پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى - تولىق مەتٸن

فوتو: Akorda.kz

بٷگٸن, 1 قىركٷيەكتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىندا «ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىن جارييالادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.

قۇرمەتتٸ وتانداستار!

قادٸرلٸ دەپۋتاتتار جەنە ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ!

قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيياسىنىڭ 59-شى بابىنا سەيكەس VIIٸ شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتٸڭ ەكٸنشٸ سەسسيياسىن اشىق دەپ جارييالايمىن.

قۇرمەتتٸ دەپۋتاتتار!

بارشاڭىزدى كەزەكتٸ سەسسييانىڭ اشىلۋىمەن قۇتتىقتايمىن! جاۋاپتى قىزمەتتەرٸڭٸزگە تابىس تٸلەيمٸن!

كٶكتەمدەگٸ سايلاۋدان كەيٸن پارلامەنتتەگٸ ساياسي پارتييالاردىڭ قاتارى كٶبەيدٸ. دەپۋتاتتار قۇرامى ايتارلىقتاي ٶزگەردٸ. ساياسي پارتييالاردىڭ فراكتسييالارى, بٸر مانداتتى وكرۋگتان سايلانعان دەپۋتاتتار دا جۇمىسقا بەلسەنە كٸرٸستٸ. ولار كٶپتەگەن زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق ەتٸپ, ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ باتىل كٶتەرە باستادى. 

دەپۋتاتتارىمىز جازدا دا كٶپ جۇمىس اتقاردى. نەبەرٸ ەكٸ ايدا 1200-دەن استام ەلدٸ مەكەندٸ ارالاپ, سايلاۋشىلارمەن كەزدەستٸ, تۇرعىنداردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن تانىستى.

مەن بارشاڭىزعا تابىستى قىزمەتتەرٸڭٸز ٷشٸن شىنايى ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. جاڭا سەسسييادا جۇمىس قارقىنى بۇدان دا جوعارى بولادى دەپ ويلايمىن.

قۇرمەتتٸ وتانداستار!

بارشاڭىزعا مەلٸم, مەن جىل سايىن حالىققا جولداۋىمدى پارلامەنت سەسسيياسىنىڭ اشىلۋىندا جارييالايمىن. بٷگٸندە بۇل جاقسى دەستٷرگە اينالدى. مۇنىڭ ايرىقشا مەنٸ بار.

سەبەبٸ دەل وسى سەتتە جەنە دەل وسى جەردە بيلٸك تارماقتارىنىڭ بارلىق ٶكٸلدەرٸ باس قوسادى. الداعى ورتا مەرزٸمدٸك جۇمىستىڭ باعىت-باعدارى ايقىندالادى. ناقتى تاپسىرمالار بەرٸلەدٸ, جاڭا مٸندەتتەر جٷكتەلەدٸ. پارلامەنت, ٷكٸمەت جەنە باسقا دا قۇزىرلى ورگاندار تىڭ قارقىنمەن ٸسكە كٸرٸسەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتساق, مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن بۇل ٸس-شارا ٶتە ماڭىزدى.

بٷگٸندە مەنٸڭ باستامالارىمنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جٷزەگە استى. بٸرقاتار جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. وسى ورايدا حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتكەن كەيبٸر شارالاردى اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. 

مىسالى, 2020 جىلدان بەرٸ مۇعالٸمدەردٸڭ جالاقىسى ەكٸ ەسە ٶستٸ. دەرٸگەرلەردٸڭ ايلىعى دا ايتارلىقتاي كٶبەيدٸ. قازٸر ولاردىڭ تابىسى ەلٸمٸزدەگٸ ورتاشا جالاقىدان ەلدەقايدا جوعارى. جۇرتقا زەينەتاقى جيناعىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلدٸ. ميلليونعا جۋىق ادام وسى جوبانىڭ يگٸلٸگٸن كٶردٸ – تۇرعىن ٷي مەسەلەسٸن شەشٸپ, باسپانالى بولدى. «جايلى مەكتەپ» جوباسى اياسىندا 400-گە جۋىق مەكتەپ سالىنادى. قازٸر اۋىلدىق جەردە 300-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىنىپ جاتىر. «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى قولعا الىندى. سونىڭ ارقاسىندا جاڭا جىلدان باستاپ بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا قاراجات تٷسە باستايدى. يگەرٸلمەي جاتقان نەمەسە زاڭسىز بەرٸلگەن 8 ميلليون گەكتار جەر مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتارىلدى.

مەن ناقتى ٸسكە اسقان شارالاردىڭ بٸر بٶلٸگٸن عانا اتاپ ٶتتٸم. شىن مەنٸندە, كٶپ جۇمىس اتقارىلدى, بولاشاقتا دا ٶز جالعاسىن تابادى.

ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم, بىلتىردان بەرٸ ەلٸمٸزدە اۋقىمدى ساياسي جاڭعىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. نەبەرٸ بٸر جارىم جىلدىڭ ٸشٸندە كٶپتەگەن ٶزگەرٸس جاسالدى. وعان بارشاڭىز كۋە بولدىڭىزدار, رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بەلسەندٸ تٷردە جۇمىس ٸستەدٸڭٸزدەر.

قولعا العان شارالار نەتيجەسٸندە بيلٸك تارماقتارى اراسىندا تيٸمدٸ تەپە-تەڭدٸك ورنادى. باسقارۋ جٷيەسٸ ىقپالدى پارلامەنتٸ بار پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكا ٷلگٸسٸنە كٶشتٸ. ەلٸمٸزدە «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» تۇجىرىمداماسى بارىنشا ورنىقتى. «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن ناقتى ٸسكە اسىرۋىمىز قاجەت. بۇل جەردە پارلامەنتتٸڭ رٶلٸ ەرەكشە.

ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالدى. ەدٸلدٸكتٸ جەنە زاڭ ٷستەمدٸگٸن ورناتۋ ٷشٸن اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. شەشٸم قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ ارتتى. قوعامنىڭ ساياسي مەدەنيەتٸ مٷلدە جاڭا سيپاتقا يە بولدى.

الايدا ناعىز دامىعان ەل بولامىز دەسەك, ساياسي رەفورمالارمەن شەكتەلٸپ قالماۋىمىز كەرەك. وسى جۇمىستى تٷبەگەيلٸ جەنە جان-جاقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق رەفورماعا ۇشتاستىرۋ قاجەت.

قازٸر ەلەمدە گەوساياسي احۋال ۋشىعىپ تۇر. سوعان قاراماستان, ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى بويىنشا كٶرسەتكٸشتەر ٶستٸ.

بىلتىر قازاقستاننىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ 104 تريلليون تەڭگە بولدى. ەلٸمٸزگە 28 ميلليارد دوللار تٸكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيياسى تارتىلدى. بۇل – رەكوردتىق كٶرسەتكٸش. سىرتقى ساۋدا-ساتتىق بۇرىن بولماعان دەڭگەيگە, ياعني 136 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. ونىڭ 84 ميللياردى – ەكسپورت. سىرتقى قورىمىز 100 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. بۇل, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى كەپٸلٸ ەكەنٸ سٶزسٸز.

ەرينە, باسقا ەلدەر دە قاراپ وتىرعان جوق, ولار دا العا قاراي ۇمتىلىپ, دامۋدا. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, جاھاندىق ەكونوميكا جەنە حالىقارالىق ەڭبەك نارىعى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرۋدە. تەحنولوگييالىق بەسەكە قىزىپ تۇر. بارلىق جەردە رەسۋرستار ٷشٸن تالاس جٷرٸپ جاتىر. كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە دەموگرافييالىق تۇرعىدان ورنىقتى دامۋ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەگە اينالدى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىن-قاتەرلەر مەن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر دەۋٸرٸ باستالدى.

وسىنداي اسا ماڭىزدى شاقتا زور ەكونوميكالىق سەرپٸلٸس جاساۋعا ەلٸمٸزدٸڭ تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار. ول ٷشٸن بٸز بٸرتٸندەپ جاڭا ەكونوميكالىق ٷلگٸگە ٶتۋٸمٸز كەرەك. بۇل جۇمىستى باتىل جٷرگٸزۋٸمٸز قاجەت. باستى ماقسات – قاعاز جٷزٸندەگٸ بيٸك جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزۋ ەمەس, شىن مەنٸندە حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ بولۋعا تيٸس.

ەدٸلدٸك, ينكليۋزيۆتٸك جەنە ٷنەمشٸلدٸك جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىمىزدىڭ ٶزەگٸنە اينالادى.

قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاڭا پاراديگماسى ەلٸمٸزدٸڭ بەسەكەلٸك ارتىقشىلىقتارىن تيٸمدٸ پايدالانۋعا جەنە ٶندٸرٸس سالاسىنداعى ەڭبەك, كاپيتال, رەسۋرستار, تەحنولوگييا سيياقتى نەگٸزگٸ فاكتورلاردىڭ ەلەۋەتٸن بارىنشا اشۋعا نەگٸزدەلەدٸ.

جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتا جٷزەگە اسۋى ەكٸتالاي, ۇزاق مەرزٸمدٸ ماقسات قويۋعا بولمايدى.

وسى جولداۋدا ايتىلاتىن مٸندەتتٸڭ بەرٸ ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە ورىندالۋعا تيٸس. ال اسا كٷردەلٸ مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ناقتى مەرزٸم بەكٸتٸلەدٸ.

ەندٸ ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىنا قاتىستى رەفورمانىڭ نەگٸزگٸ تۇستارىنا توقتالايىن.

قازٸرگٸ ەڭ باستى مٸندەت – ەلٸمٸزدٸڭ مىقتى ٶنەركەسٸپتٸك نەگٸزٸن قالىپتاستىرۋ جەنە ەكونوميكامىز ٶزٸمٸزدٸ تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايعا جەتۋ. سوندىقتان ٶڭدەۋ سالاسىن جەدەل دامىتۋعا باسا مەن بەرۋٸمٸز قاجەت.

بٸز ەل تاعدىرى ٷشٸن ايرىقشا مەنٸ بار بٸرقاتار جوبانى جٷزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى مٸندەتكە اينالۋدا. 

بۇل رەتتە مەتالدى تەرەڭ ٶڭدەۋ, مۇناي-گاز جەنە كٶمٸر حيميياسى, اۋىر ماشينا جاساۋ, ۋراندى كونۆەرسييالاۋ جەنە بايىتۋ, اۆتوبٶلشەكتەر جەنە تىڭايتقىشتار شىعارۋ سيياقتى باعىتتارعا ايرىقشا نازار اۋدارعان جٶن. باسقاشا ايتساق, جوعارى دەڭگەيدە ٶڭدەلگەن ٶنٸم شىعاراتىن كلاستەر قۇرۋ كەرەك. 

ەلٸمٸزدٸڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن دە پايدالانۋ كەرەك. تۋريزم وسىنداي سەرپٸندٸ جوبالار قاتارىندا بولۋعا تيٸس. ٶكٸنٸشكە قاراي, وسى ماڭىزدى سالاداعى جۇمىس دۇرىس اتقارىلماي جاتىر, ەلٸمٸز باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ارتتا قالىپ كەلەدٸ.

جالپى, كەمٸندە 15 ٸرٸ جوبادان تۇراتىن ناقتى تٸزٸم دايىندالۋعا تيٸس. وسى سالادا بۇرىن بولعان قاتەلٸكتەردٸ قايتالاۋعا بولمايدى.

جوبالاردى تيٸمدٸ قولداۋ شارالارىن جەنە ولاردى ورىنداۋ مەرزٸمدەرٸن ناقتى ايقىنداۋ كەرەك. ونى ٸسكە اسىرۋعا شەتەل ينۆەستورلارىن جەنە ەلٸمٸزدٸڭ بيزنەس ٶكٸلدەرٸن بارىنشا تارتقان جٶن. جۇمىسقا ٶزٸمٸزدٸڭ شيكٸزاتتى, تاۋارلار مەن كادرلاردى, باسقاشا ايتقاندا, بارلىق ٸشكٸ مٷمكٸندٸكتەرٸمٸزدٸ پايدالانۋ قاجەت.

بٸز جاڭا ٶنەركەسٸپ ساياساتى ارقىلى جاڭاشا دامۋ ٷلگٸسٸنە كٶشۋگە تيٸسپٸز.

مەملەكەت ٸرٸ كەسٸپورىندارمەن بٸرلەسٸپ, ٶندٸرٸستٸڭ بارلىق ساتىسى ٶز ەلٸمٸزدە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. ول ٷشٸن ٶندٸرٸس سالاسىن رەتتەيتٸن جەنە ىنتالاندىراتىن تٷرلٸ تەسٸلدەردٸ قولدانۋ قاجەت. ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ شيكٸزاتتى كٶڭٸلگە قونىمدى باعامەن جەتكٸلٸكتٸ كٶلەمدە الۋى كەرەك.

سونىمەن بٸرگە رەتتەلەتٸن ساتىپ الۋ كەزٸندەگٸ ٶز تاۋارلارىمىزدىڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ جەنە وفتەيك جٷيەسٸن تولىق ٸسكە قوسۋ قاجەت. ەلٸمٸزدەگٸ ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەرمەن جاسالاتىن وفتەيك كەلٸسٸم-شارتتاردىڭ ٷلەسٸن كەمٸندە 10 پايىزعا جەتكٸزۋ كەرەك. بۇل – جىل سايىن 2 تريلليون تەڭگە دەگەن سٶز.

مەن بىلتىر قولدانىستاعى جٷيەنٸڭ بٸتپەيتٸن داۋ-داماي, جۇمىستىڭ ۇزاق مەرزٸم, اشىق ەمەستٸگٸ سيياقتى تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن جاڭا مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋدٸ تاپسىردىم. ٷكٸمەت جاڭا زاڭ جوباسىن ەزٸرلەدٸ. بۇل قۇجات بيۋدجەت قارجىسىن ٷنەمدەپ ەرٸ ەسەپ بەرە وتىرىپ جۇمساۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزۋٸ كەرەك.

بٸر جاعىنان جاڭا جٷيە ەلٸمٸزدٸڭ كەسٸپكەرلەرٸنە ودان ەرٸ قولداۋ كٶرسەتٸلۋٸن جەنە ەڭ باستىسى, قوردالانعان مەسەلەلەردٸڭ بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ارقىلى شۇعىل شەشٸلۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس.

ساتىپ الۋ ٷدەرٸسٸ وڭتايلانىپ, قىسقارتىلادى, «باعا ەمەس, ساپا» قاعيداتىنا باسىمدىق بەرٸلەدٸ, ياعني, دەمپينگكە تيٸمدٸ توسقاۋىل قويىلادى جەنە ٷدەرٸستەر تولىق اۆتوماتتاندىرىلادى. مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ جٷيەسٸنە العاش رەت «باسىنان باقايشاعىنا دەيٸن» جاساۋ تەسٸلٸ ەنگٸزٸلەدٸ.

