پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ تولىق مەتٸنٸ جارييالاندى

اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ تولىق مەتٸنٸن جارييالادى.

***

«جاڭا قازاقستان:

جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى»

قىمباتتى وتانداستار!

قادٸرلٸ قاۋىم!

بٷگٸنگٸ جولداۋدىڭ مەن-ماڭىزى ايرىقشا. ونىڭ ارقالايتىن جٷگٸ بٸر جىلمەن شەكتەلمەيدٸ, اۋقىمى كەڭ, مازمۇنى دا بٶلەك. بٸز الدىمىزعا بيٸك ماقساتتار قويىپ وتىرمىز. ٶزدەرٸڭٸزبەن بٸرگە جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا كٸرٸستٸك.

بارشاڭىزعا مەلٸم, بىلتىر ەگەمەندٸكتٸڭ ماڭىزدى بەلەسٸنە جەتتٸك. تاريحي ٶلشەممەن قاراعاندا 30 جىل تىم كٶپ ۋاقىت ەمەس. حالقىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وسى كەزەڭدە اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى, كٶپتەگەن تابىستارعا قول جەتكٸزدٸ. 

الايدا, بەرەكە-بٸرلٸگٸمٸزدٸ ساقتاماساق, جەتٸستٸكتەرٸمٸزدٸڭ بەرٸنەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مٷمكٸن. قاڭتارداعى دٷربەلەڭ كەزٸندە بۇعان كٶزٸمٸز انىق جەتتٸ. بۇل وقيعالار بٷكٸل قوعامدى دٷر سٸلكٸندٸردٸ. حالقىمىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان قاۋٸپ-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلدٸ. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعىنا جەنە ەگەمەندٸگٸمٸزگە زور قاۋٸپ تٶندٸ. وسى كٷندەردە جۇرتىمىز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن جان-جٷرەگٸمەن سەزٸندٸ. تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق, تىنىشتىق پەن بەيبٸتشٸلٸك قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنٸن جەتە تٷسٸندٸ.

بٸز مىزعىماس بٸرلٸكتٸڭ ارقاسىندا مەملەكەتٸمٸزدٸ قورعاپ قالدىق. ۋاقتىلى جەنە باتىل شەشٸم قابىلداپ, لاڭكەستەرگە تويتارىس بەردٸك. 

مەن قاشاندا بەرٸن اشىق ايتىپ جٷرمٸن.

ٸندەت كەزٸندە قالىپتاسقان احۋال جٶنٸندە جۇرتشىلىققا ٷنەمٸ اقپارات بەرٸپ وتىردىم. كەشەگٸ قاتەرلٸ كٷندەردە مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە حالىققا ارناپ بٸرنەشە ٷندەۋ جاسادىم. بارلىق جاعدايدى ازاماتتارىمىزعا جان-جاقتى تٷسٸندٸرٸپ, جەتكٸزدٸم. ەربٸر شەشٸمدٸ ەلٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸنە ساي قابىلدادىم. بۇل – مەن ٷشٸن بۇلجىماس ۇستانىم. 

ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷلٸكشٸلەردٸڭ, قاراقشىلاردىڭ, لاڭكەستەردٸڭ كەسٸرٸنەن قانشاما ازاماتىمىز قازا بولدى. مەن قارا جامىلعان وتباسىلاردىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, تاعى دا كٶڭٸل ايتامىن. بٸز مۇنداي جاعداي ەندٸ ەشقاشان قايتالانباۋى ٷشٸن بەرٸن جاسايمىز.

قازاقتا «ٶتكەن كٷننەن الىس جوق, كەلەر كٷننەن جاقىن جوق» دەگەن سٶز بار. بٸزدٸڭ پارىزىمىز – قاندى قىلمىس جاسالعانىن ۇمىتپاي, بارلىق سودىرلار مەن لاڭكەستەردٸ جازاعا تارتۋ. حالقىمىز وسى وقيعادان ساباق الا بٸلۋٸ كەرەك. ەلدٸڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ, قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرەتٸن ەرەكەتكە ەشقاشان جول بەرمەۋگە تيٸسپٸز.

اشىعىن ايتساق, قازٸر قوعامدا تٷرلٸ قاۋەسەت تاراۋدا. بۇل احۋال جالعان تٷسٸنٸك قالىپتاستىرىپ, ەلدٸ اداستىرادى. سوندىقتان ٶتكەن وقيعالار تۋرالى ناقتى مەلٸمەتتٸ جارييالاپ, وعان باعا بەرۋ ٶتە ماڭىزدى. تٸپتٸ, قاسيەتتٸ پارىزىمىز دەۋگە بولادى. جۇرت ونىڭ استارىنا ٷڭٸلٸپ, سەبەبٸن تەرەڭ تٷسٸنۋٸ قاجەت.

كٷنٸ كەشە عانا پارلامەنت قابىرعاسىندا ارنايى تىڭداۋ ٶتتٸ. وندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تەرگەۋ قورىتىندىلارى تۋرالى تولىق ەسەپ بەردٸ. تۋراسىن ايتقاندا, مۇنداي كەڭ اۋقىمدى تالقىلاۋ ەشقاشان بولماعان. دەپۋتاتتارعا جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا بەرٸ اشىق ايتىلدى. قوعامدى مازالاعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرٸلدٸ. بۇل قاڭتار وقيعاسىنا ەدٸل باعا بەرۋگە, ەڭ الدىمەن, بيلٸكتٸڭ مٷددەلٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. مەن مۇنى تولىق قولدايمىن, بٸز اقيقاتتى ايتۋىمىز كەرەك. بۇل – مەنٸڭ جەكە قاعيداتىم.

قازٸر تەرگەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. وسى مەسەلەمەن ارنايى مەكەمەارالىق شۇعىل تەرگەۋ توبى اينالىسۋدا. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جاسالىپ جاتقان جۇمىس نەتيجەسٸن ٷنەمٸ جارييالاپ وتىرۋدى تاپسىرامىن.

قاسٸرەتتٸ قاڭتار وقيعالارى مەن ودان كەيٸنگٸ تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە تٷرلٸ قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعانى ٷشٸن ەكٸ مىڭعا جۋىق ادام ۇستالدى. مەن سول كەزدە باس پروكۋراتۋراعا ولاردىڭ قانداي كٸنەسٸ بارىن انىقتاۋدى جەنە اۋىر قىلمىسى بولماسا, جازاسىن جەڭٸلدەتۋدٸ تاپسىردىم. سونىڭ نەتيجەسٸندە كٶپتەگەن ازاماتتار قاماۋدان بوساتىلدى.

ال, ناعىز قىلمىس جاساعان ادامدار زاڭ الدىندا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدٸ. باسقاشا ەرەكەت ەتۋ, ياعني, قوساق اراسىندا بەدەل جيناۋ ٷشٸن بايبالام سالىپ جٷرگەندەر مەن ارانداتۋشىلارعا جەڭٸلدٸك جاساۋ – جازىقسىز قۇربان بولعان جانداردىڭ ارۋاعىن سىيلاماۋ دەگەن سٶز. 

بٸرنەشە جٷز ادامنىڭ ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالدى. بٸز قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ۇستالعان ادامداردى تەرگەۋ بارىسىندا تىيىم سالىنعان تەسٸلدەردٸ قولدانعانى, تٸپتٸ ولاردى ازاپتاعانى تۋرالى فاكتٸلەر بولعانىن اشىق ايتتىق. ورتا عاسىرلاردان قالعان وسىنداي جابايىلىق كەز-كەلگەن ٶركەنيەتتٸ قوعامنىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدٸ. بۇل بٸز ٷشٸن دە مٷلدە جات قىلىق. مۇنداي سوراقى وقيعالار بولعانى جايلى ايتىلا باستاعان سەتتە-اق, مەن ونى مۇقييات تەكسەرۋدٸ تاپسىردىم.

