Aqordanyń baspasóz qyzmeti Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýynyń tolyq mátinin jariialady.
***
«JAŃA QAZAQSTAN:
JAŃARÝ MEN JAŃǴYRÝ JOLY»
Qymbatty otandastar!
Qadirli qaýym!
Búgingi Joldaýdyń mán-mańyzy airyqsha. Onyń arqalaityn júgi bir jylmen shektelmeidi, aýqymy keń, mazmuny da bólek. Biz aldymyzǵa biik maqsattar qoiyp otyrmyz. Ózderińizben birge Jańa Qazaqstandy qurýǵa kiristik.
Barshańyzǵa málim, byltyr egemendiktiń mańyzdy belesine jettik. Tarihi ólshemmen qaraǵanda 30 jyl tym kóp ýaqyt emes. Halqymyz Tuńǵysh Prezident Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basshylyǵymen osy kezeńde aýqymdy jumys atqardy, kóptegen tabystarǵa qol jetkizdi.
Alaida, bereke-birligimizdi saqtamasaq, jetistikterimizdiń bárinen aiyrylyp qalýymyz múmkin. Qańtardaǵy dúrbeleń kezinde buǵan kózimiz anyq jetti. Bul oqiǵalar búkil qoǵamdy dúr silkindirdi. Halqymyz buryn-sońdy bolmaǵan qaýip-qatermen betpe-bet keldi. Memleketimizdiń tutastyǵyna jáne egemendigimizge zor qaýip tóndi. Osy kúnderde jurtymyz Táýelsizdiktiń qadir-qasietin jan-júregimen sezindi. Tatýlyq pen turaqtylyq, tynyshtyq pen beibitshilik qanshalyqty mańyzdy ekenin jete túsindi.
Biz myzǵymas birliktiń arqasynda memleketimizdi qorǵap qaldyq. Ýaqtyly jáne batyl sheshim qabyldap, lańkesterge toitarys berdik.
Men qashanda bárin ashyq aityp júrmin.
Indet kezinde qalyptasqan ahýal jóninde jurtshylyqqa únemi aqparat berip otyrdym. Keshegi qaterli kúnderde Memleket basshysy retinde halyqqa arnap birneshe úndeý jasadym. Barlyq jaǵdaidy azamattarymyzǵa jan-jaqty túsindirip, jetkizdim. Árbir sheshimdi elimizdiń múddesine sai qabyldadym. Bul – men úshin buljymas ustanym.
Ókinishke qarai, búlikshilerdiń, qaraqshylardyń, lańkesterdiń kesirinen qanshama azamatymyz qaza boldy. Men qara jamylǵan otbasylardyń qaiǵysyna ortaqtasyp, taǵy da kóńil aitamyn. Biz mundai jaǵdai endi eshqashan qaitalanbaýy úshin bárin jasaimyz.
Qazaqta «Ótken kúnnen alys joq, keler kúnnen jaqyn joq» degen sóz bar. Bizdiń paryzymyz – qandy qylmys jasalǵanyn umytpai, barlyq sodyrlar men lańkesterdi jazaǵa tartý. Halqymyz osy oqiǵadan sabaq ala bilýi kerek. Eldiń tynyshtyǵyn buzyp, qaýipsizdigine nuqsan keltiretin áreketke eshqashan jol bermeýge tiispiz.
Ashyǵyn aitsaq, qazir qoǵamda túrli qaýeset taraýda. Bul ahýal jalǵan túsinik qalyptastyryp, eldi adastyrady. Sondyqtan ótken oqiǵalar týraly naqty málimetti jariialap, oǵan baǵa berý óte mańyzdy. Tipti, qasietti paryzymyz deýge bolady. Jurt onyń astaryna úńilip, sebebin tereń túsinýi qajet.
Kúni keshe ǵana Parlament qabyrǵasynda arnaiy tyńdaý ótti. Onda quqyq qorǵaý organdary tergeý qorytyndylary týraly tolyq esep berdi. Týrasyn aitqanda, mundai keń aýqymdy talqylaý eshqashan bolmaǵan. Depýtattarǵa jáne buqaralyq aqparat quraldaryna bári ashyq aityldy. Qoǵamdy mazalaǵan suraqtarǵa jaýap berildi. Bul qańtar oqiǵasyna ádil baǵa berýge, eń aldymen, biliktiń múddeli ekenin kórsetedi. Men muny tolyq qoldaimyn, biz aqiqatty aitýymyz kerek. Bul – meniń jeke qaǵidatym.
Qazir tergeý jumystary júrgizilip jatyr. Osy máselemen arnaiy Mekemearalyq shuǵyl tergeý toby ainalysýda. Quqyq qorǵaý organdaryna jasalyp jatqan jumys nátijesin únemi jariialap otyrýdy tapsyramyn.
Qasiretti qańtar oqiǵalary men odan keiingi tótenshe jaǵdai kezinde túrli quqyq buzýshylyqtar jasaǵany úshin eki myńǵa jýyq adam ustaldy. Men sol kezde Bas prokýratýraǵa olardyń qandai kinási baryn anyqtaýdy jáne aýyr qylmysy bolmasa, jazasyn jeńildetýdi tapsyrdym. Sonyń nátijesinde kóptegen azamattar qamaýdan bosatyldy.
Al, naǵyz qylmys jasaǵan adamdar zań aldynda tolyǵymen jaýap beredi. Basqasha áreket etý, iaǵni, qosaq arasynda bedel jinaý úshin baibalam salyp júrgender men arandatýshylarǵa jeńildik jasaý – jazyqsyz qurban bolǵan jandardyń arýaǵyn syilamaý degen sóz.
Birneshe júz adamnyń ústinen qylmystyq is qozǵaldy. Biz quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri ustalǵan adamdardy tergeý barysynda tyiym salynǵan tásilderdi qoldanǵany, tipti olardy azaptaǵany týraly faktiler bolǵanyn ashyq aittyq. Orta ǵasyrlardan qalǵan osyndai jabaiylyq kez-kelgen órkenietti qoǵamnyń qaǵidattaryna qaishy keledi. Bul biz úshin de múlde jat qylyq. Mundai soraqy oqiǵalar bolǵany jaily aityla bastaǵan sátte-aq, men ony muqiiat tekserýdi tapsyrdym.
Sonymen birge Adam quqyqtary jónindegi ýákil alǵashqy kúnderden jumysqa belsene aralasty. Quqyq qorǵaýmen ainalysatyn azamattar men Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń músheleri oqshaýlaý oryndaryna kedergisiz kirip, qańtar oqiǵasyna qatysýshylardyń qamaýdaǵy jai-kúiimen tanysty, olardyń shaǵymdaryn qarady.
Ombýdsmen jáne bedeldi zańgerler jetekshilik etetin táýelsiz qoǵamdyq komissiialar prokýratýra organdarymen tyǵyz jumys istedi, pikirlerin ashyq aityp, óz ustanymdaryn qorǵady. Mundai jumys tásili tergeý úderisiniń ashyq jáne demokratiialy ekenin kórsetti, árbir ótinish pen aryz-shaǵymdy jeke-jeke qaraýǵa múmkindik berdi. Sonyń nátijesinde zańǵa qaishy úkim shyǵarý yqtimaldyǵy edáýir azaidy.
Azamattyq qoǵam men quzyrly organdar osylai ashyq yntymaqtastyq ornatatyn tájiribe bizdiń elimizde berik ornyǵýǵa tiis.
Osy múmkindikti paidalanyp, qoǵam belsendileri men zańgerlerge azamattyq ustanymy jáne biliktiligi úshin rizashylyǵymdy bildiremin.
Qazir aldyn-ala qorytyndylar daiyn. Biz teris piǵyldy adamdardyń memlekettik tóńkeris jasamaq bolǵanyn naqty bilemiz. Osy rette, búlikshiler ne úshin mundai qadamǵa bardy degen suraq týyndaidy. Jaýaby – aidan anyq.
Sońǵy jyldary biz Qazaqstandy túbegeili jańǵyrtýǵa, transformatsiialaýǵa kóshtik. Túrli salada aýqymdy ózgerister bastaldy. Bul keibir yqpaldy adamdarǵa unamady. Olar jyldar boiǵy zańsyz áreketterin odan ári jalǵastyra berýdi kózdedi. Neǵurlym joǵary bilikke ie bolýdy kóksedi. Sol úshin kánigi qylmyskerler, qarýly bandylar men opasyz sheneýnikter birigip, astyrtyn top qurdy.
Ishki jáne syrtqy jaýlarymyz ózara ymyralasyp, bilikti basyp alǵysy keldi. Olar halyqtyń narazylyq sherýin basqa arnaǵa buryp, jurtty qasaqana arandatty. Lańkester memlekettik organdarǵa, strategiialyq nysandar men bizneske tiesili ǵimarattarǵa shabýyl jasady. Bilikke kúie jaǵý úshin beibit turǵyndarǵa oq atty.
Osynyń bárin sheteldegi radikaldy kúshter óz maqsatyna paidalanǵysy keldi. Olar Qazaqstandy qaqtyǵys alańyna ainaldyryp, elge oiran salmaq boldy. Beibit ómirimizdiń tas-talqanyn shyǵarýdy josparlady. Prezidentti bilikten ketirgisi keldi.
Shyn máninde, bul memlekettiligimizge tóngen asa qaýipti syn-qater boldy. Biraq, qastandyq jasaýshylardyń aram piǵyly iske aspady. Men eń qiyn sátte, qandai jaǵdai bolsa da, aqyryna deiin halqymmen birge bolamyn dep ashyq aittym.
Babalarymyz «Ishten shyqqan jaý jaman» dep beker aitpaǵan.
Tóńkeris jasaýǵa umtylǵandardyń arasynda belgili adamdar boldy.
Joǵary laýazym ieleri memleketke satqyndyq jasady. Opasyzdardyń ishinde áskeri jáne arnaýly organdardyń basshylary da bar. Olar Kúshtik qurylymdardyń zańǵa sáikes qimyldaýyna kedergi keltirdi. Memleket basshylyǵyna qalalardaǵy ahýal týraly jalǵan aqparat berdi. Tipti, arnaiy úkimettik jáne basqa da bailanys arnalaryn óz baqylaýyna aldy. Bir sózben aitsaq, olar eldi ydyratý úshin oilaryna kelgen barlyq tásildi qoldandy.