جۇمىستىڭ اشىق بولۋىن ارىز-شاعىمداردى قاراۋدىڭ جاڭا تەسٸلٸن قولدانۋ جەنە قوعامدىق مونيتورينگ ينستيتۋتىن ەنگٸزۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتكەن جٶن.

سونىڭ نەتيجەسٸندە الداعى ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە رەتتەلەتٸن ساتىپ الۋ سالاسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ ٶنٸمدەر مەن قىزمەتتەردٸڭ ٷلەسٸ كەمٸندە 60 پايىزعا جەتۋگە تيٸس.

قازٸر كٶپتەگەن ەلدەر ٸشكٸ نارىقتى قورعاۋ شارالارىن بەلسەندٸ قولدانادى. دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸ پروتەكتسيونيستٸك ٶنەركەسٸپ ساياساتىنا كٶشتٸ.

دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنىڭ باعالاۋىنشا, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ٸشكٸ نارىقتى قورعاۋ دەڭگەيٸ تٶمەن, نەبەرٸ 128 تاريفتٸك ەمەس شارا. سوندىقتان بٸز ساۋدا-ساتتىق ساياساتىندا جاڭا ەرٸ باتىل قادام جاساۋىمىز كەرەك.

مەملەكەت وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸ قورعاۋعا مٸندەتتٸ. بۇل – بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز ٶزگەلەر ٷشٸن جابىق دەگەن سٶز ەمەس. ەكونوميكامىز باسقا ەلدەرگە ەردايىم اشىق بولۋعا تيٸس. بٸراق ۇلتتىق بيزنەستٸڭ مٷددەسٸن قورعاۋ كەرەك.

قازاقستاندا كەن ٶندٸرۋ ٶنەركەسٸبٸ جاقسى دامىعانى بارشاڭىزعا بەلگٸلٸ. وسى سالا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتەتٸن سەنٸمدٸ تابىس كٶزٸ بولىپ كەلەدٸ. بولاشاقتا دا سولاي بولۋعا تيٸس. كٶپتەگەن مەتالدىڭ ەلەمدٸك نارىقتاعى باعاسى بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتتٸ. سوعان قاراماستان ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارىنا جاقىن تۇراتىن جۇرتتىڭ نارازىلىعى كٷشەيٸپ بارادى. ولار ەكولوگييا ناشارلاپ, دەنساۋلىققا زييان كەلتٸرٸپ جاتقانىن ايتىپ, شاعىمدانۋدا. جۇمىسشىلاردىڭ ٶندٸرٸستە مەرتٸگۋٸ جەنە قازاعا ۇشىراۋى كٶپ بولىپ كەتتٸ. ٷكٸمەت كەسٸپورىنداردىڭ تەحنولوگييالىق جەنە ەكولوگييالىق احۋالىن, دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸن جاقسارتۋ ٷشٸن باتىل شارالار قابىلداۋى قاجەت. سوندىقتان ٸرٸ ٶندٸرٸس كەسٸپورىندارى 5 جىل سايىن تەحنولوگييالىق جەنە ەكولوگييالىق اۋديت جاساۋى كەرەك. بۇل تالاپ ينفراقۇرىلىم سالاسىنداعى كەسٸپورىندارعا دا قويىلۋعا تيٸس.

گەولوگييالىق بارلاۋ ٸسٸ ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ مينەرالدى شيكٸزات بازاسىن تولىقتىرۋ ٷشٸن 2018 جىلى تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى جاڭا زاڭدار قابىلداندى. بٸراق زاڭ تالاپتارى تولىق ورىندالماي جاتىر. سونىڭ سالدارىنان تابيعي رەسۋرسقا قانشا باي بولساق تا, كٶپتەن بەرٸ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن گەولوگييالىق جاڭالىق اشىلعان جوق. احۋالدى دەرەۋ ٶزگەرتۋ كەرەك.

تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋ جٷيەسٸن جۋىق ارادا جاڭعىرتۋ قاجەت. كٶپتەگەن ەلدە بۇل سالانى نەگٸزٸنەن جەكە كومپانييالار العا سٷيرەيدٸ. سوندىقتان ٸرٸ كٶلەمدە جەكە ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ وسى سالانىڭ ەلەۋەتٸن اشۋعا بارىنشا كٶمەكتەسەدٸ.

ول ٷشٸن سالىق جەنە رەتتەۋ شارتتارى ٶزگەرٸسكە يكەمدٸ بولۋى كەرەك. ٶز قارجىسىنا گەولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن ينۆەستوردىڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋ كەزٸندە باسىم قۇقىققا يە بولۋىن قامتاماسىز ەتكەن جٶن. جوبالاردى كەلٸسۋگە قاجەتتٸ رەسٸمدەر مەن ونىڭ مەرزٸمٸن كەشەندٸ مەملەكەتتٸك ساراپتاما جاساۋ جەنە تولىق تسيفرلاندىرۋ تەسٸلٸن ەنگٸزۋ ارقىلى ەكٸ ەسە ازايتۋ كەرەك. قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ 1,5 ميلليون شارشى شاقىرىم اۋماعىنا گەولوگييالىق جەنە گەوفيزيكالىق بارلاۋ جاسالعان. ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ – 2026 جىلعا قاراي ونىڭ كٶلەمٸن كەمٸندە 2 ميلليون 200 مىڭعا جەتكٸزۋ.

«جاڭا زاماننىڭ مۇنايىنا» اينالعان سيرەك جەنە جەردە سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالل كەنٸشتەرٸن يگەرۋ باستى باعىتتىڭ بٸرٸ بولۋى كەرەك. ٶزٸنٸڭ وسى سالاداعى ەلەۋەتٸن اشا العان ەلدەر كەلەشەكتە بٷكٸل ەلەمنٸڭ تەحنولوگييالىق دامۋ باعدارىن ايقىندايتىن بولادى.

بٸز جىل سوڭىنا دەيٸن سالانى دامىتۋعا قاتىستى ناقتى ۇستانىمىمىزدى انىقتاپ الۋعا تيٸسپٸز. ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن قولداۋ ٷشٸن شەتەلدٸڭ جەنە ەلٸمٸزدٸڭ ينۆەستورلارىن باستاپقى ٷش جىلدا سالىقتان جەنە باسقا دا مٸندەتتٸ تٶلەمدەردەن بوساتقان جٶن. بۇل – ٶڭدەۋ يندۋستريياسىنا ايتارلىقتاي سەرپٸن بەرۋگە ارنالعان ٶتە ماڭىزدى شارا.

تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – قورعانىس-ٶنەركەسٸپ كەشەنٸن جان-جاقتى نىعايتۋ. بۇل سالا دامىعان ەلدەردٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندە باستى رٶل اتقارادى.

وسى ورايدا يمپورتقا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, جەرگٸلٸكتٸ ٶنٸم ٷلەسٸ جوعارى ٶندٸرٸس كەشەنٸن قۇرۋ – اسا ماڭىزدى مٸندەت.

بٸزدٸڭ ارمييامىز جوعارى تەحنولوگييالى قارۋ-جاراقپەن جەنە ەسكەري تەحنيكامەن, سونىڭ ٸشٸندە بروندى تەحنيكامەن, ۇشقىشسىز باسقارىلاتىن ۇشۋ اپپاراتتارىمەن, قازٸرگٸ زامانعى اتىس قارۋلارىمەن جابدىقتالۋعا تيٸس.

تەحنيكانى شۇعىل جٶندەيتٸن ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ قۋاتىن ارتتىرىپ, وتاندىق كەسٸپورىندارعا بارىنشا قولداۋ كٶرسەتكەن جٶن. بٸزدە وعان قاجەتتٸ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, بٸلٸك پەن تەجٸريبە جەنە ماماندار بار. تەك ولارعا قۇزىرلى مەكەمەلەردٸڭ تاپسىرىسى كەرەك.

زاماناۋي تەحنولوگييا ترانسفەرتٸن جاساۋ جەنە جاڭا ٶندٸرٸستەر اشۋ جۇمىسىن جالعاستىرعان جٶن.

ارناۋلى قورعانىس-ٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋ قورى ارقىلى ٶز كەسٸپورىندارىمىزعا تٸكەلەي قارجىلىق قولداۋ كٶرسەتٸلەدٸ.

الدىمىزدا تاعى بٸر ٶتە ماڭىزدى مٸندەت تۇر. بٸز اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸندە ناقتى سەرپٸلٸس جاساۋىمىز كەرەك. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەلەۋەتٸ وراسان زور. بٸراق بٸز قولدا بار مٷمكٸندٸكتەردٸ ەلٸ دە تولىق پايدالانباي وتىرمىز.

قازاقستاننىڭ اينالاسىندا ٶنٸم ٶتكٸزەتٸن ٶتە ٷلكەن نارىقتار بار. وندا ساپالى ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸ تاپشى. قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق ماقساتى – ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى باستى اگرارلىق ورتالىقتىڭ بٸرٸنە اينالۋ. وسى ماقساتقا قول جەتكٸزەمٸز دەسەك, ەڭ الدىمەن, ٶنٸمدٸ جوعارى دەڭگەيدە ٶڭدەۋگە كٶشۋٸمٸز قاجەت. ونسىز بولمايدى. بٸز الداعى ٷش جىل ٸشٸندە اگروٶنەركەسٸپتەگٸ ٶڭدەلگەن ٶنٸم ٷلەسٸن 70 پايىزعا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك. بۇل – ناقتى مٸندەت. جۇرتتى ٶنٸم ٶڭدەۋگە ىنتالاندىرۋ كەرەك. ول ٷشٸن سالىق ساياساتىن قايتا قاراۋ قاجەت.

بۇل سالادا ٸرٸ كومپانييالار كٶبٸرەك بولسا, ناقتى سەرپٸلٸس جاساۋعا بولادى. بٸز ەكسپورتتى ۇلعايتا وتىرىپ, ٸشكٸ نارىقتى دا ۇستاپ تۇرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ەلٸمٸزگە ساپالى ٶنٸمدٸ قاجەتتٸ كٶلەمدە تۇراقتى ۇسىنا الاتىن كەسٸپورىندار قاجەت. وتاندىق اگروفيرمالاردىڭ ٸرٸ كومپانييالار قاتارىنا كٸرگەنٸ جٶن بولار ەدٸ. سونداي-اق ٶزارا تيٸمدٸ شارتتاردى ۇسىنىپ, بۇل جۇمىسقا حالىقارالىق كورپوراتسييالاردى بەلسەندٸ تٷردە تارتۋ كەرەك.

ەت, سٷت, استىق ٶنٸمدەرٸن تەرەڭ ٶڭدەۋ جەنە ٶندٸرٸستٸك جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ سيياقتى بٸز ٷشٸن بولاشاعى زور باعىتتارعا باسىمدىق بەرگەن ابزال. سونىمەن بٸرگە ٶز ەلٸمٸزدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى كەسٸپورىندارىنىڭ ەلەۋەتٸن قاپەردەن شىعارماعان جٶن.

وسى رەتتە 100-دەن استام ٸرٸ سٷت-تاۋار فەرماسى سالىنىپ جاتقان سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸ كٶپكە ٷلگٸ. شارۋالاردىڭ تەجٸريبەسٸ مول, جەم-شٶپ قورى دا جەتكٸلٸكتٸ. وعان قوسا بايىپتى قولداۋ شارالارى قولعا الىنعان. وسىنىڭ بەرٸ تۇتاسا كەلە تەپ-تەۋٸر نەتيجە بەرٸپ وتىر. قۇس فابريكالارىن, كٶكٶنٸس قويمالارىن, ەت ٶنٸمدەرٸن شىعاراتىن كەسٸپورىندار سالعان كەزدە وسى تەجٸريبەنٸ باسشىلىققا الۋ كەرەك.

اۋىل-ايماقتى دامىتۋ ٷشٸن شاعىن شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ ٶتە ماڭىزدى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنىڭ ەلگە قاجەت ەكەنٸ ايقىن كٶرٸندٸ. ونىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸندە جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە بەرۋمەن شەكتەلٸپ قالماۋ كەرەك. جەكە قوسالقى شارۋاشىلىق يەلەرٸ ٶزارا بٸرٸگۋٸ قاجەت. وسىعان قاجەتتٸ جاعداي جاسالۋى كەرەك.

ماشينا-تراكتور پاركٸنٸڭ ەبدەن ەسكٸرٸپ, توزۋى – كٷردەلٸ مەسەلەگە اينالدى. قازٸر اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 80 پايىزى توزىپ تۇر. سوندىقتان جىل سايىن ونىڭ 8-10 پايىزىن جاڭارتىپ وتىرۋ قاجەت. بۇل رەتتە ەلٸمٸزدەگٸ تەحنيكا ٶندٸرۋشٸلەر مەن شارۋالاردىڭ دا مٷددەسٸن ەسكەرگەن ابزال.

قازٸر جاھاندىق بەسەكە كٷشەيٸپ تۇر, تاۋار نارىعىندا ٶزگەرٸس بار. مۇنداي جاعدايدا ٶنٸم ٶتكٸزۋ ساياساتىنا ەرەكشە مەن بەرۋٸمٸز كەرەك. جىلدار بويى قالىپتاسقان ٸشكٸ جەنە سىرتقى نارىقتاعى ورنىمىزدى ساقتاپ قالۋ ايرىقشا ماڭىزدى. ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا سىرتقا شىعارىلاتىن ٶنٸم نارىعىنىڭ اۋقىمىن جوسپارلى تٷردە كەڭەيتۋ مٸندەتٸ تۇر. قازاقستاننىڭ تاۋارلارىن شەتەلگە تانىتۋ جەنە شىعارۋ ٷشٸن تيٸستٸ شارالار قابىلداعان جٶن.

قازٸرگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى – جوعارى تەحنولوگييالى سالا. مۇنى بٸلەسٸزدەر. شارۋالاردى جەر جاعدايى نەمەسە اۋا رايى ەمەس, يننوۆاتسييالىق امال-تەسٸلدەر تابىسقا جەتكٸزەدٸ. زاماناۋي عىلىمعا سٷيەنبەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى جاي توقىراۋعا ەمەس, قۇردىمعا كەتەدٸ.

اگروعىلىمدى دامىتۋ جەنە ەڭ باستىسى, ونى اۋىل شارۋاشىلىعىندا ٸس جٷزٸندە قولدانۋ ٷشٸن شارالار قابىلداۋ قاجەت. ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ ورتالىعىن زەرتتەۋ ٸسٸنٸڭ بارلىق ساتىسىن قامتيتىن اگروتەحنولوگييا حابىنا اينالدىرۋ كەرەك.