سونىمەن بٸرگە ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل العاشقى كٷندەردەن جۇمىسقا بەلسەنە ارالاستى. قۇقىق قورعاۋمەن اينالىساتىن ازاماتتار مەن ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ مٷشەلەرٸ وقشاۋلاۋ ورىندارىنا كەدەرگٸسٸز كٸرٸپ, قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قاماۋداعى جاي-كٷيٸمەن تانىستى, ولاردىڭ شاعىمدارىن قارادى. 

ومبۋدسمەن جەنە بەدەلدٸ زاڭگەرلەر جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن تەۋەلسٸز قوعامدىق كوميسسييالار پروكۋراتۋرا ورگاندارىمەن تىعىز جۇمىس ٸستەدٸ, پٸكٸرلەرٸن اشىق ايتىپ, ٶز ۇستانىمدارىن قورعادى. مۇنداي جۇمىس تەسٸلٸ تەرگەۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ اشىق جەنە دەموكراتييالى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ, ەربٸر ٶتٸنٸش پەن ارىز-شاعىمدى جەكە-جەكە قاراۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە زاڭعا قايشى ٷكٸم شىعارۋ ىقتيمالدىعى ەدەۋٸر ازايدى. 

ازاماتتىق قوعام مەن قۇزىرلى ورگاندار وسىلاي اشىق ىنتىماقتاستىق ورناتاتىن تەجٸريبە بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە بەرٸك ورنىعۋعا تيٸس. 

وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, قوعام بەلسەندٸلەرٸ مەن زاڭگەرلەرگە ازاماتتىق ۇستانىمى جەنە بٸلٸكتٸلٸگٸ ٷشٸن ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. 

قازٸر الدىن-الا قورىتىندىلار دايىن. بٸز تەرٸس پيعىلدى ادامداردىڭ مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸس جاساماق بولعانىن ناقتى بٸلەمٸز. وسى رەتتە, بٷلٸكشٸلەر نە ٷشٸن مۇنداي قادامعا باردى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جاۋابى – ايدان انىق.

سوڭعى جىلدارى بٸز قازاقستاندى تٷبەگەيلٸ جاڭعىرتۋعا, ترانسفورماتسييالاۋعا كٶشتٸك. تٷرلٸ سالادا اۋقىمدى ٶزگەرٸستەر باستالدى. بۇل كەيبٸر ىقپالدى ادامدارعا ۇنامادى. ولار جىلدار بويعى زاڭسىز ەرەكەتتەرٸن ودان ەرٸ جالعاستىرا بەرۋدٸ كٶزدەدٸ. نەعۇرلىم جوعارى بيلٸككە يە بولۋدى كٶكسەدٸ. سول ٷشٸن كەنٸگٸ قىلمىسكەرلەر, قارۋلى باندىلار مەن وپاسىز شەنەۋنٸكتەر بٸرٸگٸپ, استىرتىن توپ قۇردى.

ٸشكٸ جەنە سىرتقى جاۋلارىمىز ٶزارا ىمىرالاسىپ, بيلٸكتٸ باسىپ العىسى كەلدٸ. ولار حالىقتىڭ نارازىلىق شەرۋٸن باسقا ارناعا بۇرىپ, جۇرتتى قاساقانا ارانداتتى. لاڭكەستەر مەملەكەتتٸك ورگاندارعا, ستراتەگييالىق نىساندار مەن بيزنەسكە تيەسٸلٸ عيماراتتارعا شابۋىل جاسادى. بيلٸككە كٷيە جاعۋ ٷشٸن بەيبٸت تۇرعىندارعا وق اتتى.

وسىنىڭ بەرٸن شەتەلدەگٸ راديكالدى كٷشتەر ٶز ماقساتىنا پايدالانعىسى كەلدٸ. ولار قازاقستاندى قاقتىعىس الاڭىنا اينالدىرىپ, ەلگە ويران سالماق بولدى. بەيبٸت ٶمٸرٸمٸزدٸڭ تاس-تالقانىن شىعارۋدى جوسپارلادى. پرەزيدەنتتٸ بيلٸكتەن كەتٸرگٸسٸ كەلدٸ.

شىن مەنٸندە, بۇل مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزگە تٶنگەن اسا قاۋٸپتٸ سىن-قاتەر بولدى. بٸراق, قاستاندىق جاساۋشىلاردىڭ ارام پيعىلى ٸسكە اسپادى. مەن ەڭ قيىن سەتتە, قانداي جاعداي بولسا دا, اقىرىنا دەيٸن حالقىممەن بٸرگە بولامىن دەپ اشىق ايتتىم.

بابالارىمىز «ٸشتەن شىققان جاۋ جامان» دەپ بەكەر ايتپاعان.

تٶڭكەرٸس جاساۋعا ۇمتىلعانداردىڭ اراسىندا بەلگٸلٸ ادامدار بولدى.

جوعارى لاۋازىم يەلەرٸ مەملەكەتكە ساتقىندىق جاسادى. وپاسىزداردىڭ ٸشٸندە ەسكەري جەنە ارناۋلى ورگانداردىڭ باسشىلارى دا بار. ولار كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ زاڭعا سەيكەس قيمىلداۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸردٸ. مەملەكەت باسشىلىعىنا قالالارداعى احۋال تۋرالى جالعان اقپارات بەردٸ. تٸپتٸ, ارنايى ٷكٸمەتتٸك جەنە باسقا دا بايلانىس ارنالارىن ٶز باقىلاۋىنا الدى. بٸر سٶزبەن ايتساق, ولار ەلدٸ ىدىراتۋ ٷشٸن ويلارىنا كەلگەن بارلىق تەسٸلدٸ قولداندى. 

سونىڭ سالدارىنان ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمىنان كٶمەك سۇراۋعا مەجبٷر بولدىق. بۇل قادام ٸشكٸ جەنە حالىقارالىق نورمالارعا ساي جٷزەگە اسىرىلدى. بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷشتەرٸ ەلٸمٸزدە بٸر دە بٸر وق اتقان جوق. ستراتەگييالىق ماڭىزى بار نىسانداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن عانا قامتاماسىز ەتتٸ. بۇعان الدىن-الا جاسالعان كەلٸسٸمنٸڭ نەتيجەسٸندە قول جەتكٸزدٸك. جاعداي تۇراقتانعان سوڭ, ەكٸ اپتادان كەيٸن ولار قازاقستاننان تولىق شىعارىلدى.

بۇل – كٶپتاراپتى قارۋلى كونتينگەنت, ونىڭ قۇرامىندا قازاقستان دا بار. بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسيياسىنىڭ ماڭىزدى رٶلٸن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بٸراق, تٷپتەپ كەلگەندە, بٸز سودىرلاردى ٶز كٷشٸمٸزبەن جەڭدٸك.

وسى ورايدا, بٸر مەسەلەگە جەكە توقتالعىم كەلەدٸ. ساتقىنداردىڭ وپاسىزدىعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرمەۋگە تيٸس. وندا قىزمەت ەتەتٸن ازاماتتار دا – ٶز باۋىرلارىمىز. ولار ەلمەن بٸرگە ەكەنٸن, تۋعان حالقى ٷشٸن قاسىق قانى قالعانشا كٷرەسەتٸنٸن دەلەلدەدٸ. وتان الدىنداعى انتىنا ادال بولىپ, مەملەكەتٸمٸزدٸ جانقييارلىقپەن قورعادى. مەن سىن ساعاتتا قاتەرگە قايمىقپاي قارسى تۇرعان تەرتٸپ ساقشىلارىنا ريزاشىلىق بٸلدٸرەمٸن.

سونداي-اق, ازاماتتارىمىز ەرٸكتٸ تٷردە ٶز ٸشٸنەن جاساق قۇرىپ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاۋعا اتسالىستى. جاۋاپتى سەتتە بٸرلٸك پەن جاناشىرلىقتىڭ بٸرەگەي ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن بارشا ازاماتتارعا العىس ايتامىن.

وسى كٷندەردە حالقىمىز كەز-كەلگەن قاۋٸپ-قاتەردٸ جەڭە الاتىن بٸرتۇتاس ەل ەكەنٸن تانىتتى. وتانشىلدىق رۋحىنىڭ ارقاسىندا قاسيەتتٸ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ قالدى.