Sonyń saldarynan Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymynan kómek suraýǵa májbúr boldyq. Bul qadam ishki jáne halyqaralyq normalarǵa sai júzege asyryldy. Bitimgershilik kúshteri elimizde bir de bir oq atqan joq. Strategiialyq mańyzy bar nysandardyń qaýipsizdigin ǵana qamtamasyz etti. Buǵan aldyn-ala jasalǵan kelisimniń nátijesinde qol jetkizdik. Jaǵdai turaqtanǵan soń, eki aptadan keiin olar Qazaqstannan tolyq shyǵaryldy.
Bul – kóptarapty qarýly kontingent, onyń quramynda Qazaqstan da bar. Bitimgershilik missiiasynyń mańyzdy rólin joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Biraq, túptep kelgende, biz sodyrlardy óz kúshimizben jeńdik.
Osy oraida, bir máselege jeke toqtalǵym keledi. Satqyndardyń opasyzdyǵy quqyq qorǵaý organdarynyń bedeline nuqsan keltirmeýge tiis. Onda qyzmet etetin azamattar da – óz baýyrlarymyz. Olar elmen birge ekenin, týǵan halqy úshin qasyq qany qalǵansha kúresetinin dáleldedi. Otan aldyndaǵy antyna adal bolyp, memleketimizdi janqiiarlyqpen qorǵady. Men syn saǵatta qaterge qaimyqpai qarsy turǵan tártip saqshylaryna rizashylyq bildiremin.
Sondai-aq, azamattarymyz erikti túrde óz ishinen jasaq quryp, qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa atsalysty. Jaýapty sátte birlik pen janashyrlyqtyń biregei úlgisin kórsetken barsha azamattarǵa alǵys aitamyn.
Osy kúnderde halqymyz kez-kelgen qaýip-qaterdi jeńe alatyn birtutas el ekenin tanytty. Otanshyldyq rýhynyń arqasynda qasietti Táýelsizdigimizdi saqtap qaldy.
Shyn máninde, qańtar oqiǵalary memlekettiligimiz úshin zor synaq boldy. Biz jardyń shetinde turdyq. Bir qadamdy qate jasasaq nemese batyl áreket etpesek, memleketimiz qurdymǵa ketetin edi.
Kúshtik qurylymdar men olardyń sybailastarynyń ózara ymyralasýyna qatysty is boiynsha tergeý qupiia jaǵdaida qarqyndy júrgizilip jatyr. Aldymyzda kýágerlerden jaýap alý, saraptama jasaý jáne túrli málimetterdi zerdeleý siiaqty qyrýar jumys bar.
Bir nárseni naqty aita alamyn: qaskóiler muqiiat oilastyrylǵan aýqymdy operatsiia jasady. Olar halqymyzdyń jáne shetel qoǵamdastyǵynyń aldynda memlekettiń joǵary basshylyǵynyń abyroiyn tógip, bilikten taidyrýdy kóksedi. Kásibi daiyndyqtan ótken sodyrlardy óz maqsatyna jetý úshin esh qymsynbastan paidalandy. Olarǵa elimizdiń eń iri shahary – Almatyny kúl talqan etýdi, jurtty ábden úreilendirip, dúnieden birjola túńildirýdi, eldegi ahýaldyń byt-shytyn shyǵaryp, bei-bereket qylýdy tapsyrdy.
Sondyqtan kimniń qandai laýazym ielenip otyrǵanyna, qoǵamdaǵy orny qandai ekenine qaramastan osy qaiǵyly oqiǵalarǵa kináli adamdar túgeldei laiyqty jazasyn alatynyna ýáde beremin.
Sol kúnderi qatań ári shuǵyl shara qabyldaýdan basqa amal qalǵan joq. Men eń sheshýshi sátterde elim úshin qolymnan kelgenniń bárin jasadym. Bul – meniń prezidenttik ári perzenttik boryshym.
Qurmetti depýtattar!
Halyqqa qajetti reformalardy júzege asyrý – meniń Memleket basshysy retindegi basty mindetim. Saiasi jańǵyrý bolmasa, elimizdi ornyqty damytý, aýqymdy áleýmettik-ekonomikalyq ózgeris jasaý múmkin emes. Bul – anyq nárse. Biz eki jarym jyldyń ishinde osy baǵytta naqty nátijege qol jetkizdik.
Men osyǵan deiin saiasi reformalardyń tórt toptamasyn usyndym. Sonyń aiasynda qoǵamdy odan ári demokratiialandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy bastama júzege asty.
Tek saiasat salasynyń ózinde onnan astam zań qabyldanǵanyna qarap, qoǵamda bolyp jatqan oń ózgeristerdiń aýqymy qandai ekenin baǵamdaýǵa bolady. Mysaly, beibit jinalystar týraly jańa, demokratiialyq zańdy alaiyq.
Bul qujat belsendi azamattarǵa, onyń ishinde oppozitsiialyq kózqarastaǵy qoǵam belsendilerine esh kedergisiz sherý ótkizýine, sol jerde oi-pikirlerin emin-erkin aitýyna múmkindik berdi. Bul jańashyldyq elimizde jańa saiasi mádeniettiń tamyr jaiýyna, qoǵamdaǵy ózara jaýapkershilik pen senimniń artýyna jol ashty. Degenmen, jurtty arandatqysy keletin keibir belsendiler demokratiialyq sipattaǵy osy zańnyń ózine baǵynbaý, tipti ony buzý kerek dep sanaidy.
Men budan bylai eshqandai jumsaqtyq kórsetpeitinimizdi málimdeimin. Basqa da zańdar siiaqty bul zańnyń talaptary da múltiksiz oryndalýǵa tiis.
Bázbireýlerdiń jaýapsyzdyǵy men beibastaq áreketteri zańdy syilaityn azamattarymyz úshin tym qymbatqa tústi. Zań bárine ortaq, oǵan biliktegi azamattar da, qoǵam belsendileri de birdei baǵynýǵa tiis.
Saiasi ózgerister azamattardyń jergilikti ózin-ózi basqarý isinen bastap, jalpyulttyq sipattaǵy máselelerge deiin, iaǵni barlyq deńgeide sheshim qabyldaýǵa daiyn ekenin kórsetti.
Saiasi transformatsiia búkil salada tamyr-tanystyq pen monopoliiany túbirimen joiyp, adal ári ádil «oiyn erejesin» qalyptastyrýdy kózdeidi. Biraq osy niet pen jumys qarqyny jurttyń bárine birdei unai bermeitini anyq.
Bárin de barmaq basty, kóz qystymen sheship úirengen adamdar buǵan deiingi artyqshylyqtary men tabys kózderin joǵaltyp alýdan záre-quty qalmai qorqýda. Olar bizdiń memlekettiligimizdiń tuǵyryn shaiqaltý úshin dereý iske kirisý qajet dep sheshti. Tipti, óz halqyna qarsy shyqty deýge bolady.
Qasiretti qańtar kúnderinen keiin kóptegen adamdar «bári keri ketedi, bilik jańǵyrý qarqynyn báseńdetip, aiaǵyn ańdap basatyn bolady» dep sanady. Biraq, biz alǵan betimizden qaitpaimyz. Kerisinshe, qoǵamnyń barlyq salasynda jasalyp jatqan júieli ózgeristerdiń qarqynyn údete túsemiz.
Men búgin usynyp otyrǵan bastamalar qańtar oqiǵalarynan áldeqaida buryn muqiiat oilastyrylyp, pysyqtalǵan. Ashyǵyn aitaiyn, maǵan «asyqpaiyq, zaman jaqsarǵanǵa deiin bul jospardy qoia turaiyq» dep aqyl qosqan sarapshylar men memlekettik qyzmetshiler de boldy. Olar qazirgi ahýaldy óz múddemizge paidalanýǵa múmkindik týyp tursa, júieni ózgertýdiń ne qajeti bar dedi.
Endi bireýler geosaiasi ahýal qatty shielenisip turǵan kezde eldi «gorbachevtik qaita qurýdaǵy» siiaqty berekesizdik jailap, kóshe demokratiiasy beleń alyp kete me degen oryndy qaýipterin aitty. Biraq men elimizge túbegeili reformalar qajet ekenine bek senimdimin. Áitpese, toqyraýǵa tap bolamyz. Biz onyń saldary memleketti qalai kúiretetinin tarih qoinaýyna ketkenine kóp bola qoimaǵan keńes tarihynan jaqsy bilemiz.
Keshegi qańtar oqiǵalaryna da elimizdegi toqyraýdyń saldary belgili bir deńgeide áser etti. Men sońǵy eki aidyń ishinde áleýmettik-ekonomikalyq salada, ulttyq jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý isinde, eń aldymen, júzege asyrý qajet bolatyn mindetterdi aiqyndap berdim.
Men búgin elimizdiń saiasi júiesin keshendi jańǵyrtý baǵdarlamasyn usynǵaly otyrmyn. Bul qujat, eń aldymen, qoǵamnyń qajettiligine jáne suranysyna negizdelgen.
Parlament depýtattary, Konstitýtsiialyq keńes, Ortalyq sailaý komissiiasy, Joǵarǵy Sot jáne bedeldi sarapshylardyń usynymdary nazarǵa alyndy. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesinde osy taqyryp boiynsha pikirtalas ótti. Qujatty ázirleý kezinde zertteýshiler men qoǵam qairatkerleriniń, saiasi partiialar men úkimettik emes uiymdardyń usynystary da muqiiat zerdelendi.
Jalpy, usynylyp otyrǵan reformalardy bizdiń qoǵamdaǵy alýan túrli kózqarastardyń jiyntyq kórinisi deýge bolady. Osyǵan deiin qolǵa alynǵan ózgeristerdiń zańdy jalǵasy ispetti bul bastamalar eki ózekti mindetti sheshedi.
Birinshiden, qoǵamdy dáiekti túrde demokratiialandyrýǵa septigin tigizedi.