سونداي-اق شەتەلدٸڭ تانىمال اگرو-عىلىمي ورتالىقتارىمەن تولىققاندى عىلىمي-تەجٸريبەلٸك ىنتىماقتاستىق ورناتۋ كەرەك. بٸز جەكە عىلىمي-تەحنولوگييالىق باستامالاردى قولدايمىز. بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن اۋىل شارۋاشىلىعى تالاپتارىنا بەيٸمدەيمٸز.

ەگٸن شارۋاشىلىعىندا ماڭىزدى رەفورما جاسايتىن كەز كەلدٸ. ەگٸس تٷرلەرٸن كٶبەيتۋٸمٸز كەرەك. سونداي-اق كٶبٸرەك پايدا ەكەلەتٸن داقىلدار ەككەن جٶن. سۋدى كٶپ قاجەت ەتەتٸن ەگٸس القابىن بٸرتٸندەپ ازايتىپ, بٸر عانا داقىل تٷرٸن ەگۋدٸ شەكتەۋ قاجەت. ديقانداردى جەرگٸلٸكتٸ تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار جاڭا سۇرىپتاردى شىعارىپ, ونى ٶسٸرۋ مەسەلەسٸن شەشكەن جٶن.

مەملەكەتتٸڭ باعا رەتتەۋ مەسەلەسٸنە شەكتەن تىس ارالاسۋى اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن ٶركەندەتۋگە ايتارلىقتاي كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر. بۇل مەسەلەنٸ دە شەشۋ كەرەك.

ازىق-تٷلٸك كەلٸسٸم-شارت كورپوراتسيياسى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ٸسٸندە قازٸرگٸدەن دە ماڭىزدى رٶل اتقارۋعا تيٸس. بۇل مەكەمە قاجەت كەزدە ينتەرۆەنتسييا جاساپ, باعانىڭ ٶسٸمٸن تەجەپ وتىرادى. ازىق-تٷلٸك كورپوراتسيياسى نارىقتاعى جەكەمەنشٸك يەلەرٸنٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرەتٸن, ونى ساقتايتىن جەنە ساتاتىن تولىققاندى جەلٸ قۇرۋىنا جەردەمدەسۋگە تيٸس.

كەلەسٸ مەسەلە. ٶتكەن قىستا ەلٸمٸزدٸڭ جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارىندا قايتا-قايتا اپات بولدى. بۇل جاعداي جىلدار بويى شەشٸلمەگەن مەسەلەنٸڭ بەتٸن اشىپ بەردٸ. ينفراقۇرىلىمنىڭ ەبدەن توزۋى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. يندۋسترييالاندىرۋ قارقىنىن دا تەجەيدٸ. ياعني, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتپاساق, جاڭا ەكونوميكالىق ٷلگٸگە كٶشۋ مٷمكٸن ەمەس.

ٷكٸمەت جاڭا ينفراقۇرىلىمدىق جوسپاردا وسى سالاداعى بارلىق تٷيتكٸلدٸ اشىق كٶرسەتٸپ, ونى شەشۋ جولدارىن انىقتاۋعا تيٸس.

ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن دە شەشۋ قاجەت. بۇل سالادا قولدان كەلگەنشە ٶز رەسۋرستارىمىزعا ارقا سٷيەگەن ابزال. باستى مٸندەت ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا جٷكتەلەدٸ. الداعى 5 جىلدا كەمٸندە 14 گيگاۆاتتىق جاڭا ەلەكتر قۋاتى ٸسكە قوسىلادى.

بيىل ەكٸباستۇزداعى بٸرٸنشٸ گرەس-تٸڭ بٸرٸنشٸ بلوگىن قايتا قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالادى. بۇرىن ەشقاشان تولىق قۋاتىن پايدالانىپ كٶرمەگەن ستانتسييانىڭ 8 بلوگى تٷگەل جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى. قازٸر ەكٸنشٸ گرەس-تٸ كەڭەيتۋ جوباسى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر, ٷشٸنشٸ گرەس-تٸڭ قۇرىلىسى باستالادى.

تٷپتەپ كەلگەندە, قازاقستان ەلەكتر قۋاتىن باسقا جاقتان الماۋعا تيٸس, ياعني كٶرشٸلەس ەلدەرگە تەۋەلدٸ بولماۋى كەرەك. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ احۋالىمىز مەز ەمەس. بۇل – ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ. جالپى, قاي جاعىنان الىپ قاراساق تا, بۇعان مٷلدە جول بەرۋگە بولمايدى.

ەرينە, جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا جوبالارىن جٷزەگە اسىرۋ دا جالعاسادى. سۋ ەلەكتر ستانتسييالارىن دامىتۋ مەسەلەسٸ نازاردان تىس قالمايدى. ەلەكتر قۋاتىمەن, جىلۋمەن جەنە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ – تەحنولوگييالىق تۇرعىدان العاندا تىعىز بايلانىسقان بٸرتۇتاس جٷيە. وعان ەكونوميكانىڭ اسا ماڭىزدى جەكە سالاسى رەتٸندە قاراعان ابزال. وسى سالاعا قاتىستى قازٸرگٸ ۇستانىم نەگٸزٸنەن ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتتى. ەندٸ جاڭا شەشٸمدەر كەرەك.

تاريف ساياساتىن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋ, تاريف بەلگٸلەۋدٸڭ جاڭا ەدٸستەمەسٸن ەنگٸزۋ جەنە ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ قاجەت. تابيعي مونوپولييا سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ بەرٸنە 5-7 جىلعا دەيٸن كٶڭٸلگە قونىمدى نارىقتىق تاريف ەنگٸزگەن جٶن. ياعني, باعا تۇراقتى بولسا, ينۆەستيتسييانى ناقتى جوسپارلاۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى. قارجى ۇيىمدارى دا كەسٸپورىندارعا نىق سەنٸممەن نەسيە بەرە الادى. سونىمەن قاتار مونوپوليستەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ەدەۋٸر ارتتىرۋ قاجەت. بۇل سالاعا تسيفرلىق باقىلاۋ تەسٸلدەرٸ ەنگٸزٸلەدٸ. سول ارقىلى ازاماتتارىمىز تاريفتٸك سمەتا جەنە ينۆەستيتسييالىق باعدارلامالار تۋرالى اقپارات الادى.

ەلدٸ گازبەن قامتاماسىز ەتۋ دە – ٶزەكتٸ مەسەلە. تاۋارلى گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسىن كەڭەيتۋ – ٷكٸمەتتٸڭ جەنە ۇلتتىق گاز كومپانيياسىنىڭ باستى مٸندەتٸ. جاڭا گاز ٶڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتۋ جەنە قولدانىستاعى زاۋىتتاردىڭ قۋاتىن بارىنشا پايدالانۋ قاجەت.

ەلٸمٸزدەگٸ تەڭٸز, قاشاعان, قاراشىعاناق سيياقتى مۇناي-گاز الپاۋىتتارى گازدى قولجەتٸمدٸ باعامەن ۇسىنۋعا تيٸس. سونىمەن قاتار جاڭا گاز كەنٸشتەرٸن بارلاۋ جەنە يگەرۋ ٷشٸن ينۆەستيتسييا تارتۋ اسا ماڭىزدى.

ەلەكتر قۋاتى, جىلۋ جەنە سۋ – تۇرمىسقا اسا قاجەتتٸ يگٸلٸكتەر. ونى ٷنەمدەپ پايدالانۋ كەرەك. بۇل جاڭا تۇرمىستىق مەدەنيەتكە اينالۋى قاجەت. جالپى, بۇل – ٷي شارۋاسىنا عانا ەمەس, تۇتاس ەكونوميكاعا ورتاق تالاپ. قازٸر سۋدى وڭدى-سولدى پايدالانۋعا مٷلدە بولمايدى. ٷكٸمەت ەنەرگەتيكالىق تيٸمدٸلٸك ساياساتىن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋعا تيٸس. وندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ ستاندارتتارى ەسكەرٸلۋٸ كەرەك.

ەنەرگەتيكانى تيٸمدٸ پايدالانۋعا جەنە باسقا دا رەسۋرستاردى ٷنەمدەۋگە قاتىستى ناقتى نورماتيۆتٸك تالاپتاردى بٸرتٸندەپ ەنگٸزۋ قاجەت.

2029 جىلعا قاراي ەنەرگييانى تۇتىنۋعا جەنە ەنەرگييا شىعىنىنا بايلانىستى نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەر كەمٸندە 15 پايىزعا ازايۋعا تيٸس.

بٸز «جاسىل» ەكونوميكانى دامىتۋ مەسەلەسٸمەن مىقتاپ اينالىسۋىمىز كەرەك. بولاشاقتا بٷكٸل ەلەم تازا ەنەرگەتيكاعا كٶشەتٸنٸ سٶزسٸز. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, جالپى ەلەمدەگٸ كٷردەلٸ قارجى سالىمدارىنىڭ ٷشتەن بٸرٸنە جۋىعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا جوبالارىنىڭ ەنشٸسٸندە. قازاقستاندا دا بۇل باعىتتا كٶپ جۇمىس اتقارىلدى. جاڭا ەكولوگييا كودەكسٸ جەنە كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا قول جەتكٸزۋدٸڭ 2060 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگيياسى قابىلداندى. سوڭعى 5 جىلدا جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكانىڭ ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلەتٸن قۋاتتىڭ جالپى كٶلەمٸندەگٸ ٷلەسٸ 5 پايىزعا جۋىق ٶستٸ.

2027 جىلعا قاراي تاعى 1,4 گيگاۆاتتىق قۋات كٶزدەرٸ ٸسكە قوسىلادى. ەلٸمٸزدٸڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرٸمٸنٸڭ قۇرىلىمى ٶزگەرەتٸنٸ انىق. سوندىقتان قۋات ٶندٸرۋدەن باستاپ ونى تاراتۋعا دەيٸنگٸ بٷكٸل ەنەرگەتيكا سالاسىن باسقارۋ تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرۋ كەرەك.

سۋتەگٸدەن قۋات ٶندٸرۋ ٸسٸن دامىتۋ قاجەت. قۋات كٶزدەرٸن كەڭەيتۋ ٸسٸ ەنەرگەتيكالىق ماشينا جاساۋ سالاسىندا تەحنولوگييا ترانسفەرتٸن جٷزەگە اسىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا, اككۋمۋلياتور ٶنەركەسٸبٸن قۇرۋعا نەگٸز بولادى. ەڭ باستىسى, ەلٸمٸزدە شيكٸزات قورى جەتكٸلٸكتٸ.

تەڭگەرٸمدٸ قۋات كٶزدەرٸن, ەنەرگييانى شوعىرلاندىرۋ جٷيەلەرٸن قۇرۋ ٷشٸن تىڭ شەشٸمدەر قابىلداۋ قاجەت. كٶمٸرتەگٸ بەيتاراپتىعىنا كٶشۋدٸ پارنيكتٸك گاز شىعارىندىلارىنا ارنالعان كۆوتانى ساۋدالاۋ ارقىلى تەزدەتۋگە بولادى. ٷكٸمەت پەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸ وسى باعىتتاعى مٷمكٸندٸكتەردٸ پايدالانۋ مەسەلەسٸمەن شۇعىلدانۋى كەرەك.

جەتەكشٸ ەكونوميكالار ٷشٸن «جاسىل» قارجى تارتۋ ٸسٸنٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسۋدە. ٶتكەن جەتٸ جىلدا جەر جٷزٸندە «جاسىل» وبليگاتسييالارعا 2,5 تريلليون دوللاردان استام قاراجات جۇمسالدى. ESG قاعيدالارى از ۋاقىت ٸشٸندە قارجى ۇيىمدارىنىڭ قالىپتى تەجٸريبەسٸنە اينالدى. وسىعان بايلانىستى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بٸزدٸڭ ايماقتىڭ «جاسىل» قاراجات تارتاتىن باستى الاڭىنا اينالۋعا تيٸس.

اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ اسا ماڭىزدى ەكونوميكالىق جەنە ساياسي مەسەلەگە اينالدى. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ قاجەت پە, جوق پا دەگەن ساۋالعا قاتىستى تٷرلٸ پٸكٸر بار ەكەنٸن بٸلەسٸزدەر.

قازاقستان – ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ۋران ٶندٸرۋشٸ مەملەكەت. ەندەشە ٶز جەرٸمٸزدە اتوم ستانتسيياسىن سالۋعا ەبدەن قاقىمىز بار. كەيبٸر ساراپشىلار شاعىن يادرولىق ستانتسييالار سالۋ كەرەك دەگەن پٸكٸر ايتادى. الايدا كٶپتەگەن ازامات پەن بٸرقاتار ساراپشى يادرولىق ستانتسييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە كٷمەنمەن قارايدى.

سەمەي پوليگونى حالقىمىزعا قانشاما قاسٸرەت ەكەلگەنٸن ەسكەرسەك, ولاردىڭ كٷدٸگٸن تٷسٸنۋگە بولادى. سوندىقتان بۇل مەسەلە بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلاردى, ەگجەي-تەگجەيلٸ, كەڭ اۋقىمدى تالقىلاۋلاردى جالعاستىرۋىمىز كەرەك.

بٸز ماڭىزدى ستراتەگييالىق مەسەلەلەرگە قاتىستى تٷپكٸ شەشٸمدٸ رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداۋىمىز قاجەت. بۇل – 2019 جىلى سايلاۋ الدىندا مەنٸڭ حالىققا بەرگەن ۋەدەم.

اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ نەمەسە سالماۋ مەسەلەسٸ – ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى مەسەلە. سوندىقتان ونى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى شەشكەن جٶن دەپ سانايمىن. ناقتى مەرزٸمٸن كەيٸن انىقتايمىز.

كەلەسٸ مەسەلە. سۋ رەسۋرسى – ەلٸمٸزدەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. ەسٸرەسە, سۋدىڭ ساپاسى جەنە ونىڭ حالىققا قولجەتٸمدٸ بولۋى اسا ماڭىزدى بولىپ تۇر.

جىل ٶتكەن سايىن حالقىمىزدىڭ سانى دا, ەكونوميكامىز دا ٶسەدٸ. بۇل – قالىپتى قۇبىلىس. سول سەبەپتٸ 2040 جىلدارعا قاراي قازاقستانداعى سۋ تاپشىلىعى 12-15 ميلليارد تەكشە مەترگە جەتۋٸ مٷمكٸن.