شىن مەنٸندە, قاڭتار وقيعالارى مەملەكەتتٸلٸگٸمٸز ٷشٸن زور سىناق بولدى. بٸز جاردىڭ شەتٸندە تۇردىق. بٸر قادامدى قاتە جاساساق نەمەسە باتىل ەرەكەت ەتپەسەك, مەملەكەتٸمٸز قۇردىمعا كەتەتٸن ەدٸ.

كٷشتٸك قۇرىلىمدار مەن ولاردىڭ سىبايلاستارىنىڭ ٶزارا ىمىرالاسۋىنا قاتىستى ٸس بويىنشا تەرگەۋ قۇپييا جاعدايدا قارقىندى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. الدىمىزدا كۋەگەرلەردەن جاۋاپ الۋ, ساراپتاما جاساۋ جەنە تٷرلٸ مەلٸمەتتەردٸ زەردەلەۋ سيياقتى قىرۋار جۇمىس بار. 

بٸر نەرسەنٸ ناقتى ايتا الامىن: قاسكٶيلەر مۇقييات ويلاستىرىلعان اۋقىمدى وپەراتسييا جاسادى. ولار حالقىمىزدىڭ جەنە شەتەل قوعامداستىعىنىڭ الدىندا مەملەكەتتٸڭ جوعارى باسشىلىعىنىڭ ابىرويىن تٶگٸپ, بيلٸكتەن تايدىرۋدى كٶكسەدٸ. كەسٸبي دايىندىقتان ٶتكەن سودىرلاردى ٶز ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن ەش قىمسىنباستان پايدالاندى. ولارعا ەلٸمٸزدٸڭ ەڭ ٸرٸ شاھارى – الماتىنى كٷل تالقان ەتۋدٸ, جۇرتتى ەبدەن ٷرەيلەندٸرٸپ, دٷنيەدەن بٸرجولا تٷڭٸلدٸرۋدٸ, ەلدەگٸ احۋالدىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ, بەي-بەرەكەت قىلۋدى تاپسىردى. 

سوندىقتان كٸمنٸڭ قانداي لاۋازىم يەلەنٸپ وتىرعانىنا, قوعامداعى ورنى قانداي ەكەنٸنە قاراماستان وسى قايعىلى وقيعالارعا كٸنەلٸ ادامدار تٷگەلدەي لايىقتى جازاسىن الاتىنىنا ۋەدە بەرەمٸن. 

سول كٷندەرٸ قاتاڭ ەرٸ شۇعىل شارا قابىلداۋدان باسقا امال قالعان جوق. مەن ەڭ شەشۋشٸ سەتتەردە ەلٸم ٷشٸن قولىمنان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاسادىم. بۇل – مەنٸڭ پرەزيدەنتتٸك ەرٸ پەرزەنتتٸك بورىشىم.

قۇرمەتتٸ دەپۋتاتتار!

حالىققا قاجەتتٸ رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ – مەنٸڭ مەملەكەت باسشىسى رەتٸندەگٸ باستى مٸندەتٸم. ساياسي جاڭعىرۋ بولماسا, ەلٸمٸزدٸ ورنىقتى دامىتۋ, اۋقىمدى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ٶزگەرٸس جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل – انىق نەرسە. بٸز ەكٸ جارىم جىلدىڭ ٸشٸندە وسى باعىتتا ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزدٸك.

مەن وسىعان دەيٸن ساياسي رەفورمالاردىڭ تٶرت توپتاماسىن ۇسىندىم. سونىڭ اياسىندا قوعامدى ودان ەرٸ دەموكراتييالاندىرۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار ماڭىزدى باستاما جٷزەگە استى. 

تەك ساياسات سالاسىنىڭ ٶزٸندە وننان استام زاڭ قابىلدانعانىنا قاراپ, قوعامدا بولىپ جاتقان وڭ ٶزگەرٸستەردٸڭ اۋقىمى قانداي ەكەنٸن باعامداۋعا بولادى. مىسالى, بەيبٸت جينالىستار تۋرالى جاڭا, دەموكراتييالىق زاڭدى الايىق.

بۇل قۇجات بەلسەندٸ ازاماتتارعا, ونىڭ ٸشٸندە وپپوزيتسييالىق كٶزقاراستاعى قوعام بەلسەندٸلەرٸنە ەش كەدەرگٸسٸز شەرۋ ٶتكٸزۋٸنە, سول جەردە وي-پٸكٸرلەرٸن ەمٸن-ەركٸن ايتۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. بۇل جاڭاشىلدىق ەلٸمٸزدە جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸڭ تامىر جايۋىنا, قوعامداعى ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸك پەن سەنٸمنٸڭ ارتۋىنا جول اشتى. دەگەنمەن, جۇرتتى ارانداتقىسى كەلەتٸن كەيبٸر بەلسەندٸلەر دەموكراتييالىق سيپاتتاعى وسى زاڭنىڭ ٶزٸنە باعىنباۋ, تٸپتٸ ونى بۇزۋ كەرەك دەپ سانايدى. 

مەن بۇدان بىلاي ەشقانداي جۇمساقتىق كٶرسەتپەيتٸنٸمٸزدٸ مەلٸمدەيمٸن. باسقا دا زاڭدار سيياقتى بۇل زاڭنىڭ تالاپتارى دا مٷلتٸكسٸز ورىندالۋعا تيٸس.

بەزبٸرەۋلەردٸڭ جاۋاپسىزدىعى مەن بەيباستاق ەرەكەتتەرٸ زاڭدى سىيلايتىن ازاماتتارىمىز ٷشٸن تىم قىمباتقا تٷستٸ. زاڭ بەرٸنە ورتاق, وعان بيلٸكتەگٸ ازاماتتار دا, قوعام بەلسەندٸلەرٸ دە بٸردەي باعىنۋعا تيٸس.

ساياسي ٶزگەرٸستەر ازاماتتاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ٸسٸنەن باستاپ, جالپىۇلتتىق سيپاتتاعى مەسەلەلەرگە دەيٸن, ياعني بارلىق دەڭگەيدە شەشٸم قابىلداۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. 

ساياسي ترانسفورماتسييا بٷكٸل سالادا تامىر-تانىستىق پەن مونوپولييانى تٷبٸرٸمەن جويىپ, ادال ەرٸ ەدٸل «ويىن ەرەجەسٸن» قالىپتاستىرۋدى كٶزدەيدٸ. بٸراق وسى نيەت پەن جۇمىس قارقىنى جۇرتتىڭ بەرٸنە بٸردەي ۇناي بەرمەيتٸنٸ انىق. 

بەرٸن دە بارماق باستى, كٶز قىستىمەن شەشٸپ ٷيرەنگەن ادامدار بۇعان دەيٸنگٸ ارتىقشىلىقتارى مەن تابىس كٶزدەرٸن جوعالتىپ الۋدان زەرە-قۇتى قالماي قورقۋدا. ولار بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن شايقالتۋ ٷشٸن دەرەۋ ٸسكە كٸرٸسۋ قاجەت دەپ شەشتٸ. تٸپتٸ, ٶز حالقىنا قارسى شىقتى دەۋگە بولادى. 

قاسٸرەتتٸ قاڭتار كٷندەرٸنەن كەيٸن كٶپتەگەن ادامدار «بەرٸ كەرٸ كەتەدٸ, بيلٸك جاڭعىرۋ قارقىنىن بەسەڭدەتٸپ, اياعىن اڭداپ باساتىن بولادى» دەپ سانادى. بٸراق, بٸز العان بەتٸمٸزدەن قايتپايمىز. كەرٸسٸنشە, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىندا جاسالىپ جاتقان جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ قارقىنىن ٷدەتە تٷسەمٸز. 

مەن بٷگٸن ۇسىنىپ وتىرعان باستامالار قاڭتار وقيعالارىنان ەلدەقايدا بۇرىن مۇقييات ويلاستىرىلىپ, پىسىقتالعان. اشىعىن ايتايىن, ماعان «اسىقپايىق, زامان جاقسارعانعا دەيٸن بۇل جوسپاردى قويا تۇرايىق» دەپ اقىل قوسقان ساراپشىلار مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر دە بولدى. ولار قازٸرگٸ احۋالدى ٶز مٷددەمٸزگە پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك تۋىپ تۇرسا, جٷيەنٸ ٶزگەرتۋدٸڭ نە قاجەتٸ بار دەدٸ. 