Ekinshiden, memlekettiń ornyqty ári basqarýǵa ikemdi bolýyn qamtamasyz etedi. Bul el ishinde bolyp jatqan irgeli qoǵamdyq ózgerister men shielenise túsken geosaiasi tartys kezinde airyqsha mańyzdy.
Qazirgi halyqaralyq ahýal qyrǵi-qabaq soǵystyń eń qiyn kezeńin eske túsiredi. Biraq, shegine jete býyrqanǵan, memleketter qatań sanktsiialarmen tiresken, jer júzine qandai kesiri tietini beimálim bolyp turǵan búgingi jaǵdaidy adamzat buryn-sońdy kórmegen teńdessiz qiyndyq deýge ábden bolady. Sondyqtan biz úshin kózdegen maqsattan aýytqymaýdyń, elimizdiń tutastyǵyn, jalpyulttyq birligi men tilektestigin saqtaýdyń ómirlik mańyzy bar.
Reforma jasap jatyrmyz degen ataq úshin ǵana reforma jasaýdyń eshkimge qajeti joq. Men muny birneshe ret aittym. Biz bul ózgeristerdi jurtqa jaqsy kóriný úshin jasamaimyz. Qulaqqa jaǵymdy, biraq oryndalýy ekitalai, kúmándi kórsetkishterge aldanbaimyz.
Qaǵaz betinde ǵana júzege asyrylǵan, biraq shyndyqqa esh janaspaityn jalǵan tabystarǵa masattanyp otyratyn zaman kelmeske ketti. Halyqqa kópirme sóz, bos ýáde emes, kózben kórip, qolmen ustaýǵa bolatyn oń ózgerister kerek.
Biz kez kelgen máseleni ashyq aityp, ony sheshýdiń ońtaily joldaryn birge izdeýimiz qajet. Ekonomikadaǵy, saiasattaǵy jasandy monopoliialardy túbirimen joiýǵa tiispiz. Onyń ornyna ashyq ári ádil báseke ornatý óte mańyzdy. Sebebi naǵyz báseke bolǵanda ǵana halyqtyń ál-aýqaty artyp, jaǵdaiy jaqsarady.
Búkil quzyret bir qolda bolýyna negizdelgen basqarý júiesi qazir óziniń tiimdiligin joǵaltty. Bul júie kózqarasy men ustanymy árqily azamattyq qoǵamdy uiystyra almaidy. Sondyqtan biz Qazaqstandy damytýdyń saiasi modelin ózgertý úshin ár qadamdy muqiiat oilastyra otyryp jasaýymyz kerek.
Men bul jerde, eń aldymen, basqarýdyń sýperprezidenttik úlgisinen myqty Parlamenti bar prezidenttik respýblikaǵa birjola kóshý týraly aityp otyrmyn. Mundai júie bilik institýttarynyń tepe-teńdigi ońtaily bolýyn qamtamasyz etip, elimizdi ornyqty damytýǵa septigin tigizedi.
Aldymyzda Parlamenttiń rólin kúsheitý mindeti tur. Bul «halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn tabysty júzege asyrýǵa jol ashady. Biz bolashaqta qandai el bolatynymyzdy naqty bilemiz. Jańa Qazaqstandy azamattyq qoǵamy qalyptasqan tiimdi memleketke ainaldyramyz. Osyǵan orai «Kúshti Prezident – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵidatyn basshylyqqa alamyz. Búgin men osy strategiialyq maqsatymyzǵa jetýge múmkindik beretin birqatar bastamalardy usynamyn.
BIRINShI. Prezidenttiń ókilettigi týraly
Men buǵan deiin aitqanymdai, Qazaqstanda sýperprezidenttik basqarý úlgisi qalyptasty. Damýdyń bastapqy kezeńinde memleketimizge mundai úlgi qajet boldy. Biraq, biz bir orynda turǵan joqpyz. Qoǵam da, elimiz de ózgerýde. Saiasi júiemiz jańa jaǵdailarǵa beiimdelýge tiis.
Qazir bizde barlyǵy Prezidentke kelip tireledi. Bul – durys emes. Birtindep budan bas tartýymyz qajet.
Men úshin memlekettiń uzaqmerzimdi múddesi biliktiń qosymsha múmkindikterine jáne ýaqytsha yqpalyna qaraǵanda áldeqaida mańyzdyraq. Sol sebepti men Amanat partiiasynyń qańtar aiyndaǵy sezinde uiymnyń tóraǵalyǵynan biyl bas tartatynymdy málimdedim.
Partiianyń memlekettik apparatqa kirigýine múldem jol bermegen jón. Saiasattaǵy monopoliia túrli áleýmettik keseldi týyndatatyny jáne memleketti daǵdarysqa ushyratatyny anyq. Saiasi ústemdikke barynsha shekteý qoiý qajet.
Prezident óziniń ókilettigin atqarý kezeńinde partiiaǵa músheligin toqtata turýǵa mindetti ekenin zań júzinde resimdeýdi usynamyn. Bul norma saiasi básekeni arttyryp, barlyq partiianyń damýyna birdei jaǵdai jasaidy. Osylaisha, biz elimizdiń bolashaqtaǵy kóshbasshylaryn negizgi saiasi institýttardy ózine baǵyndyryp alýǵa qumar bolýdan saqtaimyz.
Dál sol siiaqty, Ortalyq sailaý komissiiasynyń, Esep komiteti men Konstitýtsiialyq keńestiń tóraǵalary jáne músheleri mindetti túrde partiiadan shyǵýy kerek degen normany da zańnamaǵa engizgen jón.
Barlyq ókilettikti bir qolǵa shoǵyrlandyrǵan ortalyqtaǵy jaǵdai aimaqtarda da qaitalanatynyn kórip otyrmyz. Sol sebepti ákimder men olardyń orynbasarlaryna partiia filialdarynda da laýazym ielenýge zań júzinde tyiym salý kerek. Mundai sheshimder kóppoliýsti partiialyq júie qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.
Saiasi jáne ekonomikalyq qyzmettiń monopoliialanýy qańtar oqiǵalarynyń týyndaýyna basty sebep bolǵany búginde búkil qoǵamǵa málim.
Biz «qasiretti qańtardan» mynadai mańyzdy sabaq aldyq: memlekettegi eń joǵary laýazymdy tulǵanyń qolynda barlyq ókilettiktiń shoǵyrlanýy oǵan jaqyn tulǵalar men qarjylyq-oligarhiialyq toptardyń yqpalyn orynsyz kúsheitedi. Sosyn olar memleketti jeke menshigi siiaqty kóre bastaidy.
Qai elde bolsa da tamyr-tanystyq kadr irikteý isin burmalap, sybailas jemqorlyqtyń tamyr jaiýyna ákep soqtyrady. Tamyr-tanystyq pen rýshyldyq qurdymǵa bastaitynyn naqty uǵyný qajet.
Mundai qarym-qatynas shaǵyn ǵana toptyń shalqyp ómir súrýine jol ashady. Al, ózgelerdi ómiriniń eshqandai bolashaǵy joq ekenine birjola moiynsunyp, tek ólmestiń kúnin kórý úshin arpalysýǵa májbúrleidi.
Barlyq azamattarǵa birdei múmkindik beriletinine Memleket basshysy myzǵymas kepil bolýǵa tiis. Sondyqtan Prezidenttiń jaqyn týystaryna saiasi memlekettik qyzmetshi bolýǵa jáne kvazimemlekettik sektorda basshylyq laýazymdardy ielenýge zań júzinde tyiym salynady. Mundai normany Konstitýtsiiaǵa engizsek te artyq bolmaidy dep sanaimyn.
Prezidenttiń ókilettigi neǵurlym kóp bolsa, ol soǵurlym sheksiz biliktiń iesine ainalady.
Memleket basshysy oblys, respýblikalyq mańyzy bar qala ákimderi shyǵarǵan aktilerdi joiýǵa nemese ondai qujattardyń qoldanylýyn toqtata turýǵa quqyly. Bul norma «qoldan basqarýdyń» orynsyz tájiribesiniń ornyǵýyna ákep soqtyrady jáne jergilikti atqarýshy organdardyń derbestigin álsiretedi.
Onyń ústine qazir Prezidenttiń aýdan, tipti aýyl ákimderin laýazymynan bosatýǵa quqyǵy bar. Mundai zań normalaryn joiý kerek.
Prezidentti tym kóp ókilettiginen aiyrý elimizdegi saiasi jańǵyrý úderisiniń tek ilgeri basýyn qamtamasyz etedi. Usynylyp otyrǵan bastamalar «oiyn erejesin» túbegeili ózgertip, qoǵamdy odan ári demokratiialandyrý úshin berik negiz qalyptastyrady.
EKINShI. Ókildi bilik tarmaǵyn qaita qurý
Biz Prezidenttiń ókilettigin birtindep qysqarta otyryp, Parlamenttiń rólin aitarlyqtai arttyrýymyz kerek. Sol arqyly memleketimizdiń institýtsionaldyq tuǵyryn nyǵaitamyz. Shyn máninde, elimizde ókildi bilik tarmaǵy myqty bolýy qajet.
Halyqtyń senim mandatyna ie bolǵan depýtattarǵa joǵary jaýapkershilik júkteledi. Olar memleketimizdi órkendetý isine belsene atsalysýǵa tiis. Eń aldymen, Senatty jasaqtaý tártibin jáne onyń birqatar fýnktsiiasyn qaita qaraǵan jón.
Qazirgi tańda joǵarǵy palata 49 depýtattan turady. Iaǵni, ár óńirden eki senator sailanady jáne 15 senatordy Prezident taǵaiyndaidy. Mundai qurylym aimaqtardyń ereksheligin eskerýge jáne zań shyǵarý úderisine Memleket basshysynyń tikelei yqpal etýine múmkindik berip keldi. Óz ýaqytynda bul barynsha ozyq ári tiimdi tájiribe boldy. Biraq biz alǵa qarai qadam basýymyz kerek.