جالپى, بٸز – ترانسشەكارالىق سۋ كٶزدەرٸنە تەۋەلدٸ ەلمٸز. ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى ٶزەندەر مەن كانالدار – بارشامىزعا ورتاق تابيعات بايلىعى. وسى سۋ كٶزدەرٸ بٸزدٸڭ حالىقتارىمىزدى, ەكونوميكامىزدى جاقىنداستىرادى. سوندىقتان كٶرشٸلەس ەرٸ دوستاس ەلدەرمەن بۇل مەسەلە بويىنشا ەردايىم ٶزارا تٷسٸنٸستٸككە جەنە كەلٸسٸمگە كەلۋ كەرەك.

جان-جاقتى ويلاستىرىلعان سۋ ساياساتىن جٷرگٸزۋ, ترانسشەكارالىق سۋلاردى پايدالانۋ مەسەلەلەرٸن شەشۋ – ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مٸندەتتەر.

شارۋالار مەن ٶنەركەسٸپ ٶكٸلدەرٸنە سۋعا قاتىستى ساپالى ساراپتامالار مەن بولجامدار كەرەك. بۇل تالداۋلار ەر جىلى جەنە ورتا مەرزٸمدٸ كەزەڭدە سۋدىڭ مٶلشەرٸ قانداي بولاتىنىن دا قامتۋى قاجەت. سوندىقتان بەرٸن الدىن الا جوسپارلاعان جٶن.

سونداي-اق ٸشكٸ سۋ رەسۋرستارىن ٷنەمدەپ پايدالانۋ ٶتە ماڭىزدى. سۋدى ٷنەمدەيتٸن تەحنولوگييا ٶتە باياۋ ەنگٸزٸلۋدە. سۋدى شاقتاپ پايدالانۋ مەدەنيەتٸ دە جوق.

ەلٸمٸزدٸڭ كەيبٸر ٶڭٸرلەرٸندە سۋدى ەڭ كٶپ جۇمسايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ونىڭ 40 پايىزى بوسقا ىسىراپ بولىپ جاتىر. سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ 60 پايىزى توزىپ تۇر. ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن ٶتە باتىل جەنە شۇعىل شارالار قاجەت.

ەڭ الدىمەن, سۋدى ٷنەمدەيتٸن وزىق تەحنولوگييانى ەنگٸزۋ ٸسٸن تەزدەتٸپ, ونى قولدانۋ اۋماعىن جىل سايىن 150 مىڭ گەكتارعا دەيٸن كەڭەيتۋ كەرەك. كٶكتەمگٸ قارعىن سۋدى جيناۋ جەنە ونى ەگٸستٸككە جەتكەنشە قۇمعا سٸڭٸرٸپ جوعالتىپ الماۋ مەسەلەسٸ شەشٸمٸن تابۋعا تيٸس. ٶيتكەنٸ ونىڭ بەرٸ – ٸشكٸ سۋ قورىمىز. ول ٷشٸن 20 جاڭا بٶگەن سالۋ, كەمٸندە 15 سۋ قويماسىنا كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزۋ جەنە 3500 شاقىرىمدىق كانالدى جاڭعىرتىپ, تسيفرلىق تەسٸلمەن باقىلاۋعا الۋ كەرەك. نەگٸزگٸ مٸندەت – 2027 جىلعا قاراي قوسىمشا ەكٸ تەكشە شاقىرىم سۋعا قول جەتكٸزۋ.

سۋ ٷنەمدەيتٸن تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ – اسا ماڭىزدى جەنە شۇعىل مٸندەت. سوندىقتان تيٸمدٸ تەسٸلدەر ۇسىنۋ قاجەت. دەگەنمەن بٸز دەل قازٸرگٸ جاعدايدا جاڭا تاريف ساياساتىنان دا اتتاپ ٶتە المايمىز. ەبدەن ەسكٸرگەن ينفراقۇرىلىم ەرەڭ جۇمىس ٸستەپ تۇر. سوندىقتان جاڭا ينفراقۇرىلىم سالۋ – ٶتە ماڭىزدى مٸندەت, قازٸرگٸ نارىقتىڭ تالابى. سۋدى نورماتيۆتەن ارتىق جۇمساعاندار ونىڭ اقىسىن جوعارى تاريفپەن تٶلەۋٸ كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتساق, سۋدى بارىنشا ٷنەمدەۋٸمٸز قاجەت. وعان قوسا سۋدىڭ «كٶلەڭكەلٸ» نارىعى تٷبٸرٸمەن جويىلۋعا تيٸس.

حالقىمىز «سۋدىڭ دا  سۇراۋى بار» دەپ بەكەر ايتپاعان. سۋ دەگەنٸمٸز – ٷنەمدەپ پايدالانباسا, تەز تاۋسىلاتىن شەكتەۋلٸ رەسۋرس. ونسىز شارۋالاردىڭ كٷنٸ قاراڭ. سول سەبەپتٸ بۇل سالادا زاڭسىزدىققا جول بەرٸلمەيدٸ. تالاپقا باعىنبايتىندار قاتاڭ جازاعا تارتىلادى.

ەلٸمٸز ٷشٸن سۋدىڭ ماڭىزى مۇناي, گاز نەمەسە مەتالدان كەم ەمەس. سۋ شارۋاشىلىعى جٷيەسٸن تيٸمدٸ دامىتۋ مەسەلەسٸمەن دەربەس مەكەمە اينالىسۋى قاجەت دەپ سانايمىن. سوندىقتان سۋ رەسۋرستارى جەنە يرريگاتسييا مينيسترلٸگٸ قۇرىلادى. مينيسترلٸكتٸڭ اياسىندا ۇلتتىق گيدروگەولوگييا قىزمەتٸ قايتا جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى.

سونداي-اق ەلٸمٸزدٸڭ سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋ جٷيەسٸنە تٷگەل رەفورما جاسالادى. «قازسۋشار», «نۇرا توپتىق سۋ قۇبىرى» جەنە باسقا دا نەگٸزگٸ كومپانييالاردا ٶزگەرٸس بولادى. جالپى, وسى سالانىڭ ماتەريالدىق جاعدايىن جاقسارتىپ, كادر مەسەلەسٸن شەشۋ كەرەك. 

سۋ تاپشىلىعىنىڭ ارتۋى – ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸنە ورتاق مەسەلە. سۋدى ٷنەمدەپ پايدالانۋ ەنەرگەتيكا نەمەسە كٶلٸك سالاسى سيياقتى ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى بٸر جاڭا باعىتىنا اينالماق. ٷكٸمەتكە كٶرشٸ ەلدەرمەن بٸرلەسٸپ, بۇل مەسەلەنٸ جان-جاقتى پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن.

ستراتەگييالىق ماڭىزى بار مٸندەتتٸڭ بٸرٸ – كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنىڭ ەلەۋەتٸن تولىق پايدالانۋ.

قازٸر ەلەمدە جاڭا ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك قالىپتاسىپ جاتىر. قىتايدان ەۋروپاعا, رەسەيگە, ورتالىق ازيياعا جەنە وسى ايماقتاردان قىتايعا جٸبەرٸلەتٸن تاۋار كٶلەمٸ ايتارلىقتاي كٶبەيەدٸ دەگەن بولجام بار.

قازاقستان سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸكتٸ, باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىراتىن جاھاندىق جولايرىقتا ورنالاسقان. بۇل بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە زور مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر. سوندىقتان كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسى ەكونوميكامىزدى العا باستايتىن باستى كٷشتٸڭ بٸرٸنە اينالۋعا تيٸس.

قازٸر بەسەكە كٷشەيٸپ تۇر. وسىعان وراي بٸرقاتار ماڭىزدى مەسەلەنٸ شۇعىل شەشۋ كەرەك. ەڭ الدىمەن, «دوستىق-مويىنتى», «باقتى-اياكٶز», «داربازا-ماقتاارال» باعىتىنداعى ٸرٸ تەمٸرجول جوبالارىن ساپالى جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. ونىڭ قاتارىندا الماتىنى اينالىپ ٶتەتٸن تەمٸر جول جەلٸسٸ دە بار.

قازاقستان كٶلٸك سالاسىندا رەسەيمەن جەنە قىتايمەن ىنتىماقتاستىعىن جالعاستىرا بەرەدٸ. بٸزدٸڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸمٸزدٸ نىعايتۋ ٸسٸندە ترانسكاسپيي باعدارى ايرىقشا رٶل اتقارادى. ورتا مەرزٸمدٸك كەزەڭدە وسى دەلٸز ارقىلى تاسىمالداناتىن جٷك كٶلەمٸ بەس ەسە ارتۋى مٷمكٸن. ول ٷشٸن قىتاي, ەزەربايجان, گرۋزييا, تٷركييا سيياقتى سەرٸكتەس مەملەكەتتەرمەن بٸرگە كٷش جۇمىلدىرۋىمىز قاجەت.

«باقتى» ٶتكەلٸندە جاڭا «قۇرعاق پورت» سالۋ, اقتاۋداعى كونتەينەر حابىنىڭ قۇرىلىسىن تەزدەتۋ جەنە قارا تەڭٸز ارقىلى ٶتەتٸن ورتا دەلٸزدٸڭ بويىندا تۇرعان ايلاق ەلەۋەتتەرٸن ارتتىرۋ كەرەك. قىتايدىڭ سيان, گرۋزييانىڭ پوتي قالالارىندا ٶز تەرمينالدارىمىزدىڭ قۇرىلىسى باستالدى. بۇل – قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» مەگاجوباسى بٸزدٸڭ ۇلتتىق باستامالارىمىزبەن توعىسقانىنىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ.

ٸرگەلەس ەلدەردٸڭ بەرٸمەن, ونىڭ ٸشٸندە رەسەي, قىتاي, ورتالىق جەنە وڭتٷستٸك ازيياداعى تاتۋ كٶرشٸلەرٸمٸزبەن سىندارلى ەرٸ دوستىق قارىم-قاتىناستا بولساق, ەلٸمٸزدٸڭ كٶلٸك ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانا الامىز.

بٸزگە تەڭٸز ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا ارنالعان  بٸرتۇتاس جوسپار كەرەك. وندا قۇرىق پورتىنا ايرىقشا مەن بەرٸلۋگە تيٸس. قۇرىقتى اقتاۋ پورتى سيياقتى تولىققاندى لوگيستيكالىق كلاستەرگە اينالدىرۋىمىز قاجەت.

«سولتٷستٸك-وڭتٷستٸك» حالىقارالىق دەلٸزٸ دە ٶتە ماڭىزدى. سول ارقىلى پارسى شىعاناعىنا شىعۋعا بولادى. بٸرتٸندەپ بۇل باعىتتاعى تەمٸرجول جەلٸسٸنٸڭ ٶتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸن ەكٸ ەسە ارتتىرۋ كەرەك. الدىمەن «بولاشاق-چەليابينسك» تەمٸرجول جەلٸسٸنٸڭ قازاقستانداعى بٶلٸگٸن جاڭعىرتۋعا كٸرٸسۋ قاجەت.

حالىقارالىق دەلٸزدەرمەن تيٸمدٸ بايلانىس ورناتۋ ٷشٸن لوگيستيكا قىزمەتٸن تولىق ۇسىنۋ ماڭىزدى. استانا, الماتى, شىمكەنت جەنە اقتٶبە ەۋەجايلارى مۋلتيمودالدى ورتالىق بولۋعا تيٸس. بۇل ورتالىقتار بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋ ٷشٸن جٷكتەردٸ قابىلداۋ جەنە تاراتۋ قىزمەتٸ ساپالى اتقارىلۋى قاجەت.

جالپى, سالانى دامىتۋ ٷشٸن تاريف جەنە رەتتەۋ ساياساتى دۇرىس جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس. جەكە ينۆەستيتسييانى كٶپتەپ تارتۋ كەرەك.

«قازاقستان تەمٸر جولىن» تولىققاندى كٶلٸك-لوگيستيكا كومپانيياسى ەتٸپ قايتا قۇرۋ جۇمىسىن جۋىق ارادا اياقتاۋ قاجەت.

سونداي-اق اۆتوكٶلٸك جولدارىنىڭ قۇرىلىسى مەسەلەسٸ شەشٸمٸن تابۋعا تيٸس. قازٸر ونىڭ ساپاسى سىن كٶتەرمەيدٸ. تيٸستٸ جۇمىستار ۋاقتىلى جەنە ساپالى جاسالمايدى. جەمقورلىق بەلەڭ الىپ تۇر, بەسەكە دە جوقتىڭ قاسى. مۇنىڭ بەرٸ – وسى سالادا ەبدەن تامىر جايعان كەمشٸلٸكتەر. سوندىقتان جىل سوڭىنا دەيٸن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. مٸندەتٸن ادال اتقارماعان بارلىق كومپانييا زاڭ بويىنشا جاۋاپقا تارتىلادى. بۇل مەسەلەگە مەن باسا نازار اۋدارامىن. باقىلاۋدى كٷشەيتٸپ, جاڭا نورماتيۆتٸك قۇجاتتار قابىلداۋ كەرەك.

2029 جىلعا دەيٸن 4 مىڭ شاقىرىمنان استام جولعا كٷردەلٸ جٶندەۋ جٷرگٸزۋ قاجەت.

جالپى العاندا, قازاقستان ەۋرازييا قۇرلىعىنداعى باستى ترانزيت حابى رەتٸندەگٸ رٶلٸن ارتتىرۋى كەرەك. وسىلايشا, ۋاقىت ٶتە كەلە كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ٸرٸ مەملەكەتكە اينالۋىمىز قاجەت.

كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسىن قارقىندى دامىتۋ – ستراتەگييالىق مٸندەت. ٷش جىل ٸشٸندە ونىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدەگٸ ٷلەسٸ كەمٸندە 9 پايىزعا جەتۋگە تيٸس. ول ٷشٸن سالانى تيٸمدٸ باسقارۋ ٶتە ماڭىزدى. سوندىقتان كٶلٸك مينيسترلٸگٸن قايتا قۇرعان جٶن. بۇل مينيسترلٸك جول ينفراقۇرىلىمىن سالۋمەن دە اينالىسادى.

مەنٸڭ تسيفرلاندىرۋ ٸسٸنە جەنە يننوۆاتسييانى ەنگٸزۋ مەسەلەسٸنە باسا مەن بەرەتٸنٸمدٸ بارشاڭىز بٸلەسٸزدەر.

بٸزدٸڭ ماڭىزدى ستراتەگييالىق مٸندەتٸمٸز – قازاقستاندى ٸت مەملەكەتكە اينالدىرۋ. تسيفرلاندىرۋ ٸسٸندە ناقتى جەتٸستٸكتەرٸمٸز دە جوق ەمەس. بٸز ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ جەنە فينتەحتٸ دامىتۋ يندەكسٸ بويىنشا ەلەم كٶشباسشىلارىنىڭ قاتارىندا تۇرمىز. 