ەندٸ بٸرەۋلەر گەوساياسي احۋال قاتتى شيەلەنٸسٸپ تۇرعان كەزدە ەلدٸ «گورباچەۆتٸك قايتا قۇرۋداعى» سيياقتى بەرەكەسٸزدٸك جايلاپ, كٶشە دەموكراتيياسى بەلەڭ الىپ كەتە مە دەگەن ورىندى قاۋٸپتەرٸن ايتتى. بٸراق مەن ەلٸمٸزگە تٷبەگەيلٸ رەفورمالار قاجەت ەكەنٸنە بەك سەنٸمدٸمٸن. ەيتپەسە, توقىراۋعا تاپ بولامىز. بٸز ونىڭ سالدارى مەملەكەتتٸ قالاي كٷيرەتەتٸنٸن تاريح قويناۋىنا كەتكەنٸنە كٶپ بولا قويماعان كەڭەس تاريحىنان جاقسى بٸلەمٸز.

كەشەگٸ قاڭتار وقيعالارىنا دا ەلٸمٸزدەگٸ توقىراۋدىڭ سالدارى بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە ەسەر ەتتٸ. مەن سوڭعى ەكٸ ايدىڭ ٸشٸندە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سالادا, ۇلتتىق جەنە قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندە, ەڭ الدىمەن, جٷزەگە اسىرۋ قاجەت بولاتىن مٸندەتتەردٸ ايقىنداپ بەردٸم.

مەن بٷگٸن ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن كەشەندٸ جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ۇسىنعالى وتىرمىن. بۇل قۇجات, ەڭ الدىمەن, قوعامنىڭ قاجەتتٸلٸگٸنە جەنە سۇرانىسىنا نەگٸزدەلگەن. 

پارلامەنت دەپۋتاتتارى, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى, جوعارعى سوت جەنە بەدەلدٸ ساراپشىلاردىڭ ۇسىنىمدارى نازارعا الىندى. ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸندە وسى تاقىرىپ بويىنشا پٸكٸرتالاس ٶتتٸ. قۇجاتتى ەزٸرلەۋ كەزٸندە زەرتتەۋشٸلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ, ساياسي پارتييالار مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇسىنىستارى دا مۇقييات زەردەلەندٸ.

جالپى, ۇسىنىلىپ وتىرعان رەفورمالاردى بٸزدٸڭ قوعامداعى الۋان تٷرلٸ كٶزقاراستاردىڭ جيىنتىق كٶرٸنٸسٸ دەۋگە بولادى. وسىعان دەيٸن قولعا الىنعان ٶزگەرٸستەردٸڭ زاڭدى جالعاسى ٸسپەتتٸ بۇل باستامالار ەكٸ ٶزەكتٸ مٸندەتتٸ شەشەدٸ. 

بٸرٸنشٸدەن, قوعامدى دەيەكتٸ تٷردە دەموكراتييالاندىرۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.

ەكٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸڭ ورنىقتى ەرٸ باسقارۋعا يكەمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. بۇل ەل ٸشٸندە بولىپ جاتقان ٸرگەلٸ قوعامدىق ٶزگەرٸستەر مەن شيەلەنٸسە تٷسكەن گەوساياسي تارتىس كەزٸندە ايرىقشا ماڭىزدى.

قازٸرگٸ حالىقارالىق احۋال قىرعي-قاباق سوعىستىڭ ەڭ قيىن كەزەڭٸن ەسكە تٷسٸرەدٸ. بٸراق, شەگٸنە جەتە بۋىرقانعان, مەملەكەتتەر قاتاڭ سانكتسييالارمەن تٸرەسكەن, جەر جٷزٸنە قانداي كەسٸرٸ تيەتٸنٸ بەيمەلٸم بولىپ تۇرعان بٷگٸنگٸ جاعدايدى ادامزات بۇرىن-سوڭدى كٶرمەگەن تەڭدەسسٸز قيىندىق دەۋگە ەبدەن بولادى. سوندىقتان بٸز ٷشٸن كٶزدەگەن ماقساتتان اۋىتقىماۋدىڭ, ەلٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعىن, جالپىۇلتتىق بٸرلٸگٸ مەن تٸلەكتەستٸگٸن ساقتاۋدىڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار. 

رەفورما جاساپ جاتىرمىز دەگەن اتاق ٷشٸن عانا رەفورما جاساۋدىڭ ەشكٸمگە قاجەتٸ جوق. مەن مۇنى بٸرنەشە رەت ايتتىم. بٸز بۇل ٶزگەرٸستەردٸ جۇرتقا جاقسى كٶرٸنۋ ٷشٸن جاسامايمىز. قۇلاققا جاعىمدى, بٸراق ورىندالۋى ەكٸتالاي, كٷمەندٸ كٶرسەتكٸشتەرگە الدانبايمىز.

قاعاز بەتٸندە عانا جٷزەگە اسىرىلعان, بٸراق شىندىققا ەش جاناسپايتىن جالعان تابىستارعا ماساتتانىپ وتىراتىن زامان كەلمەسكە كەتتٸ. حالىققا كٶپٸرمە سٶز, بوس ۋەدە ەمەس, كٶزبەن كٶرٸپ, قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن وڭ ٶزگەرٸستەر كەرەك.

بٸز كەز كەلگەن مەسەلەنٸ اشىق ايتىپ, ونى شەشۋدٸڭ وڭتايلى جولدارىن بٸرگە ٸزدەۋٸمٸز قاجەت. ەكونوميكاداعى, ساياساتتاعى جاساندى مونوپولييالاردى تٷبٸرٸمەن جويۋعا تيٸسپٸز. ونىڭ ورنىنا اشىق ەرٸ ەدٸل بەسەكە ورناتۋ ٶتە ماڭىزدى. سەبەبٸ ناعىز بەسەكە بولعاندا عانا حالىقتىڭ ەل-اۋقاتى ارتىپ, جاعدايى جاقسارادى.

بٷكٸل قۇزىرەت بٸر قولدا بولۋىنا نەگٸزدەلگەن باسقارۋ جٷيەسٸ قازٸر ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن جوعالتتى. بۇل جٷيە كٶزقاراسى مەن ۇستانىمى ەرقيلى ازاماتتىق قوعامدى ۇيىستىرا المايدى. سوندىقتان بٸز قازاقستاندى دامىتۋدىڭ ساياسي مودەلٸن ٶزگەرتۋ ٷشٸن ەر قادامدى مۇقييات ويلاستىرا وتىرىپ جاساۋىمىز كەرەك. 

مەن بۇل جەردە, ەڭ الدىمەن, باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتٸك ٷلگٸسٸنەن مىقتى پارلامەنتٸ بار پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا بٸرجولا كٶشۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. مۇنداي جٷيە بيلٸك ينستيتۋتتارىنىڭ تەپە-تەڭدٸگٸ وڭتايلى بولۋىن قامتاماسىز ەتٸپ, ەلٸمٸزدٸ ورنىقتى دامىتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. 

الدىمىزدا پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ مٸندەتٸ تۇر. بۇل «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن تابىستى جٷزەگە اسىرۋعا جول اشادى. بٸز بولاشاقتا قانداي ەل بولاتىنىمىزدى ناقتى بٸلەمٸز. جاڭا قازاقستاندى ازاماتتىق قوعامى قالىپتاسقان تيٸمدٸ مەملەكەتكە اينالدىرامىز. وسىعان وراي «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» قاعيداتىن باسشىلىققا الامىز. بٷگٸن مەن وسى ستراتەگييالىق ماقساتىمىزعا جەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸرقاتار باستامالاردى ۇسىنامىن. 