Prezidenttiń Senattaǵy kvotasyn baqylaýdyń quraly emes, Parlamentte ókilderi az áleýmettik toptardyń úni men oi-pikirin eskerý tetigi retinde qarastyrǵan jón. Osy oraida men Prezidenttiń Senattaǵy kvotasyn 15-ten 10 depýtatqa deiin azaitý týraly sheshim qabyldadym. Onyń beseýin Qazaqstan halqy Assambleiasy qazirgidei sailamaidy, tek usynatyn bolady.
Parlamenttiń tómengi palatasynda elimizdegi túrli saiasi kózqarastar kórinis tabýǵa tiis. Eshkimge jasandy artyqshylyq berilmeýi kerek. Osylaisha, biz Qazaqstan halqy Assambleiasynyń Májilistegi kvotasyn joiamyz. Meniń oiymsha, bul – saiasi jaǵynan da, zańdyq turǵydan da durys qadam. Bul kvota Senatqa aýysady jáne 9-dan 5 depýtatqa deiin kemidi. Sonyń nátijesinde Májilistegi depýtattardyń jalpy sany azaiady. «Az bolsa da, saz bolǵany» jaqsy. Mundai ózgeris túrli etnostyq toptarǵa mandat berip, olardyń úni joǵarǵy palatada estilýine múmkindik jasaidy. Jalpy, Senattyń joǵarǵy palata retinde jumys isteýin durys ári oryndy dep sanaimyn.
Álemde qurylymy ýnitarly jáne Qazaqstanǵa qaraǵanda halqy az memleketter jetkilikti. Soǵan qaramastan, bul elder qos palataly parlament jasaqtaǵan. Mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq, Eýropada da osyndai tájiribe bar.
Al, bizdiń Senat ár óńirimizdiń múddesin qorǵaityn palataǵa ainalýǵa tiis. Soǵan sáikes onyń ókilettigin reformalaý qajet. Konstitýtsiiaǵa sáikes, Senattyń Májilis maquldaǵan zań jobalaryn qabyldaýǵa nemese qabyldamaýǵa quqyǵy bar. Iaǵni, Májilis is júzinde joǵarǵy palatanyń qarsylyǵyn eńsere almaidy. Neǵurlym tepe-teń parlamenttik júie qalyptastyrý úshin bul tájiribeni qaita qaraǵan jón.
Osy oraida, Senatqa Májilis qabyldaǵan zańdardy tek maquldaý nemese maquldamaý quqyǵyn beretin norma engizgen durys dep sanaimyn. Soǵan sáikes, zań qabyldaý quqyǵy Májiliske ǵana tiesili bolady.
Al, Senattyń ókilettigin Konstitýtsiialyq keńes pen Joǵary sot keńesiniń tóraǵasy laýazymyna usynylatyn kandidattarǵa kelisim berý quqyǵymen tolyqtyrǵan jón. Bul ózgeris saiasi júiedegi tepe-teńdik jáne tejemelik mehanizmderin eleýli túrde nyǵaita túsedi, zań shyǵarý úderisin edáýir jeńildetedi. Sonymen qatar, tómengi palatanyń quzyretin keńeitý qajet.
Elimizde kóptegen aýqymdy jobalar, baǵdarlamalar bar. Biraq, túrli sebepterge bailanysty olardy júzege asyrý barysy kóńil kónshitpeidi. Sondyqtan Parlament respýblikalyq biýdjettiń sapaly oryndalýyna baqylaýdy kúsheitýi qajet.
Osy oraida Esep komitetiniń ornyna Joǵary aýditorlyq palata qurýdy usynamyn. Onyń tóraǵasy Májilis depýtattary aldynda jylyna eki ret esep berýge tiis. Osylaisha, Májilistiń mártebesi arta túsedi.
Azamattardyń ókildi bilikke degen senimin nyǵaitý úshin máslihattarǵa basa mán bergen jón. Myqty máslihattar ózekti máselelerdiń sheshimin tabýǵa jáne aimaqtardaǵy turmys sapasyn jaqsartýǵa áser ete alady. Olardyń rólin arttyryp, derbestigin qamtamasyz etý úshin Máslihat tóraǵasy laýazymyn engizgen jón.
Sondai-aq, máslihattardyń yqpalyn barynsha kúsheitý úshin oblys ákimderin taǵaiyndaý tártibin ózgertý qajet dep sanaimyn. Qazir máslihat depýtattary Memleket basshysy usynatyn bir ǵana kandidatýraǵa kelisim beredi nemese kelisim bermeidi. Osy rette, zańnamaǵa Prezidenttiń oblys jáne respýblikalyq mańyzy bar qala ákimi laýazymyna kem degende eki kandidatýrany balamaly negizde usyný quqyǵyn retteitin túzetýler engizý qajet. Osylaisha, Prezident oblys jáne respýblikalyq mańyzy bar qala ákimderin máslihattarda qaraý nátijesin eskerip taǵaiyndaidy. Bul – óńir basshylary janama sailaý arqyly qyzmetke keledi degen sóz. Biraq, Memleket basshysynyń aimaq basshylaryn máslihattardyń kelisiminsiz ornynan bosatý quqyǵy saqtalady. Ókildi bilik tarmaǵyn ózgertý jónindegi bul jańashyldyqtardyń bári kúshti parlamenttik mádenieti jáne yqpaldy halyq qalaýlylary bar Jańa Qazaqstandy qurýǵa baǵyttalǵan.
ÚShINShI. Sailaý júiesin jetildirý
Saiasi jańǵyrýdyń basty maqsaty – azamattardyń memleketti basqarý isindegi rólin arttyrý. Bul jumysty sailaý úderisi arqyly da júzege asyramyz. Biz osydan 15 jyl buryn konstitýtsiialyq reforma aiasynda Májilis depýtattaryn proportsionaldy tásilmen sailaýǵa kóshtik. Al 2018 jyldan bastap máslihat depýtattaryn da osy úlgimen sailaityn boldyq. Bul qadamdar elimizdegi partiialyq júieni damytýǵa tyń serpin berdi. Alaida, onyń jaǵymsyz tustary da baiqaldy.
Partiiada joq azamattar Májiliske ǵana emes, jergilikti ókildi organdarǵa da sailana almaityn boldy. Muny ashyq moiyndaýymyz kerek. Sonyń saldarynan halyqtyń sailaý naýqanyna qyzyǵýshylyǵy kúrt tómendedi. Sailaýdy kerek qylmaityn adamdardyń qatary kóbeidi. Olar ózderiniń daýysy mańyzdy ekenine, el ómirin jaqsartýǵa yqpal ete alatynyna senbeitin boldy. Ashyǵyn aitsaq, qazir jurt depýtattardy asa tani bermeidi. Osyndai jaǵymsyz jaittardy eskere otyryp, men aralas sailaý júiesine kóshýdi usynamyn. Sol kezde barlyq azamattardyń quqyǵy tolyq eskeriledi.
Proportsionaldy-majoritarly úlgide sailaýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeide tolyq kórinis tabady. Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paiyzy proportsionaldyq, 30 paiyzy majoritarlyq tásilmen jasaqtalatyn bolady.
Sonymen birge aralas sailaý úlgisi oblystar men respýblikalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslihattar sailaýyna da engiziledi. Sailaýdyń osy tásiline oralý biz úshin óte mańyzdy. Bul qadam – partiialardyń Májilis pen máslihatqa ótý shegin tómendetý úshin osyǵan deiin qabyldanǵan sheshimniń zańdy jalǵasy.
Budan bylai majoritarlyq júie boiynsha árbir aimaq Parlamenttiń tómengi palatasyna óziniń keminde bir depýtatyn sailai alady. Jańa úlgi kózqarasy ártúrli azamattardyń Májiliske kelýine múmkindik beredi.
Sondai-aq, aýdandar men qalalardaǵy sailaýdy tolyǵymen majoritarlyq júiege kóshirýdi usynamyn. Bul júie jergilikti jerde básekeli saiasi orta qalyptastyrady. Oǵan qosa, eldiń aldynda bedeli bar jańa tulǵalardyń saiasatqa kelýine jol ashady.
Imperativti mandatqa kóshý de depýtattardyń sailaýshylarmen ózara bailanysyn nyǵaita túsedi. Bir sózben aitqanda, endi sailaý aldynda bergen ýádesin oryndamaǵan depýtatty keri qaitarýǵa bolady. Bul – halyq qalaýlylaryna yqpal etýdiń taǵy bir joly. Osy ustanym demokratiia dástúrlerin edáýir nyǵaitady. Ózara jaýapkershilik pen senimge negizdelgen jańa saiasi mádenietti qalyptastyrady.
Proportsionaldy jáne majoritarly júie qatar qoldanylsa, saiasi partiialardyń róli saqtalady. Olar elimizdegi azamattyq qoǵamnyń basty institýttarynyń biri retinde qala beredi. Sonymen birge bul júie sailaýdy ádil ótkizýge jáne memleketti tiimdi basqarýǵa múmkindik beredi.
Aralas sailaý úlgisi azamattardyń saiasi belsendiligin arttyryp, elimizdi jańǵyrtý úderisine jumyldyra túsedi dep senemin.
TÓRTINShI. Partiialyq júieni damytý múmkindikterin keńeitý
Jańa Qazaqstandy qurý isi adal ári erkin saiasi báseke bolýyn qamtamasyz etýden bastaý alady. Osyǵan bailanysty, biz partiialardy institýtsionaldyq jáne uiymdastyrýshylyq jaǵynan damytýǵa barynsha qolaily jaǵdai jasaýymyz kerek.
Partiialardy tirkeý resimi edáýir jeńildeidi. Tirkeý shegin 4 esege – 20 myńnan 5 myń adamǵa azaitqan jón. Óńirlerdegi ókilder sany 600-den 200 adamǵa tómendetiledi. Partiia qurý úshin azamattardyń bastamashyl tobynyń eń tómengi sany úshten birge, iaǵni 1000-nan 700 adamǵa azaiady. Sondai-aq, quryltai sezin ótkizýge jáne filialdardy qurýǵa beriletin ýaqyt kóbeiedi. Bul máselelerdi liberaldandyrý elimizdegi saiasi keńistikti damytý úderisin edáýir jandandyrady. Óz sailaýshylarynyń qordalanǵan problemalaryn saýatty jetkizip, tiimdi sheshýge qabiletti jańa partiialar paida bolady.
