti jinaqtaý júiesin engizýdi tapsyramyn.
Bul baǵdarlamada memleket tarapynan usynylatyn bastapqy bilim berý kapitaly, jyl saiynǵy memlekettik syiaqy jáne investitsiialyq tabys qarastyrylýǵa tiis. Osy jinaq pen «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasynyń qarajaty qosylǵanda jas urpaqtyń sapaly bilim alýyna múmkindik týady.
Qazir eńbek naryǵynda aýqymdy ózgerister bolyp jatyr. Onda tsifrly ekonomikanyń róli arta túspek. Platformalyq jumyspen qamtý júiesine qyzyǵýshylyq artyp keledi. Osy sektorda qazirdiń ózinde jarty millionnan astam adam jumys isteidi. Alaida olardyń eńbek quqyqtary tolyq qorǵalmaǵan. Sondyqtan osy sanattaǵy azamattardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaýdyń naqty tásilderin ázirlep, platformalyq jumyspen qamtý máselesin túgel retteý qajet.
Óndiristik jaraqat alýdyń jiileýi óte ótkir másele bolyp otyr. Úkimet 2030 jylǵa deiingi qaýipsiz eńbek tujyrymdamasyn osy jyldyń sońyna deiin qabyldaýǵa tiis. Bul qujat jumys ornyndaǵy kásibi syn-qaterlerdiń aldyn alýǵa jáne joiýǵa baǵyttalýy kerek.
Meniń tapsyrmammen Úkimet ziiandy eńbek jaǵdaiynda uzaq ýaqyt jumys istep júrgen adamdardy áleýmettik qoldaý tetikterin ázirledi. Bul burynnan talqylanyp júrgen másele bolatyn, endi sheshimi tabyldy. Onyń mynadai ólshemderi bar. Jumysshylardyń osy salany damytýǵa sińirgen eńbegi jáne densaýlyǵyna ziian kelgeni eskerile otyryp, olarǵa zeinet jasyna tolǵanǵa deiin, atap aitqanda, 55 jastan bastap arnaýly áleýmettik tólem tólenedi. Parlamentten Úkimettiń usynystaryn jedel qaraýdy suraimyn. Azamattar osy másele sheshimin tabady dep kútip otyr.
Kelesi. Biz buǵan deiin ýáde bergenimizdei, Úkimet eń tómengi jalaqy mólsherin birtindep ósire beredi.
Azamattardyń tabysyn arttyrý úshin 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap eń tómengi jalaqy mólsherin 85 myń teńgege kóterýdi tapsyramyn. Osylaisha, biz eńbekaqynyń eń tómengi mólsherin úsh jyl ishinde eki ese kóbeittik. Bul shara 1 million 800 myń adamnyń, onyń ishinde biýdjet salasynda eńbek etetin 350 myń azamattyń ál-aýqatyn arttyrýǵa septigin tigizedi.
Jalpy, eńbek naryǵyn jan-jaqty damytý úshin Úkimet qysqa merzimde 2030 jylǵa deiingi keshendi jospardy bekitýi kerek.
Jańa ekonomikalyq saiasattyń qaǵidalary men basymdyqtaryn naqty aiqyndaýmen qatar, aldaǵy reformalardy sapaly ári tolyq júzege asyrý óte mańyzdy. Onyń tabysty bolýy memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligine, jaýapkershiligine jáne saiasi erik-jigerine tikelei bailanysty.
Reformalardyń iske asyrylýyna negizinen atqarýshy bilik jaýap beredi. Sondyqtan, eń aldymen, onyń ózin ózgertý qajet. Osy saladaǵy reformanyń basty baǵyttary mynadai.
Birinshiden, naqty salalarǵa qatysty sheshimderdi ázirleý jáne oryndaý mindeti, sondai-aq túpki nátije úshin jaýapkershilik tolyǵymen ministrlerge júkteledi. Óitkeni olar óziniń buiryǵymen jedel sheshim qabyldap otyrýǵa tiis. Bul – ákimderge de qatysty másele.
Ekinshiden, ekonomikalyq saiasattyń iske asyrylýyna Úkimet tolyǵymen jaýap beredi. Biýrokratiiaǵa jáne sózbuidaǵa salynbai, Prezident Ákimshiligine jaltaqtamai, ekonomikany derbes basqarýdyń barlyq ádis-tásilderin qolynda ustaýǵa tiis.