بٸرٸنشٸ. پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ تۋرالى

مەن بۇعان دەيٸن ايتقانىمداي, قازاقستاندا سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋ ٷلگٸسٸ قالىپتاستى. دامۋدىڭ باستاپقى كەزەڭٸندە مەملەكەتٸمٸزگە مۇنداي ٷلگٸ قاجەت بولدى. بٸراق, بٸز بٸر ورىندا تۇرعان جوقپىز. قوعام دا, ەلٸمٸز دە ٶزگەرۋدە. ساياسي جٷيەمٸز جاڭا جاعدايلارعا بەيٸمدەلۋگە تيٸس.

قازٸر بٸزدە بارلىعى پرەزيدەنتكە كەلٸپ تٸرەلەدٸ. بۇل – دۇرىس ەمەس. بٸرتٸندەپ بۇدان باس تارتۋىمىز قاجەت.

مەن ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ مٷددەسٸ بيلٸكتٸڭ قوسىمشا مٷمكٸندٸكتەرٸنە جەنە ۋاقىتشا ىقپالىنا قاراعاندا ەلدەقايدا ماڭىزدىراق. سول سەبەپتٸ مەن Amanat پارتيياسىنىڭ قاڭتار ايىنداعى سەزٸندە ۇيىمنىڭ تٶراعالىعىنان بيىل باس تارتاتىنىمدى مەلٸمدەدٸم. 

پارتييانىڭ مەملەكەتتٸك اپپاراتقا كٸرٸگۋٸنە مٷلدەم جول بەرمەگەن جٶن. ساياساتتاعى مونوپولييا تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك كەسەلدٸ تۋىنداتاتىنى جەنە مەملەكەتتٸ داعدارىسقا ۇشىراتاتىنى انىق. ساياسي ٷستەمدٸككە بارىنشا شەكتەۋ قويۋ قاجەت. 

پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن اتقارۋ كەزەڭٸندە پارتيياعا مٷشەلٸگٸن توقتاتا تۇرۋعا مٸندەتتٸ ەكەنٸن زاڭ جٷزٸندە رەسٸمدەۋدٸ ۇسىنامىن. بۇل نورما ساياسي بەسەكەنٸ ارتتىرىپ, بارلىق پارتييانىڭ دامۋىنا بٸردەي جاعداي جاسايدى. وسىلايشا, بٸز ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاقتاعى كٶشباسشىلارىن نەگٸزگٸ ساياسي ينستيتۋتتاردى ٶزٸنە باعىندىرىپ الۋعا قۇمار بولۋدان ساقتايمىز. 

دەل سول سيياقتى, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ, ەسەپ كوميتەتٸ مەن كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ تٶراعالارى جەنە مٷشەلەرٸ مٸندەتتٸ تٷردە پارتييادان شىعۋى كەرەك دەگەن نورمانى دا زاڭناماعا ەنگٸزگەن جٶن.

بارلىق ٶكٸلەتتٸكتٸ بٸر قولعا شوعىرلاندىرعان ورتالىقتاعى جاعداي ايماقتاردا دا قايتالاناتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز. سول سەبەپتٸ ەكٸمدەر مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارىنا پارتييا فيليالدارىندا دا لاۋازىم يەلەنۋگە زاڭ جٷزٸندە تىيىم سالۋ كەرەك. مۇنداي شەشٸمدەر كٶپپوليۋستٸ پارتييالىق جٷيە قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

ساياسي جەنە ەكونوميكالىق قىزمەتتٸڭ مونوپولييالانۋى قاڭتار وقيعالارىنىڭ تۋىنداۋىنا باستى سەبەپ بولعانى بٷگٸندە بٷكٸل قوعامعا مەلٸم. 

بٸز «قاسٸرەتتٸ قاڭتاردان» مىناداي ماڭىزدى ساباق الدىق: مەملەكەتتەگٸ ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ قولىندا بارلىق ٶكٸلەتتٸكتٸڭ شوعىرلانۋى وعان جاقىن تۇلعالار مەن قارجىلىق-وليگارحييالىق توپتاردىڭ ىقپالىن ورىنسىز كٷشەيتەدٸ. سوسىن ولار مەملەكەتتٸ جەكە مەنشٸگٸ سيياقتى كٶرە باستايدى. 

قاي ەلدە بولسا دا تامىر-تانىستىق كادر ٸرٸكتەۋ ٸسٸن بۇرمالاپ, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىر جايۋىنا ەكەپ سوقتىرادى. تامىر-تانىستىق پەن رۋشىلدىق قۇردىمعا باستايتىنىن ناقتى ۇعىنۋ قاجەت.

مۇنداي قارىم-قاتىناس شاعىن عانا توپتىڭ شالقىپ ٶمٸر سٷرۋٸنە جول اشادى. ال, ٶزگەلەردٸ ٶمٸرٸنٸڭ ەشقانداي بولاشاعى جوق ەكەنٸنە بٸرجولا مويىنسۇنىپ, تەك ٶلمەستٸڭ كٷنٸن كٶرۋ ٷشٸن ارپالىسۋعا مەجبٷرلەيدٸ. 

بارلىق ازاماتتارعا بٸردەي مٷمكٸندٸك بەرٸلەتٸنٸنە مەملەكەت باسشىسى مىزعىماس كەپٸل بولۋعا تيٸس. سوندىقتان پرەزيدەنتتٸڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ بولۋعا جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردا باسشىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جٷزٸندە تىيىم سالىنادى. مۇنداي نورمانى كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزسەك تە ارتىق بولمايدى دەپ سانايمىن.

پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ نەعۇرلىم كٶپ بولسا, ول سوعۇرلىم شەكسٸز بيلٸكتٸڭ يەسٸنە اينالادى.

مەملەكەت باسشىسى وبلىس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸ شىعارعان اكتٸلەردٸ جويۋعا نەمەسە ونداي قۇجاتتاردىڭ قولدانىلۋىن توقتاتا تۇرۋعا قۇقىلى. بۇل نورما «قولدان باسقارۋدىڭ» ورىنسىز تەجٸريبەسٸنٸڭ ورنىعۋىنا ەكەپ سوقتىرادى جەنە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەربەستٸگٸن ەلسٸرەتەدٸ. 

ونىڭ ٷستٸنە قازٸر پرەزيدەنتتٸڭ اۋدان, تٸپتٸ اۋىل ەكٸمدەرٸن لاۋازىمىنان بوساتۋعا قۇقىعى بار. مۇنداي زاڭ نورمالارىن جويۋ كەرەك.

پرەزيدەنتتٸ تىم كٶپ ٶكٸلەتتٸگٸنەن ايىرۋ ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي جاڭعىرۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ تەك ٸلگەرٸ باسۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. ۇسىنىلىپ وتىرعان باستامالار «ويىن ەرەجەسٸن» تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ, قوعامدى ودان ەرٸ دەموكراتييالاندىرۋ ٷشٸن بەرٸك نەگٸز قالىپتاستىرادى. 

ەكٸنشٸ. ٶكٸلدٸ بيلٸك تارماعىن قايتا قۇرۋ

بٸز پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸن بٸرتٸندەپ قىسقارتا وتىرىپ, پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن ايتارلىقتاي ارتتىرۋىمىز كەرەك. سول ارقىلى مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇعىرىن نىعايتامىز. شىن مەنٸندە, ەلٸمٸزدە ٶكٸلدٸ بيلٸك تارماعى مىقتى بولۋى قاجەت.

حالىقتىڭ سەنٸم مانداتىنا يە بولعان دەپۋتاتتارعا جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەلەدٸ. ولار مەملەكەتٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋ ٸسٸنە بەلسەنە اتسالىسۋعا تيٸس. ەڭ الدىمەن, سەناتتى جاساقتاۋ تەرتٸبٸن جەنە ونىڭ بٸرقاتار فۋنكتسيياسىن قايتا قاراعان جٶن. 