BESINShI. Sailaý úderisin jańǵyrtý
Halyqaralyq tájiribede sailaýdy uiymdastyrý júiesi udaiy ózgerip otyratyny belgili, iaǵni ádil jáne ashyq sailaý ótkizý úshin tiimdi sheshim izdeýdiń mańyzy zor. Sońǵy jyldarda bul úderiske aqparattyq jáne tehnologiialyq faktorlarmen birge, koronavirýs indeti de áser etýde.
Kóptegen elder daýys berýdiń balamaly túrlerin paidalanyp jatyr. Iaǵni, elektrondy, merziminen buryn, qashyqtan, kópkúndik daýys berý tásilderi keńinen qoldanyla bastady. Sondyqtan álemdegi úzdik tájiribelerdi zerttep, qajet bolsa, ony birtindep engizgen jón.
Bailanys tehnologiialary qarqyndy damyp jatqan qazirgi zamanda kandidattar men partiialardyń áleýmettik jelidegi belsendiliginiń mańyzy zor. Biraq, áleýmettik jelidegi úgit-nasihat qoldanystaǵy zańnama arqyly rettelmegen. Soǵan qaramastan sailaý naýqany kezinde onda úgit-nasihat jumystary báribir júrgiziledi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin tiisti reglament pen erejeni bekite otyryp, áleýmettik jelide úgit-nasihat júrgizýge zań boiynsha ruqsat berýdi usynamyn.
Sondai-aq, baiqaýshylardyń qyzmetin zańmen retteý kerek. Bul institýt ta ashyq sailaý júiesiniń ajyramas bóligi sanalady.
Demokratiia tarihy degenimiz – eń aldymen, sailaý rásimderin jetildirý tarihy. Sondai-aq sailaý zańnamalarynyń saqtalýyn baqylaý tarihy deýge bolady. Osy oraida, men baiqaýshylardyń quqyqtary men jaýapkershiligi naqty belgilenýge tiis dep sanaimyn.
Sailaýdy uiymdastyrý jáne ótkizý kezinde aýmaqtyq sailaý komissiialary da mańyzdy ról atqarady. Byltyr aýyl ákimderin tikelei sailaý júiesi engizilgeni belgili. Osyǵan bailanysty sailaý naýqany búkil elimiz boiynsha úzdiksiz úderiske ainaldy.
Endi aýmaqtyq sailaý komissiialarynyń jumys tásilin qaita qaraǵan jón. Olar bul ispen kásibi túrde ainalysýy qajet. Biz bir azamattyń eki ret daýys berýin boldyrmaýǵa tiispiz. Sondai-aq azamattarymyz kez-kelgen ýchaskede daýys bere alýy kerek. Sol úshin sailaýshylardyń biryńǵai elektrondy bazasyn qurý múmkindigin qarastyrý qajet. Jekelegen tulǵalardyń sailaý barysyna yqpal etýine jol bermeý úshin sailaý qoryna salynatyn qarjynyń joǵarǵy shegin naqtylaý kerek. Konstitýtsiia jáne halyqaralyq quqyq boiynsha Qazaqstandaǵy kez-kelgen sailaý – bizdiń eshkim aralasýǵa qaqy joq ishki isimiz. Biraq, bul norma sailaý nátijesine shetelden yqpal etýge áreket jasaý yqtimaldyǵyn joqqa shyǵarmaidy.
Qazir álemde túrli gibridti qaýipter, onyń ishinde sailaý tehnologiialaryn qoldaný arqyly jasalatyn qaterler kóbeiip keledi. Osy jáne basqa da jaittardy eskere otyryp, elimizde ótetin sailaýlarǵa shetelderdiń qandai da bir aralasýyna jol bermeý úshin zańnamalyq deńgeide naqty sharalar qabyldaýǵa tiispiz. Sol úshin, eń aldymen, kandidattardan bastap baiqaýshylar men BAQ-qa deiin, sailaý naýqanyna qatysýshylardyń báriniń qarjylyq qyzmeti barynsha ashyq bolýyn qamtamasyz etýimiz kerek.
ALTYNShY. Quqyq qorǵaý institýttaryn kúsheitý
Konstitýtsiianyń eń joǵary zańdyq kúshi bar. Ata zańymyz – elimizdiń búkil quqyqtyq júiesiniń tiregi. Alaida, belgili bir zań aktisi nemese sheshim oǵan sai kele me degen suraqqa naqty jaýap berý qiyndyq týdyratyn kezder bolady.
Qazaqstandaǵy túrli quqyq normalaryn Konstitýtsiialyq keńes túsindiredi. Biraq, azamattar osyndai túsinikteme alý úshin bul organǵa tikelei júgine almaidy.
Kóptegen memlekette Konstitýtsiialyq sot institýty bar. Oǵan kez-kelgen adam óziniń saýalyn joldai alady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda mundai organ Qazaqstanda bolǵan. Sarapshylar Ata zań erejeleriniń múltiksiz saqtalýyn osy mekeme tiimdi qamtamasyz etedi dep sanaidy. Sony eskere otyryp, men elimizde Konstitýtsiialyq sot qurýdy usynamyn.
Bas prokýror men Adam quqyǵy jónindegi ýákilge de Konstitýtsiialyq sotqa júginý múmkindigin bergen jón. Bul bastamalar ádil ári quqyqtyq memleket qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolady dep senemin. Sondai-aq, institýtsionaldyq turǵydan tepe-teńdikti saqtaýǵa yqpal etedi. Oǵan qosa azamattarymyzdyń konstitýtsiialyq quqyǵynyń qorǵalýyn jaqsarta túsedi.
Azamattardyń irgeli quqyqtaryn qorǵaý máselesine meniń airyqsha mán beretinimdi barshańyz bilesizder. Elimiz 2020 jyly ólim jazasyna tyiym salýdy kózdeitin Azamattyq jáne saiasi quqyqtar týraly ekinshi fakýltativtik hattamaǵa qosyldy. Al, byltyr men bul salany uzaq merzimde jáne keshendi túrde damytýǵa baǵyttalǵan Adam quqyqtary salasyndaǵy odan ári sharalary týraly Jarlyqqa qol qoidym. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń qatysýymen budan basqa da birqatar zamanaýi bastamalar júzege asyryldy.
Degenmen, quqyq qorǵaý máseleleri únemi jetildirip otyrýdy qajet etedi. Sondyqtan ólim jazasyna tyiym salý týraly sheshimdi birjola bekitý úshin Konstitýtsiiaǵa tiisti ózgeris engizý qajet dep sanaimyn.
Azaptaýǵa bailanysty qylmystardy tergeý isinde júieli ustanym bolýy mańyzdy. Qazirgi tańda osy máselege jaýapty naqty bir organ joq. Mundai jaǵdai belgili bir táýekelder týyndatýy múmkin. Sondyqtan bul quzyretti Bas prokýratýraǵa berýdi usynamyn.
Osyndai ustanym tergeýdiń obektivti jáne beitarap júrgizilýin qamtamasyz etip, quqyq qorǵaý salasyndaǵy bassyzdyqty jazasyz qaldyrmaý qaǵidatyn bekite túsedi.
Sonymen birge qoǵamdaǵy zorlyq-zombylyq deńgeiin tómendetý úshin júieli sharalar qabyldaý kerek. Bul rette, otbasylyq-turmystyq qatynastar salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtarǵa tiimdi qarsy turý mańyzdy ról atqarady.
Búginde azamattar men qoǵam belsendileri áielderge jáne balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetkenderdiń jazasyn qataitý qajettigin jii aityp júr. Men buǵan deiin mundai quqyq buzýshylyqtardy qylmys sanatyna jatqyzýdyń oryndy, ia orynsyzdyǵyn anyqtaý týraly nusqaý bergenmin. Bas prokýratýraǵa bul máseleni jan-jaqty zerdelep, birjola sheshýdi tapsyramyn.
Men Prokýratýra jáne Adam quqyǵy jónindegi ýákil týraly konstitýtsiialyq zańdar qabyldaý qajet dep sanaimyn. Bul qujattar zań tártibin kúsheitý jáne quqyq qorǵaý qyzmetin udaiy jetildirý úshin qajet.
Barlyq deńgeidegi sottar, shyn máninde, táýelsiz, ashyq jáne kásibi bolmasa, zań ústemdigin qamtamasyz etý múmkin emes. Memleket osyǵan orai aýqymdy jumys júrgizýde.
Kadr irikteýdiń jańa júiesi engizilip, sot úderisi men rásimderiniń ashyqtyǵy birtindep arta túsýde. Bul rette, Joǵary sot keńesi mańyzdy ról atqarady. Osy qurylym Prezidenttiń sottardy jasaqtaý jónindegi konstitýtsiialyq ókilettigin qamtamasyz etedi. Sondai-aq, sýdialardyń táýelsizdigine jáne olarǵa eshkimniń qol suqpaýyna kepildik beredi.
Keńestiń qyzmeti qoǵam úshin tolyq ashyq bolýy óte mańyzdy. Buǵan Joǵary sot keńesiniń konkýrstyq rásimderinen onlain transliatsiia jasaý arqyly qol jetkizýge bolady. Sonymen qatar mundai konkýrstardyń qorytyndylaryn naqty dálelmen túsindirip, jariialap otyrǵan jón.
Alqabiler sot tóreligin júzege asyrýǵa qoǵam ókilderiniń keńinen qatysýyna jol ashady. Qazaqstanda alqabiler tek asa aýyr qylmystar boiynsha úkim shyǵara alady. Biz bul salany odan ári damytyp, alqabilerdiń qaraýyna beriletin isterdiń sanatyn keńeitemiz. Bul jańashyldyq sot júiesin demokratiialandyrýǵa jáne oǵan qoǵamnyń senimin arttyrýǵa múmkindik beredi.
JETINShI. Buqaralyq aqparat quraldarynyń básekege qabiletin arttyrý jáne azamattyq qoǵam institýttarynyń rólin nyǵaitý
Buqaralyq aqparat quraldary básekege qabiletti jáne erkin bolýy kerek. Bul qaǵidat qazir kez-kelgen órkenietti el úshin airyqsha mańyzdy. Otandyq aqparat quraldarynyń Qazaqstanda, óńirde jáne álemde bolyp jatqan úderister týraly óz kózqarasy bolýǵa tiis.