بىلتىردىڭ ٶزٸندە ٸت سالاسىنداعى ەكسپورتىمىز بەس ەسە ٶستٸ. جىل سوڭىنا دەيٸن بۇل كٶرسەتكٸش 500 ميلليون دوللارعا جەتۋٸ مٷمكٸن. ەرينە, مۇنىمەن شەكتەلمەيمٸز.

2026 جىلعا قاراي ٸت قىزمەتتەرٸنٸڭ ەكسپورتىن بٸر ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋ – ٷكٸمەتكە جٷكتەلەتٸن جاڭا مٸندەت. شەتەلدٸڭ ٸرٸ ٸت كومپانييالارىمەن بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار اشۋ بۇل ٸسكە سەپتٸگٸن تيگٸزەرٸ سٶزسٸز. ٷكٸمەت وسى مەسەلەنٸ مۇقييات زەردەلەپ, ناقتى ۇسىنىستار ەنگٸزۋٸ كەرەك.

ٷكٸمەت جاساندى ينتەللەكتٸنٸ دامىتۋ ٸسٸنە باسا نازار اۋدارۋعا تيٸس. ەلەمدە الداعى بٸرنەشە جىلدا وسى سالاعا بٸر تريلليون دوللاردان استام ينۆەستيتسييا سالىنادى دەگەن بولجام بار. جاساندى ينتەللەكت ونى دامىتا بٸلگەن ەلدەردٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸنە ايتارلىقتاي ٷلەس قوسۋى مٷمكٸن.

جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىق پايدالانساق, بٸلٸم ەكونوميكاسىنا تىڭ سەرپٸن بەرەمٸز. جەتەكشٸ حالىقارالىق كومپانييالارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ كەرەك. بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاۋىمىز قاجەت. كەمٸندە ٷش بەلگٸلٸ جوعارى وقۋ ورنى جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا قاجەتتٸ كادر دايارلاۋمەن جەنە زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋمەن اينالىسۋى كەرەك.

ەلٸمٸز ەسەپتەۋ قۋاتتارىن جاھاندىق تۇتىنۋشىلارعا ساتاتىن ورىنعا اينالا الادى. سوندىقتان ٸرٸ مەلٸمەت ورتالىقتارىن سالۋعا ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷشٸن تٷرلٸ جەڭٸلدٸكتەردٸ دە قامتي وتىرىپ, بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك. سونداي-اق مەلٸمەتتٸ ساقتاۋ جەنە ٶڭدەۋ سالاسىندا قازاقستاننىڭ مٷددەسٸن ٸلگەرٸلەتۋ قاجەت.

تسيفرلاندىرۋ ٸسٸندە باسشىلىققا الىناتىن قاعيداتتاردى زاڭ جٷزٸندە بەكٸتەتٸن كەز كەلدٸ. ٷكٸمەتتەن, ساراپشىلار قاۋىمىنان, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان بٸرتۇتاس سالالىق قۇجات ەزٸرلەۋ مەسەلەسٸمەن اينالىسۋدى سۇرايمىن.

مەن سايلاۋ الدىنداعى باعدارلامامدا «عىلىم جەنە تەحنولوگييالىق ساياسات تۋرالى» زاڭ قابىلداۋ تۋرالى باستاما كٶتەرگەن ەدٸم. قازٸر ەزٸرلەنٸپ جاتقان زاڭ جوباسىندا ەكونوميكامىزدى عىلىم مەن يننوۆاتسيياعا سٷيەنە وتىرىپ دامىتۋ لوگيكاسىنىڭ كٶرٸنٸس تابۋى ٶتە ماڭىزدى.

بيزنەس-ينكۋباتور, كوممەرتسييالاندىرۋ ورتالىعى, تەحنوپارك, قۇراستىرۋ بيۋروسى سيياقتى يننوۆاتسييالىق ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋعا قاتىستى جەكە باستامالارعا سٶز جٷزٸندە ەمەس, ناقتى ٸسپەن قولداۋ كٶرسەتەتٸن پەرمەندٸ شارالار كەرەك. شەتەلدٸڭ وزىق تەجٸريبەسٸن پايدالانعان جٶن.

ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ تەسٸلٸ يننوۆاتسييالىق جوبالاردى ٸسكە قوسۋعا قاجەتتٸ نەگٸزگٸ قاراجات كٶزٸ بولۋعا تيٸس. سوندىقتان جوبالارعا ەلٸمٸزدەگٸ جەنە شەتەلدەگٸ ينۆەستورلاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن قۇقىقتىق جەنە قارجىلىق مەسەلەنٸڭ بەرٸن شەشۋ قاجەت.

كەلەسٸ. ەلٸمٸزدٸ يننوۆاتسييالىق جولمەن دامىتۋ ٷشٸن استانادا جەنە الماتىدا قاجەتتٸ ەكوجٷيە قالىپتاستىرۋعا مەن بەرٸلٸپ وتىر. بٸراق مۇنىمەن شەكتەلۋگە بولمايدى.

مەن ايماقتارعا بارعاندا دارىندى ەرٸ ويى ۇشقىر, ياعني كرەاتيۆتٸ ازاماتتارمەن ٷنەمٸ كەزدەسەمٸن. بٸز ولاردىڭ ٶز ەلەۋەتٸن تولىق اشۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ايماقتاعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ نەگٸزٸندە بٸرتۇتاس يننوۆاتسييالىق ەكوجٷيە قۇرۋ قاجەت. ونى ناقتى سەكتورمەن تىعىز ىنتىماقتاسا وتىرىپ جٷزەگە اسىرعان جٶن. بۇل جۇمىستى ەربٸر وبلىس ورتالىعىندا جٷرگٸزۋ كەرەك. استانا حابىنىڭ تەجٸريبەسٸن كەڭٸنەن پايدالانعان جٶن.

ەكونوميكانى ٶركەندەتۋگە جەنە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋعا ىقپال ەتەتٸن تاعى بٸر باعىت – مەديا, كينو, مۋزىكا, ديزاين, بٸلٸم بەرۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگييا سالالارىن قامتيتىن كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا.

قازٸرگٸ زاماندا ازاماتتاردىڭ شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸنە جەنە زيياتكەرلٸك كاپيتالىنا ارقا سٷيەيتٸن «كرەاتيۆتٸ ٶندٸرٸس» سالالارى شىنايى ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ قاينار كٶزٸ سانالادى. بۇل از دەسەڭٸز, كرەاتيۆتٸ ەكونوميكا دارىندى ەرٸ شىعارماشىل ادامداردى ٶزٸنە تارتاتىن ٸرٸ قالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋشٸ كٷشكە اينالۋدا. قازاقستاندا بۇل سالا ەلٸ دامىماعان. كرەاتيۆتٸ يندۋسترييانىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدەگٸ ٷلەسٸ بٸر پايىزعا دا جەتپەيدٸ, جۇمىسپەن قامتۋ سالاسىنداعى ٷلەسٸ ٶتە تٶمەن. دەگەنمەن دارىنىمەن بٷكٸل ەلەمدٸ مويىنداتىپ جٷرگەن وتانداستارىمىز از ەمەس.

بٸز ەلٸمٸزدە كرەاتيۆتٸ ەكونوميكانىڭ جان-جاقتى دامۋىنا بارلىق جاعدايدى جاساۋىمىز كەرەك. سونىڭ ٸشٸندە, زيياتكەرلٸك مەنشٸكتٸ قورعايتىن قۇقىقتىق تەسٸلدەر قاجەت. بۇل – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە.

زيياتكەرلٸك مەنشٸك دەگەنٸمٸز – قۇرال-جابدىق نەمەسە تەحنولوگييا سيياقتى كەدٸمگٸ مٷلٸك. قازٸر كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا ورتالىقتارى 3 ٸرٸ قالادا (استانا, الماتى, شىمكەنت) شوعىرلانعان, ٶڭٸرلەر نازاردان تىس قالىپ وتىر. بۇل احۋالدى تٷزەۋ قاجەت. دارىندى ازاماتتاردى ٶزٸنە تارتاتىن ورىندار, ياعني كرەتيۆتٸ يندۋسترييا ورتالىقتارى بارلىق وبلىس ورتالىعىندا بولۋعا تيٸس. وندا كرەاتيۆتٸ ادامداردىڭ ٶز ٶنٸمٸن كوممەرتسييالاندىرۋىنا كٶمەك كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك.

كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا سۋبەكتٸلەرٸ ٶندٸرٸس ەرەكشەلٸگٸنە بايلانىستى كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ باعدارلامالارىنا تولىق قاتىسا المايدى, قارجىلاي كٶمەك تە الا المايدى. ولارعا قولداۋ كٶرسەتۋگە ارنالعان شارالاردىڭ جەكە توپتاماسىن ەزٸرلەۋ قاجەت دەپ سانايمىن.

ەندٸ ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ مەسەلەسٸنە توقتالعىم كەلەدٸ. سوڭعى جىلدارى قابىلدانعان شارالاردىڭ ارقاسىندا شاعىن جەنە ٸرٸ بيزنەس تۇراقتى دامي باستادى. الايدا ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ دامۋ قارقىنى ەلٸ دە بەسەڭ. جاڭا ەكونوميكالىق ٷلگٸگە كٶشۋ ٷشٸن ونى «قولمەن كٶتەرۋگە» تۋرا كەلەدٸ.

ەڭ الدىمەن, ورتا بيزنەستٸڭ دامۋىن تەجەپ تۇرعان كەدەرگٸلەردٸ جويۋ قاجەت. ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ەبدەن دامىعان كەزدە بٶلشەكتەنٸپ كەتەدٸ. ٶيتكەنٸ ولارعا شاعىن بيزنەس دەڭگەيٸندە قالعان ەلدەقايدا «قولايلى». ٷكٸمەت شاعىن بيزنەستٸ ٶزارا بٸرٸگٸپ, ٸرٸ كەسٸپ يەلەرٸ بولۋعا ىنتالاندىرۋ ٷشٸن زاڭعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋٸ كەرەك.

ەلٸمٸزدٸڭ نارىعىندا بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەپ جاتقان تابىستى ورتا كەسٸپورىندار كٶپ ەمەس. ولارعا قولداۋ كٶرسەتۋ قاجەت. مۇنداي كەسٸپورىنداردىڭ ەرقايسىسىنا قاتىستى ناقتى جوسپار ەزٸرلەۋ كەرەك. سول ارقىلى ولاردىڭ ٶندٸرٸس قابٸلەتٸن ارتتىرىپ, ٶنٸم كٶلەمٸن ەكٸ-ٷش ەسە كٶبەيتۋ قاجەت.

«بيزنەستٸڭ جول كارتاسى» جەنە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىن بٸرٸكتٸرگەن جٶن. ونى شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸ قولدايتىن كەشەندٸ باعدارلاماعا اينالدىرۋ كەرەك.

مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن ٶندٸرٸستٸڭ تەحنولوگييالىق كٷردەلٸلٸگٸنە جەنە بيزنەستٸڭ ناقتى تٷرٸنە قاراي جٸكتەۋ ماڭىزدى. ونىڭ وپەراتسييالىق تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى بولۋى دا ٶتە ماڭىزدى. سوندىقتان «بەيتەرەك» حولدينگٸنٸڭ قۇرىلىمىن ٶزگەرتٸپ, ونى كەڭ اۋقىمدا تسيفرلاندىرعان جٶن.

ەكسپورتتى ۇلعايتۋعا ايرىقشا مەن بەرۋ كەرەك. ونىڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ بولعانىمەن, جٷيەلٸ ۇستانىم جوق. وسى ورايدا, KazakhExport كومپانيياسى ەكسپورتتى دامىتاتىن تولىققاندى ينستيتۋتقا اينالادى. كومپانيياعا وسى مٸندەتتٸ اتقارۋعا قاجەتتٸ قۇزىرەت بەرٸلۋگە تيٸس. بۇدان بٶلەك, «وتباسى بانكتٸڭ» قىزمەتٸن قايتا قاراۋ كەرەك. باستى نازاردى وبلىس ورتالىقتارىنا ەمەس, اۋداندارعا, مونوقالالارعا جەنە اۋىلدارعا اۋدارعان جٶن.

بەسەكەلەستٸك دامىماسا, بيزنەس تە ٶركەندەمەيدٸ. بۇل – ايدان انىق. قازٸر نەگٸزگٸ سالالاردىڭ كٶبٸندە بٸرنەشە ٸرٸ كەسٸپورىن باسىمدىققا يە بولىپ وتىر. بۇل جاعداي نارىقتاعى شىنايى احۋالدى كٶرسەتە المايدى.

بەسەكەلەستٸكتٸ قورعاۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ ٷكٸمەتپەن بٸرلەسٸپ, نەگٸزگٸ نارىقتاردى دەمونوپوليزاتسييالاۋ ٷشٸن شارالار قابىلداۋعا تيٸس.

بٸز ساۋدا-ساتتىقتى ٶركەنيەتتٸ جولمەن جٷرگٸزۋ ٷشٸن تاۋار بيرجالارىنىڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە قولايلى جاعداي جاسادىق. الايدا رەتتەۋ جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تٶمەن بولعاندىقتان, بٸرەۋلەردٸڭ ىرقىنان شىقپايتىن تاۋار بيرجالارى پايدا بولدى. ولار بەسەكەلەستٸكتٸ جوياتىن, يمپورتتىڭ جەنە ٶنٸمسٸز دەلدالدىقتىڭ پايداسى ٷشٸن ساتىپ الۋ رەسٸمدەرٸن اينالىپ ٶتەتٸن ورىندارعا اينالدى. رەتتەۋ تالاپتارىن كٷشەيتٸپ, ايتىلعان كەمشٸلٸكتەردەن تٷگەل ارىلۋ قاجەت.

سونىمەن بٸرگە ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى وزىق تەسٸلدەردٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەرٸنە تولىق قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى.

ۇلتتىق ساۋدا جٷيەسٸمەن عانا تۇيىقتالىپ قالۋعا بولمايدى. بيزنەسپەن بٸرلەسٸپ, مىقتى ايماقتىق تاۋار-شيكٸزات بيرجاسىن قۇرۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ قاجەت.

تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە بار. قازٸر مونوپوليياعا قارسى ورگاننىڭ زاڭسىزدىقتاردى جويۋ ٷشٸن شۇعىل شارالار قابىلدايتىن مٷمكٸندٸگٸ جوق. مونوپوليياعا قاتىستى ٸستەردٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸندە تەرگەۋ باستالماي جاتىپ, سوتقا شاعىم تٷسەدٸ. ال سوتتاعى داۋ-داماي جىلدارعا سوزىلۋى مٷمكٸن. سونىڭ كەسٸرٸنەن قۇزىرلى مەكەمەنٸڭ جۇمىسى توقتاپ قالادى. سوندىقتان ٷكٸمەت پارلامەنتكە تيٸستٸ زاڭنامالىق تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋٸ كەرەك.