قازٸرگٸ تاڭدا جوعارعى پالاتا 49 دەپۋتاتتان تۇرادى. ياعني, ەر ٶڭٸردەن ەكٸ سەناتور سايلانادى جەنە 15 سەناتوردى پرەزيدەنت تاعايىندايدى. مۇنداي قۇرىلىم ايماقتاردىڭ ەرەكشەلٸگٸن ەسكەرۋگە جەنە زاڭ شىعارۋ ٷدەرٸسٸنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تٸكەلەي ىقپال ەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرٸپ كەلدٸ. ٶز ۋاقىتىندا بۇل بارىنشا وزىق ەرٸ تيٸمدٸ تەجٸريبە بولدى. بٸراق بٸز العا قاراي قادام باسۋىمىز كەرەك.

پرەزيدەنتتٸڭ سەناتتاعى كۆوتاسىن باقىلاۋدىڭ قۇرالى ەمەس, پارلامەنتتە ٶكٸلدەرٸ از ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ ٷنٸ مەن وي-پٸكٸرٸن ەسكەرۋ تەتٸگٸ رەتٸندە قاراستىرعان جٶن. وسى ورايدا مەن پرەزيدەنتتٸڭ سەناتتاعى كۆوتاسىن 15-تەن 10 دەپۋتاتقا دەيٸن ازايتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادىم. ونىڭ بەسەۋٸن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قازٸرگٸدەي سايلامايدى, تەك ۇسىناتىن بولادى.

پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسىندا ەلٸمٸزدەگٸ تٷرلٸ ساياسي كٶزقاراستار كٶرٸنٸس تابۋعا تيٸس. ەشكٸمگە جاساندى ارتىقشىلىق بەرٸلمەۋٸ كەرەك. وسىلايشا, بٸز قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەجٸلٸستەگٸ كۆوتاسىن جويامىز. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل – ساياسي جاعىنان دا, زاڭدىق تۇرعىدان دا دۇرىس قادام. بۇل كۆوتا سەناتقا اۋىسادى جەنە 9-دان 5 دەپۋتاتقا دەيٸن كەميدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە مەجٸلٸستەگٸ دەپۋتاتتاردىڭ جالپى سانى ازايادى. «از بولسا دا, ساز بولعانى» جاقسى. مۇنداي ٶزگەرٸس تٷرلٸ ەتنوستىق توپتارعا ماندات بەرٸپ, ولاردىڭ ٷنٸ جوعارعى پالاتادا ەستٸلۋٸنە مٷمكٸندٸك جاسايدى. جالپى, سەناتتىڭ جوعارعى پالاتا رەتٸندە جۇمىس ٸستەۋٸن دۇرىس ەرٸ ورىندى دەپ سانايمىن.

ەلەمدە قۇرىلىمى ۋنيتارلى جەنە قازاقستانعا قاراعاندا حالقى از مەملەكەتتەر جەتكٸلٸكتٸ. سوعان قاراماستان, بۇل ەلدەر قوس پالاتالى پارلامەنت جاساقتاعان. مىسالدى الىستان ٸزدەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, ەۋروپادا دا وسىنداي تەجٸريبە بار.

ال, بٸزدٸڭ سەنات ەر ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸن قورعايتىن پالاتاعا اينالۋعا تيٸس. سوعان سەيكەس ونىڭ ٶكٸلەتتٸگٸن رەفورمالاۋ قاجەت. كونستيتۋتسيياعا سەيكەس, سەناتتىڭ مەجٸلٸس ماقۇلداعان زاڭ جوبالارىن قابىلداۋعا نەمەسە قابىلداماۋعا قۇقىعى بار. ياعني, مەجٸلٸس ٸس جٷزٸندە جوعارعى پالاتانىڭ قارسىلىعىن ەڭسەرە المايدى. نەعۇرلىم تەپە-تەڭ پارلامەنتتٸك جٷيە قالىپتاستىرۋ ٷشٸن بۇل تەجٸريبەنٸ قايتا قاراعان جٶن. 

وسى ورايدا, سەناتقا مەجٸلٸس قابىلداعان زاڭداردى تەك ماقۇلداۋ نەمەسە ماقۇلداماۋ قۇقىعىن بەرەتٸن نورما ەنگٸزگەن دۇرىس دەپ سانايمىن. سوعان سەيكەس, زاڭ قابىلداۋ قۇقىعى مەجٸلٸسكە عانا تيەسٸلٸ بولادى.

ال, سەناتتىڭ ٶكٸلەتتٸگٸن كونستيتۋتسييالىق كەڭەس پەن جوعارى سوت كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى لاۋازىمىنا ۇسىنىلاتىن كانديداتتارعا كەلٸسٸم بەرۋ قۇقىعىمەن تولىقتىرعان جٶن. بۇل ٶزگەرٸس ساياسي جٷيەدەگٸ تەپە-تەڭدٸك جەنە تەجەمەلٸك مەحانيزمدەرٸن ەلەۋلٸ تٷردە نىعايتا تٷسەدٸ, زاڭ شىعارۋ ٷدەرٸسٸن ەدەۋٸر جەڭٸلدەتەدٸ. سونىمەن قاتار, تٶمەنگٸ پالاتانىڭ قۇزىرەتٸن كەڭەيتۋ قاجەت.

ەلٸمٸزدە كٶپتەگەن اۋقىمدى جوبالار, باعدارلامالار بار. بٸراق, تٷرلٸ سەبەپتەرگە بايلانىستى ولاردى جٷزەگە اسىرۋ بارىسى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. سوندىقتان پارلامەنت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸڭ ساپالى ورىندالۋىنا باقىلاۋدى كٷشەيتۋٸ قاجەت. 

وسى ورايدا ەسەپ كوميتەتٸنٸڭ ورنىنا جوعارى اۋديتورلىق پالاتا قۇرۋدى ۇسىنامىن. ونىڭ تٶراعاسى مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى الدىندا جىلىنا ەكٸ رەت ەسەپ بەرۋگە تيٸس. وسىلايشا, مەجٸلٸستٸڭ مەرتەبەسٸ ارتا تٷسەدٸ.

ازاماتتاردىڭ ٶكٸلدٸ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸن نىعايتۋ ٷشٸن مەسليحاتتارعا باسا مەن بەرگەن جٶن. مىقتى مەسليحاتتار ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋعا جەنە ايماقتارداعى تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا ەسەر ەتە الادى. ولاردىڭ رٶلٸن ارتتىرىپ, دەربەستٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن مەسليحات تٶراعاسى لاۋازىمىن ەنگٸزگەن جٶن. 

سونداي-اق, مەسليحاتتاردىڭ ىقپالىن بارىنشا كٷشەيتۋ ٷشٸن وبلىس ەكٸمدەرٸن تاعايىنداۋ تەرتٸبٸن ٶزگەرتۋ قاجەت دەپ سانايمىن. قازٸر مەسليحات دەپۋتاتتارى مەملەكەت باسشىسى ۇسىناتىن بٸر عانا كانديداتۋراعا كەلٸسٸم بەرەدٸ نەمەسە كەلٸسٸم بەرمەيدٸ. وسى رەتتە, زاڭناماعا پرەزيدەنتتٸڭ وبلىس جەنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمٸ لاۋازىمىنا كەم دەگەندە ەكٸ كانديداتۋرانى بالامالى نەگٸزدە ۇسىنۋ قۇقىعىن رەتتەيتٸن تٷزەتۋلەر ەنگٸزۋ قاجەت. وسىلايشا, پرەزيدەنت وبلىس جەنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸن مەسليحاتتاردا قاراۋ نەتيجەسٸن ەسكەرٸپ تاعايىندايدى. بۇل – ٶڭٸر باسشىلارى جاناما سايلاۋ ارقىلى قىزمەتكە كەلەدٸ دەگەن سٶز. بٸراق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايماق باسشىلارىن مەسليحاتتاردىڭ كەلٸسٸمٸنسٸز ورنىنان بوساتۋ قۇقىعى ساقتالادى. ٶكٸلدٸ بيلٸك تارماعىن ٶزگەرتۋ جٶنٸندەگٸ بۇل جاڭاشىلدىقتاردىڭ بەرٸ كٷشتٸ پارلامەنتتٸك مەدەنيەتٸ جەنە ىقپالدى حالىق قالاۋلىلارى بار جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا باعىتتالعان.