Elimizdiń aqparattyq qaýipsizdigi, tipti ideologiialyq derbestigi osyǵan tikelei bailanysty.
Memleket ashyq aqparattyq keńistik pen suranysqa ie ári pármendi aqparat quraldaryn qurýǵa airyqsha nazar aýdarady. Buqaralyq aqparat quraldary bilik pen halyqtyń arasyndaǵy tiimdi bailanys arnasy bola otyryp, eldegi qordalanǵan máselelerdi kótere alady jáne kóterýge mindetti. Biraq, muny joǵary azamattyq jaýapkershilikpen jasaý kerek.
Bizdiń qoǵamymyzdy ydyratý úshin syrttan beriletin tapsyrystarmen jumys isteýge nemese kóleńkeli qalamaqy úshin saiasi klandardyń astyrtyn tartysyna qatysýǵa bolmaidy.
Jýrnalister óz eline jáne azamattaryna shynaiy janashyr bolýǵa tiis. Buqaralyq aqparat quraldary bekerden beker «tórtinshi bilik» atanbasa kerek. Sol sebepti sizder jurttyń sanasy men sezimine yqpal etý máselesine muqiiat qaraǵandaryńyz jón. Men muny jýrnalister qaýymyna arnaiy aityp otyrmyn.
Táýelsiz ári jaýapkershiligi joǵary buqaralyq aqparat quraldary bolmasa, qoǵamdy odan ári demokratiialandyrý múmkin emes ekenine senimdimin. Sondyqtan memlekettiń múddesin, qoǵamnyń suranysyn jáne mediasalanyń damý úrdisin eskere otyryp, BAQ týraly zańdy qaita qaraý kerek.
Qoǵamdyq uiymdardyń qyzmeti elimizdi ornyqty jáne jan-jaqty damytýdyń taǵy bir mańyzdy faktory sanalady. Úkimettik emes uiymdar mańyzdy áleýmettik máselelerdi udaiy kóterip, olardy keshendi túrde sheshýge septigin tigizip keledi.
Qazir Qazaqstannyń aldynda turǵan mindetter memleket pen úkimettik emes uiymdardyń tyǵyz yntymaqtastyqta jumys júrgizýin, azamattyq qoǵam institýttaryn júieli túrde jańǵyrtýdy talap etedi.
Reformalardy ázirleý jáne ony júzege asyrý isine qoǵamdyq uiymdar men belsendi azamattardy barynsha tartý qajet. Sol úshin, eń aldymen, ulttyq jobalar men strategiialyq qujattardyń bári ashyq talqylanýyn qamtamasyz etý kerek. Bul másele boiynsha jasandy pikirtalas ótkizip, kózboiaýshylyq jasaýǵa bolmaidy.
Biz elimizde azamattyq belsendilikti jandandyrýymyz kerek. Memleket pen qoǵamnyń sanaly ári syndarly seriktestigine jol ashýymyz qajet. Sol sebepti ortalyq jáne jergilikti organdardyń, kvazimemlekettik sektordyń janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdi damytyp jatyrmyz. Men birneshe ret olardyń qyzmetine qatysty syn aitqan bolatynmyn.
Degenmen, bul keńesterdiń orasan zor institýtsionaldyq áleýeti bar. Sony tolyǵymen júzege asyrý kerek.
Biyl meniń bastamam boiynsha osy keńesterdiń quramy jáne jumys jospary túbegeili jańaratyn bolady. «Keńesip pishken ton kelte bolmas» degen naqyl sóz bar. Babalarymyz el taǵdyryn aiqyndaityn tarihi sheshimderdi búkil halyq bolyp aqyldasyp, birge qabyldaǵan.
Ulytaýda, Ordabasy men Kúltóbede ótken uly basqosýlar – sonyń aiqyn dáleli. Keleli jiynda aitylǵan kesimdi sózge alty Alashtyń balasy túgel toqtaǵan. Biz birliktiń bastaýy bolǵan osy dala demokratiiasynyń dástúrin jańǵyrtýymyz kerek.
Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi óz mindetin tabysty atqardy. Endi onyń ornyna quramy jaǵynan aýqymdy Ulttyq quryltai qurýdy usynamyn. Jańa qurylym Ulttyq keńestiń qyzmetin jalpyhalyqtyq deńgeide jalǵastyrady.
Quryltai qoǵamdyq dialogtyń birtutas institýtsionaldyq modelin qalyptastyrýǵa tiis. Sóitip, bilik pen halyqtyń arasyndaǵy dánekerge ainalatyn bolady. Qazirgi Qoǵamdyq keńesterdiń bárin óz ainalasyna toptastyrady.
Ulttyq quryltaidyń quramynda elimizdegi barlyq aimaqtyń ókilderi bolady. Sondai-aq, oǵan Parlamenttiń birqatar depýtaty, Qazaqstan halqy Assambleiasy men Azamattyq alianstyń, qoǵamdyq keńester men uiymdardyń músheleri, bedeldi qoǵam qairatkerleri, óndiris jáne aýyl sharýashylyǵy jumysshylary, biznes ókilderi jáne taǵy basqa azamattar kiredi. Osylaisha, san túrli qoǵamdyq pikir ielerin túgel qamtityn ókildi qurylym qalyptasady. Ulttyq quryltai músheleri mańyzdy máselelerdi talqylaý úshin turaqty túrde bas qosyp otyrady.
SEGIZINShI. Elimizdiń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyn jetildirý
Sailaý júiesine, Parlamentti jasaqtaý tártibine ózgeris engizgen kezde eldiń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyn eskerý kerek. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda birneshe oblys biriktirildi. Onyń sol kezdegi saiasi jáne ekonomikalyq ahýaldan týyndaǵan ózindik sebepteri boldy.
Qazir Qazaqstan damýdyń kelesi kezeńine qadam basty. Áleýmettik-ekonomikalyq jáne demografiialyq ahýal múlde basqa.
Búgingi syn-qaterler de, mindetter de bólek.
Memleketimizdiń órkendeýi aimaqtardyń qýatty bolýyna tikelei bailanysty. Men bul máselege 2019 jylǵy Joldaýymda keńirek toqtaldym.
«Qýatty óńirler – qýatty el» degen ustanym árdaiym ózekti. Osy oraida, elimizdegi ákimshilik-aýmaqtyq qurylymnyń ońtaily bolýy óte mańyzdy. Buǵan deiin Shymkent respýblikalyq mańyzy bar qalaǵa ainaldy. Oblys ortalyǵy Túrkistan qalasyna kóshirildi.
Sonymen birge Ońtústik Qazaqstan oblysy Túrkistan oblysy dep ataldy. Bul qai jaǵynan alsaq ta durys qadam boldy. Ony halyq óte jyly qabyldady. Men «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalamda osy úrdis jalǵasatynyn aitqan edim.
Sodan beri azamattarymyzdan kóptegen usynystar kelip tústi. Meniń tapsyrmam boiynsha onyń bári muqiiat zerdelendi. Halyqtyń qalaýyn eskerip, men búgin birqatar bastama kótergeli otyrmyn.
Eń aldymen, Semei aimaǵynda Abai oblysyn qurýdy usynamyn.
Semei qalasy jańa oblystyń ortalyǵy bolady. Osy máseleni aimaq turǵyndary kópten beri aityp júrgenin bilemin. Qazir ol jaqta sheshimin tappaǵan túitkilder az emes. Mysaly, aimaqtyń ishki infraqurylymy ábden tozǵan. Kezinde Alash arystarynyń basyn qosqan Semei qalasynyń jaǵdaiy da máz emes. Biz tarihi ádildikti ornatyp, ulylarymyz dúniege kelgen kieli ólkeni qaita jańǵyrtýǵa tiispiz.
Taǵy bir másele. Burynǵy Jezqazǵan oblysynyń aýmaǵynda Ulytaý oblysyn qurý qajet. Jezqazǵan qalasy qaitadan oblys ortalyǵy bolady. Bul aimaqta derbes oblys qurý – ekonomikalyq qana emes, rýhani jaǵynan da mańyzdy sheshim.
Keń baitaq qazaq jeriniń dál júreginde ornalasqan Ulytaýdyń tól tarihymyzdaǵy orny erekshe. El taǵdyry sheshilgen uly jiyndar osynda ótken. Saryarqanyń tórinde ornalasqan bul aimaqtyń týristik áleýeti óte zor. Onyń óndiristik qýatyn, logistikalyq múmkindigin utymdy paidalaný kerek. Bir sózben aitqanda, biz Ulytaý aimaǵynyń damýyna jol ashamyz.
Úshinshi másele. Almaty aglomeratsiiasyna qatysty túitkilder kóp. Oblys turǵyndary negizinen qala tóńiregine shoǵyrlanǵan. Uzynaǵashtaǵy nemese Talǵardaǵy máseleni sonaý Taldyqorǵanda otyryp sheshý ońai emes. Oblys ortalyǵyna barý úshin halyqtyń alysqa sabylýyna týra keledi. Osy jáne basqa da jaittardy eskere otyryp, Almaty oblysyn ekige bólýdi usynamyn.
Bul óńirde Jetisý jáne Almaty oblystary qurylady. Almaty oblysynyń ortalyǵy Qapshaǵaida bolýy kerek. Al, Jetisý oblysynyń ortalyǵy Taldyqorǵanda ornalasady. Bul qadamdar aimaqtardy damytý isine tyń serpin beredi dep sanaimyn.
Jalpy, jańa oblystardyń qurylýy – kópshiliktiń kókeiinde júrgen másele. Kezinde oblys mártebesinen aiyrylǵan óńirlerde turǵyndar sany azaiyp, turmys sapasy tómendep ketkeni jasyryn emes. Osy olqylyqtyń ornyn toltyratyn kez keldi.
Ákimshilik-aýmaqtyq ózgerister memlekettik basqarý úderisin jeńildetedi. Jurttyń oblys ortalyǵyna barys-kelisin ońailatady.