Úshinshiden, Prezident Ákimshiligi basty «saiasi shtab» retinde memleketti áleýmettik-ekonomikalyq damytýdyń strategiialyq baǵyttaryna, ishki jáne syrtqy saiasat, qorǵanys jáne qaýipsizdik, quqyq jáne kadr saiasaty máselelerine barlyq kúsh-jigerin jumyldyrady.
Memlekettik apparatty biýrokratiiadan aryltý jolyndaǵy júieli jumys jalǵasa beredi. Memlekettik josparlaý júiesin túbegeili ózgertý qajet. Bizge onyń meilinshe shaǵyn jáne qolaily bolǵany mańyzdy. Sondai-aq tapsyrmalardyń oryndalýyn baqylaý jáne baǵalaý jumysyn da qaita qaraýymyz kerek. Bul – jurtshylyqtyń suranysy. Basqasha aitqanda, qazir qoǵamda jańa ádis-tásilderge, jańa ideialarǵa, jańa kadrlarǵa degen suranys asa joǵary. Sondyqtan saiasi memlekettik qyzmetshilerdiń rezervi qurylady, sonyń arqasynda «qosymsha kadrlar toby» qalyptasady.
Qazir kadr tapshylyǵy ózekti másele bolyp turǵan kezde mundai qadam óte mańyzdy. Joǵary laýazymǵa ie bolǵysy keletinder kóp, biraq olardyń biliktiligi tiisti talapqa sai kelmeidi. Demek, kadr máselesin mindetti túrde qolǵa alýymyz kerek, sapaly mamandar tárbieleý qajet. Bul rette saiasi partiialardyń kadrlyq áleýetin de paidalanǵan jón.
Aimaqtaǵy atqarýshy biliktiń sheshim qabyldaý isine azamattardyń tikelei qatysý múmkindigin birtindep arttyrý da mańyzdy. Aýyl, kent jáne aýyldyq okrýg ákimderin turǵyndar ózderi sailai bastaǵanyna eki jyldan asty. Sodan beri aýyldyq deńgeidegi ákimderdiń tórtten úshi sailandy. Endi aýdan jáne oblystyq deńgeidegi qala ákimderin sailap kóremiz.
Qadirli otandastar!
Elimizdiń ekonomikasyn damytýǵa qatysty búgin aitylǵan joba-jospardyń bári naqty zerttelip, eseptelip jasaldy.
Búkil ekonomikalyq júieni shuǵyl túrde túbegeili qaita qarap, ózgertý arqyly elimizdi órkendetemiz, halyqtyń ál-aýqatyn arttyramyz.
Reformanyń basty maqsaty – ekonomikamyzdyń turaqty ósimin 6-7 paiyzǵa jetkizý jáne 2029 jylǵa qarai ulttyq ekonomikanyń kólemin 2 esege ulǵaitý, iaǵni 450 milliard dollarǵa jetkizý. Árine, bul – aýqymdy ári kúrdeli mindet. Biraq biz elimizdiń bailyǵyn, tabysyn azamattarymyzdyń arasynda ádil bólýimiz qajet.
Bir sózben aitqanda, ekonomikalyq ósimniń igiligin árbir azamatymyz kórýi kerek. Bul – printsipti másele.
Elimizdiń bolashaǵy baiandy bolsyn desek, bul strategiialyq mindetti qalaida oryndaýǵa tiispiz.
Men elimizdiń damý baǵdary týraly paiymdarymdy únemi aityp júrmin. Sony taǵy da qaitalaǵym keledi.
Biz bolashaqta qandai el bolatynymyzdy naqty bilemiz.
Bárine birdei múmkindik beretin órkenietti el – Ádiletti Qazaqstandy quramyz. Zań jáne tártip, ózara túsinistik, tilektestik pen jaýapkershilik bárinen biik turatyn tiimdi memleket bolamyz. Qoǵamdyq tártipti buzatyn kez kelgen arandatýshylyq áreketke qatań tosqaýyl qoiý qajet. Ókinishke qarai, quqyq qorǵaý mekemeleri jáne aimaq basshylary osy jumysty durys atqarmai otyr. Basqa sózben aitqanda, zań ústemdigin qamtamasyz etpeidi. Sonyń saldarynan qoǵamymyzda udaiy keleńsiz oqiǵalar bolyp jatady.