كەلەسٸ ماڭىزدى مەسەلە – مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاعا ىقپالىن ازايتۋ. قازٸر جەكەمەنشٸككە زاڭسىز ٶتكەن جەنە شەتەلگە شىعارىلعان بٸرقاتار اكتيۆتەر مەملەكەتكە قايتارىلۋدا. بٸز اشىق ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكونوميكا قۇرىپ جاتىرمىز. سوندىقتان قايتارىلعان اكتيۆتٸڭ بەرٸن اشىق تٷردە جەنە مەملەكەت ٷشٸن تيٸمدٸ شارتپەن نارىققا شىعارۋ كەرەك.

جالپى, جەكەشەلەندٸرۋ جەنە حالىقتىق ٸرو جۇمىستارىن بارىنشا تەزدەتۋ قاجەت. باستى ماقسات – اكتيۆتەردٸ باسقارۋ ٸسٸنٸڭ اشىقتىعىن جەنە تيٸمدٸلٸگٸن بارىنشا ارتتىرۋ. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ بەيٸندٸ ەمەس اكتيۆتەرٸنٸڭ بەرٸ جەكە مەنشٸككە جەنە حالىقتىق ٸرو-عا ٶتۋٸ كەرەك.

ٷكٸمەت بۇل جۇمىستى 2024 جىلدان باستاپ قولعا الادى. كەلەسٸ جىلى «Air Astana» كومپانيياسى حالىقتىق ٸرو-عا شىعارىلادى. «QazaqGaz» كەسٸپورنى دا وسى جۇمىسقا دايىندالۋى كەرەك. ٸرٸ كومپانييالارداعى مەملەكەت اكتيۆتەرٸ ساۋداعا شىعۋعا تيٸس. 

تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – كەسٸپكەرلٸكتٸڭ بٷگٸنگٸ احۋالى. بيلٸك پەن بيزنەستٸڭ اراسىندا سىندارلى ديالوگ بولۋى قاجەت. قازٸرگٸ ٶتپەلٸ كەزەڭدە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ كەمشٸلٸككە جول بەرەتٸنٸ, كەيدە اسىرا سٸلتەيتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان ەكونوميكالىق سيپاتتاعى كەيبٸر زاڭ بۇزۋ ەرەكەتتەرٸن قىلمىس ساناتىنان الىپ تاستاۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋ قاجەت. بۇل جەردە سٶز كەسٸپكەرلەرگە جەنە ولاردىڭ ەكونوميكالىق تەرٸس ەرەكەتكە قاتىستى ٸستەر تۋرالى بولىپ وتىر. سالىق سالاسىندا زاڭ بۇزعانداردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋعا نەگٸز بولاتىن شەكتٸ انىقتايتىن ەدٸل مەحانيزم ەنگٸزۋ قاجەت.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەسٸپكەرلەردٸ قۋدالاۋىن بٸرجولا توقتاتۋ كەرەك. مۇنداي ەرەكەتتەرگە تىيىم سالىنعان. بٸراق, سوعان قاراماستان, ەلٸ دە جالعاسىپ جاتقانىن بٸلەمٸن. وسىنداي مەلٸمەتتەر كەيدە ەدەيٸ تاراتىلىپ جاتادى, تٸپتٸ, ولار جالعان بولۋى دا مٷمكٸن. قالاي دەسەك تە, بۇل – نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايتىن مەسەلە. كەسٸپكەرلٸككە قولداۋ كٶرسەتۋ, سالانى رەتتەيمٸز دەگەن جەلەۋمەن جاسالاتىن قىسىمدى ازايتۋ جەنە بەسەكەلەستٸكتٸ دامىتۋ مەسەلەلەرٸن مۇقييات تالقىلاۋ قاجەت. سوندىقتان مەن جۋىق ارادا ەلٸمٸزدٸڭ بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن ارنايى كەزدەسۋ ٶتكٸزەمٸن.

كەلەسٸ مەسەلە. بٸز ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى قايتا قاراپ, جاڭارتۋىمىز كەرەك. مەن جاڭا عانا ەكونوميكا سالالارىنداعى رەفورمالاردىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ايقىنداپ بەردٸم. ونىڭ بەرٸن تابىستى جٷزەگە اسىرۋدىڭ باستى شارتى – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىق. بۇل – اكسيوما. قارجى, سالىق-بيۋدجەت جەنە اقشا-نەسيە ساياساتىن ٷيلەستٸرۋ كەرەك.

ينۆەستيتسييانىڭ جەتٸسپەۋٸ ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن تەجەپ تۇرعان باستى مەسەلە بولىپ تۇر. ينۆەستيتسييانىڭ تاپشىلىعى بولاشاقتا توقىراۋعا ەكەپ سوقتىرادى. 

بىلتىر نەگٸزگٸ كاپيتالعا سالىنعان قاراجات ٸشكٸ جالپى ٶنٸمگە شاققاندا نەبەرٸ 15 پايىز بولدى. بۇعان نەگٸزٸنەن ەلٸمٸزدەگٸ بانكتەردٸڭ ەكونوميكانى دامىتۋعا بەلسەندٸ اتسالىسپاۋى سەبەپ بولىپ وتىر. مۇنداي احۋال ٷكٸمەتتٸ تٸكەلەي قارجىلاندىرۋمەن, كەپٸلدٸك جەنە سۋبسيدييا بەرۋمەن اينالىسۋعا مەجبٷرلەيدٸ. بۇل تەسٸل تيٸمسٸز, كٶپ قاراجاتتى تالاپ ەتەدٸ ەرٸ نارىقتىق ەكونوميكا قاعيدالارىنا قايشى كەلەدٸ.

سونىمەن بٸرگە ناقتى سەكتورعا بەرٸلەتٸن كرەديت ازايىپ جاتقاندا بانكتەر تۇتىنۋ نەسيەسٸمەن ەۋەستەنٸپ كەتتٸ. وسى جاعداي قارجى جٷيەسٸنە تٶنەتٸن سىن-قاتەرلەردٸڭ كٶبەيۋٸنە جەنە ازاماتتاردىڭ شەكتەن تىس قارىزعا باتۋىنا ەكەپ سوقتىردى.

مەنٸڭ 2019 جىلى 500 مىڭ ازاماتتىڭ كەپٸلسٸز نەسيەسٸن كەشٸرۋ تۋرالى شەشٸمٸم جەنە جاقىندا قابىلدانعان جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ مەسەلەنٸ بٸرشاما رەتتەدٸ. بٸراق احۋالدى بٸرجولا تٷزەۋ ٷشٸن جاڭادان جٷيەلٸ شارالار قابىلداۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ قارجى ساۋاتىن ارتتىرۋ ٶتە ماڭىزدى.

بۇل رەتتە «Amanat» پارتيياسىنىڭ «قارىزسىز قوعام» جوباسىن ەرەكشە اتاپ ٶتۋ قاجەت. سونىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدٸڭ 8 ايماعىندا 20 مىڭنان استام ادام قارجىلىق ساۋاتىن ارتتىردى. ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ – 10 جەنە ودان دا كٶپ نەسيە العان ادامدار. بۇل جوبا از ۋاقىتتا ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. ٷكٸمەتكە «Amanat» پارتيياسىمەن بٸرلەسٸپ, ونىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدٸ تاپسىرامىن. «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ يگٸلٸگٸن بٷكٸل ەلٸمٸز كٶرۋٸ قاجەت.

كورپوراتيۆتٸ سالاعا بەرٸلەتٸن نەسيەنٸڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸك مەسەلەسٸن شەشۋ كەرەك. ەكونوميكاعا اقشا كەرەك. بىلتىر بانكتەردٸڭ تازا پايداسى بٸر جارىم تريلليون تەڭگەگە جۋىقتادى. ال وسى جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا – بٸر تريلليون تەڭگەدەن اسىپ كەتتٸ. بانكتەر تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەگەننٸڭ ارقاسىندا ەمەس, نەگٸزٸنەن ۇلتتىق بانك ينفلياتسييامەن كٷرەسۋ ٷشٸن بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ جوعارى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرعاندىقتان, وسىنداي مول پايداعا كەنەلدٸ.

ٷكٸمەت پەن پارلامەنتتٸڭ بۇل پايدانى مەملەكەت مٷددەسٸن ەسكەرە وتىرىپ, نەعۇرلىم ەدٸل بٶلۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرعانى جٶن. قارجى ۇيىمدارىنىڭ سالىق سالىنبايتىن مەملەكەتتٸك قۇندى قاعازداردى ساتىپ الۋدان تٷسكەن وراسان زور تابىسىنا قاتىستى دا سۇراقتار بار. مۇندا قيسىن دا, مەملەكەتتٸك ۇستانىم دا جوق. ٷكٸمەت ەشبٸر اقىلعا سىيمايتىن وسى مەسەلەنٸ انىقتاپ جاتىر. سوعان سەيكەس زاڭدارعا تٷزەتۋلەر ەزٸرلەنٸپ, مەجٸلٸسكە ەنگٸزٸلەدٸ. دەپۋتاتتاردىڭ ونى مۇقييات قاراۋىن سۇرايمىن.

سونىمەن بٸرگە بانكتەردٸ كورپوراتيۆتٸ نەسيە بەرۋ ٸسٸنە بەلسەنە قاتىسۋعا, ياعني كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋعا ىنتالاندىرۋ كەرەك. بانك قىزمەتٸنٸڭ باسقا تٷرلەرٸنە قاراعاندا بيزنەسكە نەسيە بەرۋ ٸسٸ بانكتەرگە پرۋدەنتسيالدى جەنە فيسكالدى رەتتەۋ تۇرعىسىنان اناعۇرلىم تيٸمدٸ بولۋى كەرەك. مۇنىڭ وڭاي ەمەستٸگٸن, كٷردەلٸ مەسەلە ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. ٷكٸمەتكە جەنە قارجى سالاسىن رەتتەيتٸن مەكەمەلەرگە بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە وسى ماڭىزدى مەسەلەگە قاتىستى ٶزدەرٸنٸڭ كەسٸمدٸ بايلامىن ايتۋدى تاپسىرامىن. 

بانكتەردٸڭ «قوزعالىسسىز جاتقان» 2,3 تريلليون تەڭگەلٸك اكتيۆتەرٸن ەكونوميكالىق اينالىمعا قوسۋ ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. بۇل رەتتە وسى اكتيۆتەردٸ يەلەنۋگە نيەت تانىتقان بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ ونى الىپ, ەكونوميكاعا قايتارۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن اشىق تسيفرلى پلاتفورما قۇرۋدى تاپسىرامىن.

«ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان قاراجات» ناقتى سەكتورعا بارىنشا قولجەتٸمدٸ بولۋ ٷشٸن بٸرلەسكەن جەنە سينديكاتتالعان نەسيە بەرۋ تەسٸلٸن كەڭٸنەن قولدانۋ كەرەك. سونداي-اق ٶنەركەسٸپ ٶكٸلدەرٸ مەن كەسٸپكەرلەر نەسيەنٸڭ بەرٸن جۇتىپ قويماۋى قاجەت. ولار ەكونوميكامىزدى ٸس جٷزٸندە ەرتاراپتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن ساپالى جوبالار ۇسىنۋعا تيٸس. كوممەرتسييالىق بانكتەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن ولار ستراتەگييالىق جوبالاردى قارجىلاندىرعان كەزدە دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ كەپٸلدٸگٸن بەرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ قاجەت.

بانك سالاسىنداعى تاعى بٸر ٶزەكتٸ مەسەلە – بارلىعى بٸرنەشە بانكتٸڭ قولىندا شوعىرلانعان. قازٸر قازاقستاندا 21 بانك بار. بٸراق كورپوراتيۆتٸ سەكتورعا نەسيە بەرۋمەن, ياعني ەكونوميكالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋمەن بٸرنەشە ٸرٸ بانك قانا اينالىسادى. سوندىقتان وسى سالاداعى بەسەكەنٸ ارتتىرۋ ٷشٸن ەلٸمٸزگە شەتەلدەن سەنٸمدٸ ٷش بانكتٸ تارتقان جٶن.

جالپى, ناقتى سەكتورعا بەرٸلەتٸن نەسيە كٶلەمٸنٸڭ جىل سايىن 20 پايىز جەنە ودان دا جوعارى دەڭگەيدە ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى مٸندەت.

ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸ جايلى سٶز بولعاندا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن پايدالانۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى جيٸ ايتىلادى. ساراپشىلار قوردىڭ جيناقتاۋ جەنە دامىتۋ رٶلٸنٸڭ اراقاتىناسى جٶنٸندە داۋلاسىپ جاتادى. ەرينە, قارجىنى جيناقتاپ, ساقتاۋ نەگٸزگٸ مٸندەت بولۋعا تيٸس. ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتى كٷتپەگەن سىن-قاتەرلەرگە تاپ بولعان جاعدايدا قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ەدەۋٸر كەپٸلدٸك بەرەدٸ.

دەگەنمەن قورداعى قاراجاتتىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن قازاقستاننىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن ستراتەگييالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ٷشٸن پايدالانۋعا بولادى. تٸپتٸ, قازٸردەن باستاپ سوعان جۇمساۋ كەرەك.

ۇلتتىق قور ەلدەن-اق بٸرقاتار ٸرٸ جوبانى قارجىلاندىرىلىپ جاتىر. الايدا سول جوبالاردى ٸرٸكتەۋ ٸسٸندە جٷيەلٸلٸك جەتٸسپەيدٸ. سوندىقتان ۇلتتىق قوردىڭ ەربٸر تەڭگەسٸ ايتارلىقتاي پايدا ەكەلۋٸ ٷشٸن بارلىق ۇسىنىسقا جان-جاقتى ساراپتاما جاسالۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. 

كاپيتالدى قايتارۋ تۋرالى زاڭ اياسىندا قۇرىلىپ جاتقان قور «ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان قاراجاتتىڭ» تاعى بٸر كٶزٸ بولا الادى. تٷسكەن قارجىنىڭ بەرٸ ەلدٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن بارىنشا تيٸمدٸ جەنە اشىق جۇمسالۋعا تيٸس.

تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە – قور نارىعىن دامىتۋ. قازٸر قازاقستاندا ەكٸ قور بيرجاسى بار. ولار جۇمىس بارىسىندا كٶبٸنە بٸرٸن-بٸرٸ قايتالايدى, تٸپتٸ ٶزارا بەسەكەگە تٷسٸپ جاتادى. ەلٸمٸزدٸڭ قارجى جٷيەسٸ ٷشٸن بۇل تىم ارتىق. ٸشكٸ نارىقتىڭ كٶلەمٸن جەنە تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن وسى بيرجالاردىڭ ەلەۋەتٸن بٸرٸكتٸرٸپ, بٸر جەردەن باسقارۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ قاجەت.

تٶلەم جٷيەلەرٸنٸڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ دا ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ بولىپ وتىر. بىلتىر ۇلتتىق بانك ۇلتتىق تٶلەم جٷيەسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸگٸ – جىلدام تٶلەمدەر جٷيەسٸن ٸسكە قوستى. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل جٷيە پيلوتتىق رەجيمدە جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ۇلتتىق بانككە 2024 جىلى ۇلتتىق تٶلەم جٷيەسٸن تولىق ەنگٸزۋ جۇمىسىن اياقتاۋدى تاپسىرامىن.

ەندٸ تاعى بٸر اسا ماڭىزدى مەسەلەگە, ياعني بيۋدجەت ساياساتىنا توقتالايىق. مەن بىلتىر «بيۋدجەتتٸ باسقارۋدان» «نەتيجەنٸ باسقارۋ» تەسٸلٸنە كٶشۋ ارقىلى بيۋدجەت جٷيەسٸن رەفورمالاۋدى تاپسىردىم. بۇل مەسەلە جاڭا كودەكس قابىلدانعان سوڭ شەشٸمٸن تابادى. بيۋدجەت ٷدەرٸسٸنٸڭ اشىقتىعى, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن دەربەستٸگٸ ارتا تٷسەدٸ.

سونىمەن بٸرگە بيۋدجەت ساياساتىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ەردايىم جاڭا مٷمكٸندٸكتەر مەن تەسٸلدەردٸ پايدالانۋ قاجەت. سوندىقتان ٷكٸمەتكە بٸرنەشە مينيسترلٸك پەن ايماقتار ٷشٸن پيلوتتىق رەجيمدە تولىق بٶلشەكتەنگەن بيۋدجەت جوباسىن ەنگٸزۋدٸ تاپسىرامىن.

كەلەسٸ. ايماقتارعا قاتىستى ساياساتتا ماڭىزدى رەفورمالار جٷرگٸزٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەكٸمدەردٸ تٸكەلەي سايلاۋ تەسٸلٸ ەنگٸزٸلٸپ, ەكٸمشٸلٸك رەفورما قولعا الىندى. بۇل رەتتە بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ دە ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە. جاڭا ەكونوميكالىق ٷلگٸگە كٶشكەندە ايماقتاردىڭ بيۋدجەت مەسەلەسٸندەگٸ دەربەستٸگٸن ارتتىرۋ كەرەك.

كورپوراتيۆتٸك تابىس سالىعىنان جەنە باسقا تٶلەم تٷرلەرٸنەن تٷسەتٸن كٸرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶڭٸرلەرگە بەرۋ وڭ نەتيجە كٶرسەتتٸ.

بىلتىر ايماقتار تابىسىنىڭ ٶسٸمٸ 30 پايىزدان استى. سوندىقتان رەفورمانىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸندە وسى نورمانى ٶزگە دە سالىقتارعا, ونىڭ ٸشٸندە قوسىمشا قۇن سالىعىنا دا قاتىستى قولدانۋ قاجەت. مۇنداعى مٸندەت – بيۋدجەتتٸڭ ەكٸنشٸ دەڭگەيٸنە كەم دەگەندە ەكٸ تريلليون تەڭگە قوسىمشا قاراجات بەرۋ.

كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷرگٸزٸلگەن فيسكالدى ورتالىقسىزداندىرۋ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸندە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەت كٸرٸسٸنٸڭ قۇرىلىمىنداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بٶلٸنەتٸن ترانسفەرتتٸڭ ٷلەسٸ ورتا ەسەپتەن 25 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەۋگە تيٸس (قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش 50 پايىزعا جۋىق).

سونىمەن قاتار اۋدان ەكٸمدەرٸنە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتٸ باسقارۋ قۇقىعىن بەرگەن جٶن دەپ سانايمىن. بۇل, ەڭ الدىمەن, سول جەردەگٸ مەسەلەلەردٸ جەدەل شەشۋ ٷشٸن قاجەت.

بۇدان بٶلەك, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتكە جينالاتىن سالىققا قاتىستى جەڭٸلدٸكتەردٸ انىقتاۋ قۇقىعىن ايماقتاردىڭ ٶزٸنە بەرۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋ كەرەك. بۇل شارا بيزنەستٸڭ دامۋىنا ٷلكەن سەرپٸلٸس ەكەلمەك. ۇسىنىلىپ وتىرعان باستاما ٶتە ماڭىزدى. كەلەشەكتە ايماقتاردىڭ تابىستى دامۋىنا ايرىقشا ىقپال ەتەدٸ. سول سەبەپتٸ بارلىق ەكٸم بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردىڭ جاڭا ٷلگٸسٸنە كٶشۋ كەزٸندە ونىڭ بٸرتۇتاس مەملەكەتٸمٸزگە تيگٸزەتٸن پايداسى جەنە تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى ويلاۋى كەرەك.

تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە بار. مەن بۇدان بۇرىن ەكونوميكانىڭ تٷرلٸ سەكتورىنداعى سالىق مٶلشەرلەمەسٸن سارالاۋ تۋرالى ايتقان ەدٸم. بۇل شارا سالىق جٷكتەمەسٸن ٶندٸرٸستٸڭ كٷردەلٸلٸگٸنە قاراي بٶلۋدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ.

كەسٸپكەرلەر قوسىمشا قۇن سالىعىن قايتارۋ رەسٸمٸنٸڭ كٷردەلٸ ەكەنٸ جٶنٸندە ورىندى مەسەلە كٶتەرٸپ, شاعىمدانىپ جٷر. بۇل جايت ەلٸمٸزدەگٸ ينۆەستيتسييالىق احۋالعا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ٷكٸمەت كٶپتەن بەرٸ تٷيٸنٸ تارقاماي كەلە جاتقان وسى مەسەلەنٸ شۇعىل شەشۋگە تيٸس. سونداي-اق سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸن بەرۋ تەرتٸبٸن رەتتەۋ قاجەت. ولار ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ نىسانالى تەسٸلٸ بولۋى كەرەك. جينالماعان سالىق – سالىنباي قالعان اۋرۋحانالار, مەكتەپتەر مەن جولدار دەگەن سٶز. سالىق جەڭٸلدٸگٸن سىن كٶزبەن زەردەلەپ, ونىڭ كٶلەمٸن كەم دەگەندە 20 پايىزعا قىسقارتۋ قاجەت. قالعان جەڭٸلدٸكتەر جەكەلەگەن جوبالار مەن تۇلعالارعا بايلانباي, ناقتى ەرەجە بويىنشا بەرٸلۋٸ كەرەك.

سالىقتىق ەكٸمشٸلەندٸرۋ مەسەلەسٸنە كەلسەك, فيسكالدى ورگاندار مەن سالىق تٶلەۋشٸلەردٸڭ قارىم-قاتىناسىن قىزمەت كٶرسەتۋ ٷلگٸسٸنە كٶشٸرگەن جٶن. باستى ماقسات جازالاۋ ەمەس, ەسكەرتۋ بولۋعا تيٸس.

سالىقتىق باقىلاۋ ٸسٸن تولىق تسيفرلاندىرىپ, ەسەپتٸلٸك فورمالارىن 30 پايىزعا قىسقارتۋ قاجەت. سالىقتىڭ جەنە بيۋدجەتكە تٶلەنەتٸن باسقا دا مٸندەتتٸ تٶلەمدەردٸڭ سانىن كەمٸندە 20 پايىزعا ازايتۋ كەرەك. ايتارلىقتاي تٷسٸم ەكەلمەيتٸن تٶلەمدەردٸ تولىعىمەن الىپ تاستاپ, قالعاندارىن بٸرٸكتٸرۋگە بولادى.

بٶلشەك سالىقتى ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ قاجەتتٸ باستاما بولعانىنا كٶزٸمٸز جەتتٸ. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ٷكٸمەت ونى قولدانۋ اياسىن ەكٸ ەسە كەڭەيتەدٸ. سونداي-اق ٷدەمەلٸ سالىق سالۋدى ەنگٸزۋ جۇمىسىن جەدەلدەتكەن جٶن.

سالىق ساياساتىن قايتا قاراپ, ٶزگەرتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت پەن پارلامەنت باتىل ەرٸ جان-جاقتى ويلاستىرىلعان شەشٸمدەر قابىلداۋى كەرەك.

تاعى بٸر مەسەلەنٸ اتاپ ٶتۋ قاجەت. ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸ مەن سۇرانىسى – قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگيياسىنىڭ ٶزەگٸ. ياعني, ادامنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ ەردايىم باستى نازاردا بولادى. سول ٷشٸن بٸز شيكٸزاتقا تەۋەلدٸ بولۋدان بٸرتٸندەپ ارىلۋىمىز قاجەت. بۇل جۇمىس تاباندى تٷردە جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس.

ەلٸمٸزدە جىل سايىن 400 مىڭنان استام بالا دٷنيەگە كەلەدٸ. جىل سوڭىنا دەيٸن حالقىمىزدىڭ سانى 20 ميلليونعا جەتەدٸ. ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى دا ارتىپ كەلە جاتىر. بىلتىر بۇل كٶرسەتكٸش 74 جاستان استى.

قازاقستان – ەلەمدەگٸ ەڭ جاس مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ. ازاماتتارىمىزدىڭ ورتاشا جاسى – 32 جاس. تۇرعىنداردىڭ ٷشتەن بٸرٸ – جاستار.

ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ – قازٸرگٸ دەموگرافييالىق احۋالدى ەلٸمٸزدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸن ارتتىرۋعا پايدالانۋ.

ادال ازامات جەنە تۇعىرلى تۇلعا بولۋدىڭ نەگٸزٸ بالا كەزدەن قالىپتاسادى. سوندىقتان بٸز جاس ۇرپاقتىڭ قاۋٸپسٸز ەرٸ الاڭسىز ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە تيٸسپٸز.

مەن مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە كەمەلەتكە تولماعاندارعا جاسالعان زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن تٷرٸنە قاتىستى جازانى كٷشەيتۋدٸ تالاپ ەتەمٸن.

جول, عيمارات, كيٸم-كەشەك, ازىق-تٷلٸك, ياعني بارلىعى بالالار ٷشٸن قاۋٸپسٸز بولۋى كەرەك. سونداي-اق ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعى – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە.

بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸندەگٸ پسيحولوگييالىق قولداۋ قىزمەتٸن ينستيتۋتسيونالدى تٷردە كٷشەيتۋ قاجەت. بٸرىڭعاي سەنٸم تەلەفونىن ۇيىمداستىرعان جٶن. زورلىق-زومبىلىققا جەنە قىسىمعا, ياعني بۋللينگكە تاپ بولعاندارعا كٶمەك كٶرسەتۋگە ارنالعان باعدارلاما ەزٸرلەۋ كەرەك.

ساپالى ورتا بٸلٸم الۋ – ەربٸر بالانىڭ مىزعىماس قۇقىعى. مۇنداعى ەڭ تٷيٸندٸ سٶز – «ساپا». سوندىقتان بٸلٸم ساپاسىن جاقسارتۋ جەنە مۇعالٸمدەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ اۋاداي قاجەت.

بەرٸنە بٸردەي بٸلٸم بەرۋ ٷشٸن ينتەرنەت جىلدامدىعى جوعارى جەنە بٸلٸم بەرۋدٸڭ تسيفرلى رەسۋرستارى تەگٸن ەرٸ قولجەتٸمدٸ بولۋى شارت. بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ەڭبەك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا قاراي ٶزگەرٸپ وتىرۋى كەرەك.

ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ بٸرقاتار سالاسىندا كادر تاپشىلىعى قاتتى سەزٸلۋدە. ەسٸرەسە, تەحنيكالىق جەنە جۇمىسشى ماماندار جەتٸسپەيدٸ. سوندىقتان وسى سالالارعا قاتىستى بٸلٸم بەرۋمەن مىقتاپ اينالىسقان جٶن.

وقۋ ورىندارى تٷلەكتەرگە جۇمىس بەرە الاتىن مەكەمەلەرمەن ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان ەرٸپتەستٸك ورناتۋى قاجەت. ەكونوميكانىڭ باسىمدىقتارىنا, ايماقتىڭ جەنە سالانىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى تيٸمدٸ قارجىلاندىرۋ تەسٸلدەرٸ كەرەك.

ەلٸمٸزدەگٸ دەموگرافييالىق ٶسٸم بٸلٸمگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرادى. مەملەكەتتٸڭ بٸلٸم سالاسىنا قاتىستى جۇمىسىندا تۇتاستىق, ياعني جٷيە جوق. تٸپتٸ, ٶزارا بايلانىس جوق دەۋگە بولادى. سوندىقتان بەس جاستان اسقان بالالارعا ارنالعان «كەلەشەك» اتتى بٸرىڭعاي ەرٸكتٸ جيناقتاۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋدٸ تاپسىرامىن.

بۇل باعدارلامادا مەملەكەت تاراپىنان ۇسىنىلاتىن باستاپقى بٸلٸم بەرۋ كاپيتالى, جىل سايىنعى مەملەكەتتٸك سىياقى جەنە ينۆەستيتسييالىق تابىس قاراستىرىلۋعا تيٸس. وسى جيناق پەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسىنىڭ قاراجاتى قوسىلعاندا جاس ۇرپاقتىڭ ساپالى بٸلٸم الۋىنا مٷمكٸندٸك تۋادى.

قازٸر ەڭبەك نارىعىندا اۋقىمدى ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر. وندا تسيفرلى ەكونوميكانىڭ رٶلٸ ارتا تٷسپەك. پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋ جٷيەسٸنە قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدٸ. وسى سەكتوردا قازٸردٸڭ ٶزٸندە جارتى ميلليوننان استام ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. الايدا ولاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى تولىق قورعالماعان. سوندىقتان وسى ساناتتاعى ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ ناقتى تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەپ, پلاتفورمالىق جۇمىسپەن قامتۋ مەسەلەسٸن تٷگەل رەتتەۋ قاجەت.

ٶندٸرٸستٸك جاراقات الۋدىڭ جيٸلەۋٸ ٶتە ٶتكٸر مەسەلە بولىپ وتىر. ٷكٸمەت 2030 جىلعا دەيٸنگٸ قاۋٸپسٸز ەڭبەك تۇجىرىمداماسىن وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن قابىلداۋعا تيٸس. بۇل قۇجات جۇمىس ورنىنداعى كەسٸبي سىن-قاتەرلەردٸڭ الدىن الۋعا جەنە جويۋعا باعىتتالۋى كەرەك.