Ishki kóshi-qon máselesin retteýge septigin tigizedi.
Jańadan qurylatyn oblystardyń Abai, Ulytaý, Jetisý dep atalýynda erekshe mán bar. Biz ulanǵaiyr jerimizdiń baiyrǵy ataýlaryn, uly tulǵalarymyzdyń esimin urpaq sanasynda jańǵyrta beremiz. Máselen, Qapshaǵai qalasy halqymyzdyń birtýar perzenti – Dinmuhamed Qonaevtyń esimimen tyǵyz bailanysty. Eger jurtshylyq Qapshaǵaiǵa Qonaevtyń esimin berý kerek dep usynys aitsa, men bul pikirge qosylamyn. Men munyń bárin azamattardyń usynys, pikirlerine súienip aityp otyrmyn. Jergilikti turǵyndar jappai qoldasa, osy bastamalardy taiaý arada júzege asyrýǵa bolady dep sanaimyn.
Úkimetke ákimshilik-aýmaqtyq qurylymǵa qatysty máselelerdi muqiiat saralap, ony iske asyrý joldaryn usynýdy tapsyramyn. Bul – ońai sharýa emes. Onyń bárin jan-jaqty oilastyryp, baiyppen jasaýymyz kerek. Bul usynystar oblys jáne respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń ákimderi apparatyndaǵy memlekettik qyzmetshiler sanyn ońtailandyrý jóninde sharalar qabyldaýǵa da múmkindik beredi. Olardy qysqartý óńir turǵyndarynyń sanyna qarai júzege asyrylady. Qalai bolǵanda da, ákimniń orynbasarlary úsheýden aspaýy kerek. Erekshe jaǵdaida ǵana tórtinshisine ruqsat beriledi.
Prezident Ákimshiligi bul máseleni baqylaýyna alýǵa tiis.
TOǴYZYNShY. Jergilikti ózin-ózi basqarýdy ortalyqsyzdandyrý.
Bilikti ortalyqsyzdandyrý úderisin tereńdete túspesek, saiasi jańǵyrýdy tabysty júrgizý jáne azamattyq qoǵamdy damytý múmkin emes. Biz naqty ókilettikterdi ortalyqtan óńirlerge berý isin jalǵastyramyz. Eń aldymen, memleket pen jergilikti ózin-ózi basqarý institýttarynyń mindetterin tiimdi ajyratý qajet.
Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń myqty júiesi azamattardyń ózi turatyn jerdegi turmys sapasyn jaqsartýǵa tikelei qatysýyna negiz bolatynyn túsinýimiz kerek. Qazaqstandyqtardyń óz qalasy, aýdany men aýylyna degen jaýapkershilikti moinyna alýǵa qashanda daiyn ekeni anyq. Adamdardy jete baǵalamaýǵa bolmaidy. Olarǵa qoldarynan keletin ókilettikterdi berýden qoryqpaǵan jón.
Saiasi jańǵyrý aiasynda máslihattar jergilikti ózin-ózi basqarýdyń negizgi býynyna ainalýǵa tiis. Búginde olar jergilikti memlekettik basqarý ári jergilikti ózin-ózi basqarý institýty retinde gibridti sipatqa ie bolyp otyr. Sondyqtan máslihattardyń ókilettigin naqty belgileý qajet.
Óńirlerdi qarjylandyrý júiesin túbegeili qaita qaraǵan jón. Qazirgi kezde aýyldyq okrýgter joǵary turǵan ákimderge tolyǵymen táýeldi. Sondyqtan mardymsyz qoldaýǵa ie bolýda. Ákimder sailanatynyn eskerip, halyqaralyq ozyq tájiribege sáikes jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn tikelei qarjylandyrý tásilin engizgen durys bolar edi.
Sondai-aq olardyń menshik bazasyn edáýir keńeitý qajet. Olar eleýli resýrstar ielengen soń ahýalǵa yqpal etedi, sonymen qatar jaýapkershilik alady. Olai bolmaǵan jaǵdaida, bul ózin-ózi basqarý emes, jai ǵana aldamshy nárse bolyp shyǵady. Osyǵan bailanysty qajetti daiyndyq jumystarynyń bárin biylǵy jyldyń ortasyna deiin aiaqtaý kerek.
Jergilikti ózin-ózi basqarý organdary úshin memlekettik satyp alý tártibin jeńildetý, biýrokratiia men formalizmdi joiý mańyzdy qadam bolmaq.
Úkimetke Prezident Ákimshiligimen birlesip, berilgen tapsyrmalardy júzege asyrý tásilderin pysyqtaýdy jáne sonyń bárin «Ózin-ózi basqarý týraly» zańdy ázirleý kezinde eskerýdi tapsyramyn. Sonymen qatar bul saladaǵy halyqaralyq bazalyq qujat bolyp sanalatyn Jergilikti ózin-ózi basqarýdyń Eýropalyq hartiiasyn Qazaqstannyń ratifikatsiialaýy máselesin pysyqtaý qajet. Bul sharalardyń barlyǵy óz ainalasyndaǵylardy jurtshylyqty tolǵandyrǵan problemalardy tiimdi sheshý isine jumyldyra alatyn, naǵyz bedeldi, jaýapkershiligi mol jergilikti kóshbasshylardyń shyǵýyna septigin tigizetin bolady.
Jergilikti ózin-ózi basqarý júiesiniń nyǵaia túsýi óńirlerdi damytý, masyldyq kóńil-kúidi tómendetý jáne elimizdegi demokratiialyq ózgeristerdi ornyqtyrý úshin jańa múmkindikterge jol ashady.
ONYNShY. Daǵdarysqa qarsy kezek kúttirmeitin sharalar týraly
Geosaiasi ahýaldyń qatty ýshyǵyp ketýine bailanysty Qazaqstan qazirgi tarihymyzda bolyp kórmegen qarjylyq-ekonomikalyq qiyndyqtarǵa tap kelip otyr. Qatań sanktsiialyq taitalas qazirdiń ózinde jekelegen elderdi ǵana emes, tutas jahandyq ekonomikany eleýli shyǵynǵa ushyratýda. Ahýal jedel, tipti saǵat saiyn ózgerýde. Álemdik naryqta belgisizdik pen turaqsyzdyq órshýde. Óndiristik jáne saýda júieleri kúirep jatyr. Biraq soǵan bola baibalam salýǵa negiz joq. Bizdiń elimizde aýqymdy daǵdarysty eńserýge qajetti rezervter men amal-tásilderdiń bári bar.
Úkimet daǵdarysqa qarsy kezek kúttirmeitin keshendi sharalar toptamasyn tez arada júzege asyrýǵa mindetti. Eń aldymen, ulttyq valiýtanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý kerek. Bul – bizdiń ekonomikalyq qaýipsizdigimizdiń negizgi faktory.
Sońǵy kezdegi oqiǵalar teńge baǵamyna orasan zor qysym jasalǵanyn kórsetti.
Muny ózderińiz de kórip otyrsyzdar.
Valiýta naryǵyndaǵy turaqsyzdyq jurttyń úreilenýine, kapitaldyń elden shyǵarylýyna, transshekaralyq «jasyryn» aqsha aýdarylymdaryna bailanysty bolyp otyr.
Sondyqtan, qarjy salasynda órship turǵan jasandy suranysty, sonyń ishinde syrttan kelgen satyp alýshylardyń belsendiliginen týyndaǵan suranysty azaitý qajet.
Aldyńǵy kúni men valiýtany shetelge shyǵarýǵa shekteý engizetin jarlyqqa qol qoidym.
Iri institýtsionaldyq qurylymdar shetel valiýtalaryn tek ózderiniń sharttyq mindettemelerin oryndaý aiasynda ǵana satyp alyp, suranysty qamtamasyz etýi kerek.
Memlekettiń qatysýymen eksporttyq valiýta túsimderin satý kólemin arttyrý máselesin pysyqtaǵan jón. Jer qoinaýyn paidalanýshy jeke sektordyń da óz valiýta túsimderin satýyn kútemin.
Ekinshi deńgeidegi bankter ózderiniń sharttyq mindettemelerin oryndaý barysynda klientteriniń valiýta alýyna baqylaý jáne monitoring júrgizýge tiis.
Bankterdiń osy talaptardy saqtaýyna qatań baqylaý jasaǵan jón.
Naryqtaǵy alaiaqtyq áreketter eshqashan da qorymyzdaǵy qarjyny orynsyz «jaratýǵa» túrtki bolmaýǵa tiis.
Úkimet, Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi bul baǵytta sheshýshi sharalar qabyldaýy kerek.
Jalpy, utymdy sheshimder qajet.
Asa turaqsyz halyqaralyq jaǵdai qalyptasqan qazirgi kezde elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyzy zor.
Ýkrainadaǵy oqiǵalar azyq-túlik baǵasynyń kúrt ósýine ákep soqtyrdy.
Taiaý ýaqytta bul baǵalar sharyqtap ketýi de ábden múmkin.
Osyǵan orai, egin egý naýqanyn sapaly ótkizýge basa nazar aýdarylady.
Biraq, kóptegen sharýalar egiske áli daiyn emes.
Úkimet pen ákimdikter bul jumysty erekshe baqylaýǵa alýǵa tiis.
Sharýalardyń qajetti janar-jaǵar maidy qolaily baǵamen alýyn qamtamasyz etý kerek.
Aýyl sharýashylyǵy tehnikalarynyń daiyndyǵyn, tuqym men tyńaitqysh qorlaryn qaita teksergen jón.
Birqatar óńirlerdegi jaýyn-shashynnyń azdyǵy eginniń shyǵymyn mandytpai, jemshóptiń jetispeýine ákep soqtyrýy múmkin ekenin umytpaiyq.
Jalpy, fermerler qaýymdastyǵymen birlesip, agroónerkásip keshenin memlekettik qoldaý tásilderin qaita qaraý kerek.
Tapshylyqtyń jáne azyq-túlik baǵasynyń jónsiz qymbattaýynyń aldyn-alý úshin aýyl sharýashylyǵy ónimderin memlekettik turaqty qorlarǵa forvardtyq baǵalarmen satyp alý máselesin pysyqtaý qajet.