Mysaly, daladaǵy, kóshedegi vandalizm, keibir azamattarymyzdyń tártipsizdigi, mádenietsizdigi, neshe túrli turmystyq janjaldar elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy abyroiyna nuqsan keltiretin boldy.
Taǵy da aitamyn: bizdiń negizgi maqsatymyz – zańdy qatań saqtaý, qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý.
Biz mádenietti, bilimdi, ǵylymdy damytý arqyly qazirgi ashyq álemniń bir bólshegi bolýǵa umtylýymyz kerek. Aldymyzǵa qoiǵan biik maqsatqa jetý ońai bolmaidy. Biraq búkil el bolyp kirissek, bul – qoldan keletin sharýa. Halyq, biznes jáne bilik ókilderi bar kúsh-jigerin jumyldyrýy kerek. Sonda ǵana memleketimizdiń qazirgi damý úlgisin túbegeili ózgerte alamyz, kederginiń bárin jeńemiz.
Jalpy, álemdegi ahýaldyń kúrdeli ekenin kórip otyrsyzdar. Barsha adamzat túrli syn-qatermen betpe-bet kelýde. Kóptegen el tabiǵi apatty, elektr qýaty men azyq-túlik tapshylyǵyn bastan ótkerýde. Mamandardyń aitýynsha, biylǵy shilde álem tarihyndaǵy eń ystyq ai boldy. Kóptegen elde infliatsiia órship, qymbatshylyq bolyp jatyr. Memleketter arasynda túrli teketires, qarýly qaqtyǵys beleń aldy. Bosqyndardyń sany 110 millionnan asty. Munyń bári Qazaqstanǵa da salqynyn tigizedi. Biraq biz jahandyq dúrbeleń dáýirinde óz baǵdarymyzdan adaspaimyz.
Árine, damý jolymyz árdaiym tep-tegis, dańǵyl bolmaidy. Eshkim de syrttan kelip, Qazaqstandy kórkeitip jibermeidi. Ol úshin elimizdiń árbir azamaty zaman talabyna sai bolýǵa tiis. Jalpy, halqymyz osyndai daǵdarys kezinde birtutas bolýy kerek. Basqa jol joq.
Ádiletti Qazaqstandy quramyz desek, saiasi-ekonomikalyq reforma jasaý jetkiliksiz. Eń bastysy, qoǵamdyq sana, azamattardyń nieti ózgerýi kerek. Onsyz basqa jumystyń bári beker. Men bul týraly Ulttyq quryltaidyń ekinshi otyrysynda naqty aittym.
Ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý elimiz úshin airyqsha mańyzdy. Árbir azamatymyz, ásirese, jastar eń jaqsy qasietterdi boiyna sińirýi qajet. Onyń bári birigip, birtutas qoǵamdyq qasietke ainalady.
Árkim otanshyl, bilimpaz, eńbekqor, tártipti, adal, ádil, únemshil ári janashyr bolsa, alynbaityn asý joq. Abaidyń «Tolyq adam» iliminen bastaý alatyn «Adal azamat» tujyrymdamasynyń túpki máni – osy.
Taǵy da qaitalaimyn: Ádiletti Qazaqstan jáne Adal azamat uǵymdary egiz qundylyq retinde árdaiym qatar júrýge tiis. Shyn máninde, adaldyq joq jerde eshqashan ádildik bolmaidy.
Árbir adam isi men sózi bir jerden shyǵatyn Adal azamat bolsa, ádildik ornaidy.
Qazaqstan – bizdiń jalǵyz ǵana Otanymyz. Onyń irgesi berik, keregesi keń, tórt qubylasy túgel bolýy – óz qolymyzda. Babalardan miras bolǵan ulan-ǵaiyr jerdi qorǵaý, ony órkendetý – bizdiń perzenttik paryzymyz.
Men elimizdiń árbir azamatyn osy qasietti paryzǵa adal bolýǵa shaqyramyn.
Berekeli birligimizdi saqtap, tabandy eńbek etsek, Otanymyzdy kórkeitip, urpaqqa damyǵan memleket retinde tabystasaq, babalar amanatyna adaldyq degen – osy!