ٷشٸنشٸ. سايلاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ

ساياسي جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٸسٸندەگٸ رٶلٸن ارتتىرۋ. بۇل جۇمىستى سايلاۋ ٷدەرٸسٸ ارقىلى دا جٷزەگە اسىرامىز. بٸز وسىدان 15 جىل بۇرىن كونستيتۋتسييالىق رەفورما اياسىندا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىن پروپورتسيونالدى تەسٸلمەن سايلاۋعا كٶشتٸك. ال 2018 جىلدان باستاپ مەسليحات دەپۋتاتتارىن دا وسى ٷلگٸمەن سايلايتىن بولدىق. بۇل قادامدار ەلٸمٸزدەگٸ پارتييالىق جٷيەنٸ دامىتۋعا تىڭ سەرپٸن بەردٸ. الايدا, ونىڭ جاعىمسىز تۇستارى دا بايقالدى.

پارتييادا جوق ازاماتتار مەجٸلٸسكە عانا ەمەس, جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸ ورگاندارعا دا سايلانا المايتىن بولدى. مۇنى اشىق مويىنداۋىمىز كەرەك. سونىڭ سالدارىنان حالىقتىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا قىزىعۋشىلىعى كٷرت تٶمەندەدٸ. سايلاۋدى كەرەك قىلمايتىن ادامداردىڭ قاتارى كٶبەيدٸ. ولار ٶزدەرٸنٸڭ داۋىسى ماڭىزدى ەكەنٸنە, ەل ٶمٸرٸن جاقسارتۋعا ىقپال ەتە الاتىنىنا سەنبەيتٸن بولدى. اشىعىن ايتساق, قازٸر جۇرت دەپۋتاتتاردى اسا تاني بەرمەيدٸ. وسىنداي جاعىمسىز جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ارالاس سايلاۋ جٷيەسٸنە كٶشۋدٸ ۇسىنامىن. سول كەزدە بارلىق ازاماتتاردىڭ قۇقىعى تولىق ەسكەرٸلەدٸ. 

پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى ٷلگٸدە سايلاۋشىلاردىڭ مٷددەسٸ ۇلتتىق جەنە ٶڭٸرلٸك دەڭگەيدە تولىق كٶرٸنٸس تابادى. مەجٸلٸستٸڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسىنىڭ 70 پايىزى پروپورتسيونالدىق, 30 پايىزى ماجوريتارلىق تەسٸلمەن جاساقتالاتىن بولادى.

سونىمەن بٸرگە ارالاس سايلاۋ ٷلگٸسٸ وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى مەسليحاتتار سايلاۋىنا دا ەنگٸزٸلەدٸ. سايلاۋدىڭ وسى تەسٸلٸنە ورالۋ بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. بۇل قادام – پارتييالاردىڭ مەجٸلٸس پەن مەسليحاتقا ٶتۋ شەگٸن تٶمەندەتۋ ٷشٸن وسىعان دەيٸن قابىلدانعان شەشٸمنٸڭ زاڭدى جالعاسى. 

بۇدان بىلاي ماجوريتارلىق جٷيە بويىنشا ەربٸر ايماق پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسىنا ٶزٸنٸڭ كەمٸندە بٸر دەپۋتاتىن سايلاي الادى. جاڭا ٷلگٸ كٶزقاراسى ەرتٷرلٸ ازاماتتاردىڭ مەجٸلٸسكە كەلۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.

سونداي-اق, اۋداندار مەن قالالارداعى سايلاۋدى تولىعىمەن ماجوريتارلىق جٷيەگە كٶشٸرۋدٸ ۇسىنامىن. بۇل جٷيە جەرگٸلٸكتٸ جەردە بەسەكەلٸ ساياسي ورتا قالىپتاستىرادى. وعان قوسا, ەلدٸڭ الدىندا بەدەلٸ بار جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياساتقا كەلۋٸنە جول اشادى. 

يمپەراتيۆتٸ مانداتقا كٶشۋ دە دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋشىلارمەن ٶزارا بايلانىسىن نىعايتا تٷسەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ەندٸ سايلاۋ الدىندا بەرگەن ۋەدەسٸن ورىنداماعان دەپۋتاتتى كەرٸ قايتارۋعا بولادى. بۇل – حالىق قالاۋلىلارىنا ىقپال ەتۋدٸڭ تاعى بٸر جولى. وسى ۇستانىم دەموكراتييا دەستٷرلەرٸن ەدەۋٸر نىعايتادى. ٶزارا جاۋاپكەرشٸلٸك پەن سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرادى.

پروپورتسيونالدى جەنە ماجوريتارلى جٷيە قاتار قولدانىلسا, ساياسي پارتييالاردىڭ رٶلٸ ساقتالادى. ولار ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتىق قوعامنىڭ باستى ينستيتۋتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قالا بەرەدٸ. سونىمەن بٸرگە بۇل جٷيە سايلاۋدى ەدٸل ٶتكٸزۋگە جەنە مەملەكەتتٸ تيٸمدٸ باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. 

ارالاس سايلاۋ ٷلگٸسٸ ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرىپ, ەلٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋ ٷدەرٸسٸنە جۇمىلدىرا تٷسەدٸ دەپ سەنەمٸن. 

تٶرتٸنشٸ. پارتييالىق جٷيەنٸ دامىتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن كەڭەيتۋ

جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ٸسٸ ادال ەرٸ ەركٸن ساياسي بەسەكە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدەن باستاۋ الادى. وسىعان بايلانىستى, بٸز پارتييالاردى ينستيتۋتسيونالدىق جەنە ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعىنان دامىتۋعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. 

پارتييالاردى تٸركەۋ رەسٸمٸ ەدەۋٸر جەڭٸلدەيدٸ. تٸركەۋ شەگٸن 4 ەسەگە – 20 مىڭنان 5 مىڭ ادامعا ازايتقان جٶن. ٶڭٸرلەردەگٸ ٶكٸلدەر سانى 600-دەن 200 ادامعا تٶمەندەتٸلەدٸ. پارتييا قۇرۋ ٷشٸن ازاماتتاردىڭ باستاماشىل توبىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸ سانى ٷشتەن بٸرگە, ياعني 1000-نان 700 ادامعا ازايادى. سونداي-اق, قۇرىلتاي سەزٸن ٶتكٸزۋگە جەنە فيليالداردى قۇرۋعا بەرٸلەتٸن ۋاقىت كٶبەيەدٸ. بۇل مەسەلەلەردٸ ليبەرالداندىرۋ ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي كەڭٸستٸكتٸ دامىتۋ ٷدەرٸسٸن ەدەۋٸر جانداندىرادى. ٶز سايلاۋشىلارىنىڭ قوردالانعان پروبلەمالارىن ساۋاتتى جەتكٸزٸپ, تيٸمدٸ شەشۋگە قابٸلەتتٸ جاڭا پارتييالار پايدا بولادى.

بەسٸنشٸ. سايلاۋ ٷدەرٸسٸن جاڭعىرتۋ

حالىقارالىق تەجٸريبەدە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ جٷيەسٸ ۇدايى ٶزگەرٸپ وتىراتىنى بەلگٸلٸ, ياعني ەدٸل جەنە اشىق سايلاۋ ٶتكٸزۋ ٷشٸن تيٸمدٸ شەشٸم ٸزدەۋدٸڭ ماڭىزى زور. سوڭعى جىلداردا بۇل ٷدەرٸسكە اقپاراتتىق جەنە تەحنولوگييالىق فاكتورلارمەن بٸرگە, كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ دە ەسەر ەتۋدە. 

كٶپتەگەن ەلدەر داۋىس بەرۋدٸڭ بالامالى تٷرلەرٸن پايدالانىپ جاتىر. ياعني, ەلەكتروندى, مەرزٸمٸنەن بۇرىن, قاشىقتان, كٶپكٷندٸك داۋىس بەرۋ تەسٸلدەرٸ كەڭٸنەن قولدانىلا باستادى. سوندىقتان ەلەمدەگٸ ٷزدٸك تەجٸريبەلەردٸ زەرتتەپ, قاجەت بولسا, ونى بٸرتٸندەپ ەنگٸزگەن جٶن. 