Almaǵaiyp ózgerister jaǵdaiynda memlekettik apparat ahýalǵa tez beiimdelip, barynsha úilesimdi áreket etýge tiis.
Sheshimdi jaibasarlyqpen qabyldaýǵa, sheneýniktik formalizmge jol berilmeidi.
Qazir tolyqtai jumylýymyz qajet.
Biznes ókilderiniń jáne azamattardyń naqty suranysy negizinde sheshimder ári ketkende úsh kún ishinde, tipti, qajet bolsa bir táýlikte qabyldanýǵa tiis.
Úkimet janynan qurylǵan Jedel shtab aqparatqa sol sátte taldaý jasaityn, sondai-aq naqty shuǵyl sharalar ázirleitin Ahýaldyq ortalyq siiaqty jumys isteýi kerek.
Elimizdiń damýyn meilinshe tejeitin shekten tys biýrokratiialanýdy júieli túrde joiyp otyrý qajet.
Onyń aýqymy ulǵaiǵany sonshalyq, kóptegen memlekettik qurylymdar ózin tek sonymen ǵana bailanystyrady.
Jaqyn ýaqytta men Memlekettik apparat qyzmetin biýrokratiiadan aryltý týraly jarlyqqa qol qoiamyn.
Bul qujat memlekettik organdardaǵy ishki rásimderdi túbegeili qaita qarap, zań shyǵarý jáne biýdjet úderisterin ońtailandyrýdyń bastaýyna ainalady.
Sonymen qatar, saiasi jańǵyrý strategiiasyn eskere otyryp, ekonomika men memlekettik basqarý isindegi jańa qurylymdyq reformalar toptamasyn ázirleýge jedel kirisken jón.
Jańa Qazaqstannyń irgetasy saiasi jáne ekonomikalyq reformalardyń úilesimdi bailanysy negizinde qalanýǵa tiis.
Bul bizdiń elimizdi dáiekti túrde ilgeri damytýdy jáne azamattardyń turmys deńgeiin arttyrýdy qamtamasyz etedi.
Qurmetti otandastar!
Meniń búgingi bastamalarym óte aýqymdy.
Bul bastamalar elimizdiń saiasi júiesi men ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyn edáýir ózgertedi.
Ony júzege asyrý úshin Konstitýtsiianyń 30-dan astam babyna ózgeris engizý qajet.
Sondai-aq, jyldyń sońyna deiin taǵy 20-dan astam zań qabyldaý kerek.
Zań jobasyn ázirlep, ony qabyldaý – edáýir ýaqyt alatyn kúrdeli jumys.
Sondyqtan, oǵan asa jaýapkershilikpen qaraǵan jón.
Sondai-aq, ishki-syrtqy syn-qaterlerdi muqiiat eskerýimiz kerek.
Biz Táýelsizdik jyldarynda nebir qiyndyqtan aman óttik.
Syn-qaterdiń bárin eńserip, osy kúnge jettik.
Endi elimizdi túbegeili jańǵyrtýǵa kiristik.
Bul kezeń almaǵaiyp ýaqytqa tuspa-tus kelip otyr.
Qazirgi halyqaralyq ahýal Qazaqstanǵa da áser etetini anyq.
Biraq, zaman qanshalyqty kúrdeli bolsa da, biz baǵdarymyzdan ainymaimyz.
Ótkennen taǵylym alyp, keleshekke senimmen qadam basamyz.
Osy jolda jurtymyzǵa, eń aldymen, aýyzbirshilik kerek.
Aqyl men sabyr, parasat pen ustamdylyq qajet.
Biz ár sheshimdi muqiiat saralap, ár isti baiyppen jasaýǵa tiispiz.
Otanshyldyq rýhy joǵary el kózdegen maqsatyna qalaida jetedi.
Bizdiń muratymyz – Jańa Qazaqstandy qurý.
Bul neni bildiredi?
Jańa Qazaqstan degenimiz – egemen elimizdiń bolashaqtaǵy beinesi.
Óz eliniń erteńine senbegen halyq myqty memleket qura almaidy.
Buǵan tarihtan talai mysal keltirýge bolady.
Biz keleshegimiz kemel bolaryna jáne jarqyn bolashaqty óz qolymyzben jasai alatynymyzǵa senemiz.
Árbir azamattyń konstitýtsiialyq quqyǵy múltiksiz saqtalýyn qamtamasyz etemiz.
Memleket pen qoǵamnyń ózara senimine jáne qurmetine negizdelgen jańa saiasi mádenietti qalyptastyramyz.
Mańyzdy sheshimder jurtshylyqtyń qatysýymen ashyq qabyldanady.
Óitkeni, memleket ár azamattyń únine qulaq asady.
Adal eńbek, ozyq bilim jáne úzdik tájiribe árdaiym joǵary baǵalanady.
Men jańa Qazaqstannyń osyndai el bolǵanyn qalaimyn.
Maqsatqa jetý úshin memlekettik apparatty jańartý nemese kadrlyq aýys-túiis jasaý jetkiliksiz.
Ózgeristi árqaisymyz ózimizden bastaýymyz kerek.
Árbir adam jáne búkil qoǵam jańǵyrýy qajet.
Qundylyqtarymyz túbegeili jańarýǵa tiis.
Munyń bári – ońai jumys emes, birtindep qalyptasyp, jyldar boiy jalǵasatyn úderis.
Bul jumys bizden joǵary jaýapkershilikti, elimizge jáne bir-birimizge degen janashyrlyqty talap etedi.
Bizge eshkim syrttan kelip, eshteńe jasap bermeitini anyq, bári óz qolymyzda.
Sondyqtan, barshańyzdy jańa Qazaqstandy qurýǵa bir kisidei jumylýǵa shaqyramyn.
Halyqtyń qoldaýymen maqsatymyzǵa jetemiz dep senemin.
* * *
Búginde jer júzinde geosaiasattyń dúlei daýyly soǵyp tur.
Sondyqtan memleketimizdiń egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn jáne ulttyq múddemizdi qorǵaýdy kózdeitin strategiialyq baǵdardan ainymaýymyz kerek.
Negizgi mindet – osy!
Biz eń basty qundylyǵymyz – Táýelsizdigimizdi saqtap, ulttyq biregeiligimizdiń negizin nyǵaityp, elimizdi jańǵyrtý jolynda uiysýǵa tiispiz.
Bul – bolashaq urpaq aldyndaǵy qasietti boryshymyz.
Qazir saiasi barrikadalar ornatyp, ár máselege bola miting ótkizetin, kúmándi sheshimderge itermelep, jónsiz talap qoiatyn, mindetin oryndap júrgen politsiia qyzmetkerleriniń jaǵasyna jarmasatyn ýaqyt emes.
Osynyń bári halqymyzdyń álem qaýymdastyǵy aldyndaǵy abyroiyn tómendetedi.
«Qasiretti qańtar» oqiǵalary elimizdiń bedeline eleýli nuqsan keltirgenin moiyndaýymyz kerek.
Beibereket saiasi reformalar memleketti álsiretip, onyń egemendigi men tutastyǵyna zor zalalyn tigizýi múmkin.
Álemniń arǵy-bergi tarihynda óz aýmaǵynyń aýqymdy bóliginen aiyrylǵan, astań-kesteńi shyǵyp, berekesizdikke ushyraǵan elder týraly mysal jetip artylady.
Jańa Qazaqstandy qurý eldi damytý paradigmalaryn ózgertýge baǵyttalǵan.
Biz ár qadamymyzdy saralap, tańdaǵan jolymyzben alǵa senimdi qadam basamyz.
Biz jańa Qazaqstanda «túrli kózqaras, biraq birtutas ult» qaǵidatyn berik ustanýǵa tiispiz.
Dialog pen mámileniń joǵary mádenieti elimizdegi azamattyq yntymaqty arttyratyn basty faktordyń birine ainalady.
Biz nadandyq pen eskilikke, radikalizm men masyldyqqa, toǵysharlyqqa jáne sybailas jemqorlyqqa tabandy túrde qarsy turamyz.
Bir-birimizdi jat kórmei, jaqyn tartyp, qoǵamda naqty ózgeristerge degen senimdi ornyqtyramyz.
Jurtymyzdyń kúsh-jigerine, daryny men eńbekqorlyǵyna súienemiz.
Ár azamattyń óz qabiletin iske asyrýyna barynsha qolaily jaǵdai jasaimyz.
Biz osylaisha ǵana halqymyzdyń jasampazdyq áleýetin arttyra alamyz.
Osylaisha ǵana ómirdiń barlyq salasyn ózgertip, reformalar dáýirin óz qolymyzben jasaimyz.
Biz kez-kelgen syn-qaterdi birge eńserip, Qazaqstanymyzdyń qýatyn birge arttyramyz dep senemin.
Sózimniń sońynda bir máselege erekshe toqtalǵym keledi.
Men azamattarymyzdyń erteń emes, búgin baqytty ómir súrgenin qalaimyn.
Eń bastysy – elimizdiń egemendigi!
Shyn máninde, biz úshin Qazaqstannyń Táýelsizdigi bárinen qymbat.
Osy turaqsyz, qubylmaly álemde Qazaqstanymyz bizden basqa eshkimge kerek emes.
Sondyqtan, maǵan elimniń amandyǵy men jerimniń tutastyǵynan asqan eshbir qundylyq joq.
Meni eń aldymen, halqymnyń bolashaǵy qandai bolatyny tolǵandyrady.
Qyzmetime túrli adamdardyń beretin baǵasynan góri, memleketimizdi qorǵap qalý – men úshin asa mańyzdy mindet.
Osy jolda jaýapkershiliktiń bárin moinyma alýǵa daiynmyn!
Babalar amanatyna adal bolyp, ony urpaqqa tabystaý – men úshin kieli paryz.
Jańa Qazaqstan – jańarý men jańǵyrý joly, búgingi býynnyń bolashaq urpaqqa amanaty.
Endeshe, Jańa Qazaqstandy birge órkendeteiik, aǵaiyn!
Qasterli Otanymyzdyń tuǵyry myǵym, abyroiy biik bolsyn!
Barshańyzǵa raqmet!