مەنٸڭ تاپسىرماممەن ٷكٸمەت زيياندى ەڭبەك جاعدايىندا ۇزاق ۋاقىت جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن ادامداردى ەلەۋمەتتٸك قولداۋ تەتٸكتەرٸن ەزٸرلەدٸ. بۇل بۇرىننان تالقىلانىپ جٷرگەن مەسەلە بولاتىن, ەندٸ شەشٸمٸ تابىلدى. ونىڭ مىناداي ٶلشەمدەرٸ بار. جۇمىسشىلاردىڭ وسى سالانى دامىتۋعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ جەنە دەنساۋلىعىنا زييان كەلگەنٸ ەسكەرٸلە وتىرىپ, ولارعا زەينەت جاسىنا تولعانعا دەيٸن, اتاپ ايتقاندا, 55 جاستان باستاپ ارناۋلى ەلەۋمەتتٸك تٶلەم تٶلەنەدٸ. پارلامەنتتەن ٷكٸمەتتٸڭ ۇسىنىستارىن جەدەل قاراۋدى سۇرايمىن. ازاماتتار وسى مەسەلە شەشٸمٸن تابادى دەپ كٷتٸپ وتىر.

كەلەسٸ. بٸز بۇعان دەيٸن ۋەدە بەرگەنٸمٸزدەي, ٷكٸمەت ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى مٶلشەرٸن بٸرتٸندەپ ٶسٸرە بەرەدٸ.

ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ٷشٸن 2024 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى مٶلشەرٸن 85 مىڭ تەڭگەگە كٶتەرۋدٸ تاپسىرامىن. وسىلايشا, بٸز ەڭبەكاقىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸ مٶلشەرٸن ٷش جىل ٸشٸندە ەكٸ ەسە كٶبەيتتٸك. بۇل شارا 1 ميلليون 800 مىڭ ادامنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە بيۋدجەت سالاسىندا ەڭبەك ەتەتٸن 350 مىڭ ازاماتتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.

جالپى, ەڭبەك نارىعىن جان-جاقتى دامىتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت قىسقا مەرزٸمدە 2030 جىلعا دەيٸنگٸ كەشەندٸ جوسپاردى بەكٸتۋٸ كەرەك.

جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ قاعيدالارى مەن باسىمدىقتارىن ناقتى ايقىنداۋمەن قاتار, الداعى رەفورمالاردى ساپالى ەرٸ تولىق جٷزەگە اسىرۋ ٶتە ماڭىزدى. ونىڭ تابىستى بولۋى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە, جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە جەنە ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸنە تٸكەلەي بايلانىستى.

رەفورمالاردىڭ ٸسكە اسىرىلۋىنا نەگٸزٸنەن اتقارۋشى بيلٸك جاۋاپ بەرەدٸ. سوندىقتان, ەڭ الدىمەن, ونىڭ ٶزٸن ٶزگەرتۋ قاجەت. وسى سالاداعى رەفورمانىڭ باستى باعىتتارى مىناداي.

بٸرٸنشٸدەن, ناقتى سالالارعا قاتىستى شەشٸمدەردٸ ەزٸرلەۋ جەنە ورىنداۋ مٸندەتٸ, سونداي-اق تٷپكٸ نەتيجە ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك تولىعىمەن مينيسترلەرگە جٷكتەلەدٸ. ٶيتكەنٸ ولار ٶزٸنٸڭ بۇيرىعىمەن جەدەل شەشٸم قابىلداپ وتىرۋعا تيٸس. بۇل – ەكٸمدەرگە دە قاتىستى مەسەلە.

ەكٸنشٸدەن, ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ٸسكە اسىرىلۋىنا ٷكٸمەت تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدٸ. بيۋروكراتيياعا جەنە سٶزبۇيداعا سالىنباي, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە جالتاقتاماي, ەكونوميكانى دەربەس باسقارۋدىڭ بارلىق ەدٸس-تەسٸلدەرٸن قولىندا ۇستاۋعا تيٸس.

ٷشٸنشٸدەن, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ باستى «ساياسي شتاب» رەتٸندە مەملەكەتتٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىتتارىنا, ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياسات, قورعانىس جەنە قاۋٸپسٸزدٸك, قۇقىق جەنە كادر ساياساتى مەسەلەلەرٸنە بارلىق كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرادى.

مەملەكەتتٸك اپپاراتتى بيۋروكراتييادان ارىلتۋ جولىنداعى جٷيەلٸ جۇمىس جالعاسا بەرەدٸ. مەملەكەتتٸك جوسپارلاۋ جٷيەسٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ قاجەت. بٸزگە ونىڭ مەيلٸنشە شاعىن جەنە قولايلى بولعانى ماڭىزدى. سونداي-اق تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ جەنە باعالاۋ جۇمىسىن دا قايتا قاراۋىمىز كەرەك. بۇل – جۇرتشىلىقتىڭ سۇرانىسى. باسقاشا ايتقاندا, قازٸر قوعامدا جاڭا ەدٸس-تەسٸلدەرگە, جاڭا يدەيالارعا, جاڭا كادرلارعا دەگەن سۇرانىس اسا جوعارى. سوندىقتان ساياسي مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ رەزەرۆٸ قۇرىلادى, سونىڭ ارقاسىندا «قوسىمشا كادرلار توبى» قالىپتاسادى.

قازٸر كادر تاپشىلىعى ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ تۇرعان كەزدە مۇنداي قادام ٶتە ماڭىزدى. جوعارى لاۋازىمعا يە بولعىسى كەلەتٸندەر كٶپ, بٸراق ولاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ تيٸستٸ تالاپقا ساي كەلمەيدٸ. دەمەك, كادر مەسەلەسٸن مٸندەتتٸ تٷردە قولعا الۋىمىز كەرەك, ساپالى ماماندار تەربيەلەۋ قاجەت. بۇل رەتتە ساياسي پارتييالاردىڭ كادرلىق ەلەۋەتٸن دە پايدالانعان جٶن.

ايماقتاعى اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ شەشٸم قابىلداۋ ٸسٸنە ازاماتتاردىڭ تٸكەلەي قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸن بٸرتٸندەپ ارتتىرۋ دا ماڭىزدى. اۋىل, كەنت جەنە اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸن تۇرعىندار ٶزدەرٸ سايلاي باستاعانىنا ەكٸ جىلدان استى. سودان بەرٸ اۋىلدىق دەڭگەيدەگٸ ەكٸمدەردٸڭ تٶرتتەن ٷشٸ سايلاندى. ەندٸ اۋدان جەنە وبلىستىق دەڭگەيدەگٸ قالا ەكٸمدەرٸن سايلاپ كٶرەمٸز.

قادٸرلٸ وتانداستار!

ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قاتىستى بٷگٸن ايتىلعان جوبا-جوسپاردىڭ بەرٸ ناقتى زەرتتەلٸپ, ەسەپتەلٸپ جاسالدى.

بٷكٸل ەكونوميكالىق جٷيەنٸ شۇعىل تٷردە تٷبەگەيلٸ قايتا قاراپ, ٶزگەرتۋ ارقىلى ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتەمٸز, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرامىز.

رەفورمانىڭ باستى ماقساتى – ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى ٶسٸمٸن 6-7 پايىزعا جەتكٸزۋ جەنە 2029 جىلعا قاراي ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كٶلەمٸن 2 ەسەگە ۇلعايتۋ, ياعني 450 ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋ. ەرينە, بۇل – اۋقىمدى ەرٸ كٷردەلٸ مٸندەت. بٸراق بٸز ەلٸمٸزدٸڭ بايلىعىن, تابىسىن ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىندا ەدٸل بٶلۋٸمٸز قاجەت.

بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ يگٸلٸگٸن ەربٸر ازاماتىمىز كٶرۋٸ كەرەك. بۇل – پرينتسيپتٸ مەسەلە.

ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى باياندى بولسىن دەسەك, بۇل ستراتەگييالىق مٸندەتتٸ قالايدا ورىنداۋعا تيٸسپٸز.

مەن ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ باعدارى تۋرالى پايىمدارىمدى ٷنەمٸ ايتىپ جٷرمٸن. سونى تاعى دا قايتالاعىم كەلەدٸ.

بٸز بولاشاقتا قانداي ەل بولاتىنىمىزدى ناقتى بٸلەمٸز.

بەرٸنە بٸردەي مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٶركەنيەتتٸ ەل – ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرامىز. زاڭ جەنە تەرتٸپ, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك, تٸلەكتەستٸك پەن جاۋاپكەرشٸلٸك بەرٸنەن بيٸك تۇراتىن تيٸمدٸ مەملەكەت بولامىز. قوعامدىق تەرتٸپتٸ بۇزاتىن كەز كەلگەن ارانداتۋشىلىق ەرەكەتكە قاتاڭ توسقاۋىل قويۋ قاجەت. ٶكٸنٸشكە قاراي, قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرٸ جەنە ايماق باسشىلارى وسى جۇمىستى دۇرىس اتقارماي وتىر. باسقا سٶزبەن ايتقاندا, زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتپەيدٸ. سونىڭ سالدارىنان قوعامىمىزدا ۇدايى كەلەڭسٸز وقيعالار بولىپ جاتادى.

مىسالى, دالاداعى, كٶشەدەگٸ ۆانداليزم, كەيبٸر ازاماتتارىمىزدىڭ تەرتٸپسٸزدٸگٸ, مەدەنيەتسٸزدٸگٸ, نەشە تٷرلٸ تۇرمىستىق جانجالدار ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىرويىنا نۇقسان كەلتٸرەتٸن بولدى.

تاعى دا ايتامىن: بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتىمىز – زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ.

بٸز مەدەنيەتتٸ, بٸلٸمدٸ, عىلىمدى دامىتۋ ارقىلى قازٸرگٸ اشىق ەلەمنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ بولۋعا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. الدىمىزعا قويعان بيٸك ماقساتقا جەتۋ وڭاي بولمايدى. بٸراق بٷكٸل ەل بولىپ كٸرٸسسەك, بۇل – قولدان كەلەتٸن شارۋا. حالىق, بيزنەس جەنە بيلٸك ٶكٸلدەرٸ بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرۋى كەرەك. سوندا عانا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قازٸرگٸ دامۋ ٷلگٸسٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتە الامىز, كەدەرگٸنٸڭ بەرٸن جەڭەمٸز.

جالپى, ەلەمدەگٸ احۋالدىڭ كٷردەلٸ ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرسىزدار. بارشا ادامزات تٷرلٸ سىن-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلۋدە. كٶپتەگەن ەل تابيعي اپاتتى, ەلەكتر قۋاتى مەن ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعىن باستان ٶتكەرۋدە. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى شٸلدە ەلەم تاريحىنداعى ەڭ ىستىق اي بولدى. كٶپتەگەن ەلدە ينفلياتسييا ٶرشٸپ, قىمباتشىلىق بولىپ جاتىر. مەملەكەتتەر اراسىندا تٷرلٸ تەكەتٸرەس, قارۋلى قاقتىعىس بەلەڭ الدى. بوسقىنداردىڭ سانى 110 ميلليوننان استى. مۇنىڭ بەرٸ قازاقستانعا دا سالقىنىن تيگٸزەدٸ. بٸراق بٸز جاھاندىق دٷربەلەڭ دەۋٸرٸندە ٶز باعدارىمىزدان اداسپايمىز.

ەرينە, دامۋ جولىمىز ەردايىم تەپ-تەگٸس, داڭعىل بولمايدى. ەشكٸم دە سىرتتان كەلٸپ, قازاقستاندى كٶركەيتٸپ جٸبەرمەيدٸ. ول ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتى زامان تالابىنا ساي بولۋعا تيٸس. جالپى, حالقىمىز وسىنداي داعدارىس كەزٸندە بٸرتۇتاس بولۋى كەرەك. باسقا جول جوق.

ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرامىز دەسەك, ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورما جاساۋ جەتكٸلٸكسٸز. ەڭ باستىسى, قوعامدىق سانا, ازاماتتاردىڭ نيەتٸ ٶزگەرۋٸ كەرەك. ونسىز باسقا جۇمىستىڭ بەرٸ بەكەر. مەن بۇل تۋرالى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەكٸنشٸ وتىرىسىندا ناقتى ايتتىم.

ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ ەلٸمٸز ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى. ەربٸر ازاماتىمىز, ەسٸرەسە, جاستار ەڭ جاقسى قاسيەتتەردٸ بويىنا سٸڭٸرۋٸ قاجەت. ونىڭ بەرٸ بٸرٸگٸپ, بٸرتۇتاس قوعامدىق قاسيەتكە اينالادى.

ەركٸم وتانشىل, بٸلٸمپاز, ەڭبەكقور, تەرتٸپتٸ, ادال, ەدٸل, ٷنەمشٸل ەرٸ جاناشىر بولسا, الىنبايتىن اسۋ جوق. ابايدىڭ «تولىق ادام» ٸلٸمٸنەن باستاۋ الاتىن «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسىنىڭ تٷپكٸ مەنٸ – وسى.

تاعى دا قايتالايمىن: ەدٸلەتتٸ قازاقستان جەنە ادال ازامات ۇعىمدارى ەگٸز قۇندىلىق رەتٸندە ەردايىم قاتار جٷرۋگە تيٸس. شىن مەنٸندە, ادالدىق جوق جەردە ەشقاشان ەدٸلدٸك بولمايدى.

ەربٸر ادام ٸسٸ مەن سٶزٸ بٸر جەردەن شىعاتىن ادال ازامات بولسا, ەدٸلدٸك ورنايدى.

قازاقستان – بٸزدٸڭ جالعىز عانا وتانىمىز. ونىڭ ٸرگەسٸ بەرٸك, كەرەگەسٸ كەڭ, تٶرت قۇبىلاسى تٷگەل بولۋى – ٶز قولىمىزدا. بابالاردان ميراس بولعان ۇلان-عايىر جەردٸ قورعاۋ, ونى ٶركەندەتۋ – بٸزدٸڭ پەرزەنتتٸك پارىزىمىز.

مەن ەلٸمٸزدٸڭ ەربٸر ازاماتىن وسى قاسيەتتٸ پارىزعا ادال بولۋعا شاقىرامىن.

بەرەكەلٸ بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ, تاباندى ەڭبەك ەتسەك, وتانىمىزدى كٶركەيتٸپ, ۇرپاققا دامىعان مەملەكەت رەتٸندە تابىستاساق, بابالار اماناتىنا ادالدىق دەگەن – وسى!