بايلانىس تەحنولوگييالارى قارقىندى دامىپ جاتقان قازٸرگٸ زاماندا كانديداتتار مەن پارتييالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ماڭىزى زور. بٸراق, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ ٷگٸت-ناسيحات قولدانىستاعى زاڭناما ارقىلى رەتتەلمەگەن. سوعان قاراماستان سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە وندا ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى بەرٸبٸر جٷرگٸزٸلەدٸ. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن تيٸستٸ رەگلامەنت پەن ەرەجەنٸ بەكٸتە وتىرىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزۋگە زاڭ بويىنشا رۇقسات بەرۋدٸ ۇسىنامىن.

سونداي-اق, بايقاۋشىلاردىڭ قىزمەتٸن زاڭمەن رەتتەۋ كەرەك. بۇل ينستيتۋت تا اشىق سايلاۋ جٷيەسٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ سانالادى. 

دەموكراتييا تاريحى دەگەنٸمٸز – ەڭ الدىمەن, سايلاۋ رەسٸمدەرٸن جەتٸلدٸرۋ تاريحى. سونداي-اق سايلاۋ زاڭنامالارىنىڭ ساقتالۋىن باقىلاۋ تاريحى دەۋگە بولادى. وسى ورايدا, مەن بايقاۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ناقتى بەلگٸلەنۋگە تيٸس دەپ سانايمىن. 

سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ كەزٸندە اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسييالارى دا ماڭىزدى رٶل اتقارادى. بىلتىر اۋىل ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلگەنٸ بەلگٸلٸ. وسىعان بايلانىستى سايلاۋ ناۋقانى بٷكٸل ەلٸمٸز بويىنشا ٷزدٸكسٸز ٷدەرٸسكە اينالدى.

ەندٸ اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ جۇمىس تەسٸلٸن قايتا قاراعان جٶن. ولار بۇل ٸسپەن كەسٸبي تٷردە اينالىسۋى قاجەت. بٸز بٸر ازاماتتىڭ ەكٸ رەت داۋىس بەرۋٸن بولدىرماۋعا تيٸسپٸز. سونداي-اق ازاماتتارىمىز كەز-كەلگەن ۋچاسكەدە داۋىس بەرە الۋى كەرەك. سول ٷشٸن سايلاۋشىلاردىڭ بٸرىڭعاي ەلەكتروندى بازاسىن قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ قاجەت. جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ سايلاۋ بارىسىنا ىقپال ەتۋٸنە جول بەرمەۋ ٷشٸن سايلاۋ قورىنا سالىناتىن قارجىنىڭ جوعارعى شەگٸن ناقتىلاۋ كەرەك. كونستيتۋتسييا جەنە حالىقارالىق قۇقىق بويىنشا قازاقستانداعى كەز-كەلگەن سايلاۋ – بٸزدٸڭ ەشكٸم ارالاسۋعا قاقى جوق ٸشكٸ ٸسٸمٸز. بٸراق, بۇل نورما سايلاۋ نەتيجەسٸنە شەتەلدەن ىقپال ەتۋگە ەرەكەت جاساۋ ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارمايدى.

قازٸر ەلەمدە تٷرلٸ گيبريدتٸ قاۋٸپتەر, ونىڭ ٸشٸندە سايلاۋ تەحنولوگييالارىن قولدانۋ ارقىلى جاسالاتىن قاتەرلەر كٶبەيٸپ كەلەدٸ. وسى جەنە باسقا دا جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەلٸمٸزدە ٶتەتٸن سايلاۋلارعا شەتەلدەردٸڭ قانداي دا بٸر ارالاسۋىنا جول بەرمەۋ ٷشٸن زاڭنامالىق دەڭگەيدە ناقتى شارالار قابىلداۋعا تيٸسپٸز. سول ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, كانديداتتاردان باستاپ بايقاۋشىلار مەن باق-قا دەيٸن, سايلاۋ ناۋقانىنا قاتىسۋشىلاردىڭ بەرٸنٸڭ قارجىلىق قىزمەتٸ بارىنشا اشىق بولۋىن قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك.

التىنشى. قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن كٷشەيتۋ

كونستيتۋتسييانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كٷشٸ بار. اتا زاڭىمىز – ەلٸمٸزدٸڭ بٷكٸل قۇقىقتىق جٷيەسٸنٸڭ تٸرەگٸ. الايدا, بەلگٸلٸ بٸر زاڭ اكتٸسٸ نەمەسە شەشٸم وعان ساي كەلە مە دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىندىق تۋدىراتىن كەزدەر بولادى.

قازاقستانداعى تٷرلٸ قۇقىق نورمالارىن كونستيتۋتسييالىق كەڭەس تٷسٸندٸرەدٸ. بٸراق, ازاماتتار وسىنداي تٷسٸنٸكتەمە الۋ ٷشٸن بۇل ورگانعا تٸكەلەي جٷگٸنە المايدى. 

كٶپتەگەن مەملەكەتتە كونستيتۋتسييالىق سوت ينستيتۋتى بار. وعان كەز-كەلگەن ادام ٶزٸنٸڭ ساۋالىن جولداي الادى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا مۇنداي ورگان قازاقستاندا بولعان. ساراپشىلار اتا زاڭ ەرەجەلەرٸنٸڭ مٷلتٸكسٸز ساقتالۋىن وسى مەكەمە تيٸمدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ دەپ سانايدى. سونى ەسكەرە وتىرىپ, مەن ەلٸمٸزدە كونستيتۋتسييالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنامىن.

باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلگە دە كونستيتۋتسييالىق سوتقا جٷگٸنۋ مٷمكٸندٸگٸن بەرگەن جٶن. بۇل باستامالار ەدٸل ەرٸ قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولادى دەپ سەنەمٸن. سونداي-اق, ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاۋعا ىقپال ەتەدٸ. وعان قوسا ازاماتتارىمىزدىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن جاقسارتا تٷسەدٸ.

ازاماتتاردىڭ ٸرگەلٸ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەسەلەسٸنە مەنٸڭ ايرىقشا مەن بەرەتٸنٸمدٸ بارشاڭىز بٸلەسٸزدەر. ەلٸمٸز 2020 جىلى ٶلٸم جازاسىنا تىيىم سالۋدى كٶزدەيتٸن ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكٸنشٸ فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتاماعا قوسىلدى. ال, بىلتىر مەن بۇل سالانى ۇزاق مەرزٸمدە جەنە كەشەندٸ تٷردە دامىتۋعا باعىتتالعان ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ەرٸ شارالارى تۋرالى جارلىققا قول قويدىم. ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ قاتىسۋىمەن بۇدان باسقا دا بٸرقاتار زاماناۋي باستامالار جٷزەگە اسىرىلدى.

دەگەنمەن, قۇقىق قورعاۋ مەسەلەلەرٸ ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدٸ. سوندىقتان ٶلٸم جازاسىنا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشٸمدٸ بٸرجولا بەكٸتۋ ٷشٸن كونستيتۋتسيياعا تيٸستٸ ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ قاجەت دەپ سانايمىن.

ازاپتاۋعا بايلانىستى قىلمىستاردى تەرگەۋ ٸسٸندە جٷيەلٸ ۇستانىم بولۋى ماڭىزدى. قازٸرگٸ تاڭدا وسى مەسەلەگە جاۋاپتى ناقتى بٸر ورگان جوق. مۇنداي جاعداي بەلگٸلٸ بٸر تەۋەكەلدەر تۋىنداتۋى مٷمكٸن. سوندىقتان بۇل قۇزىرەتتٸ باس پروكۋراتۋراعا بەرۋدٸ ۇسىنامىن.

وسىنداي ۇستانىم تەرگەۋدٸڭ وبەكتيۆتٸ جەنە بەيتاراپ جٷرگٸزٸلۋٸن قامتاماسىز ەتٸپ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى باسسىزدىقتى جازاسىز قالدىرماۋ قاعيداتىن بەكٸتە تٷسەدٸ. 

سونىمەن بٸرگە قوعامداعى زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋ ٷشٸن جٷيەلٸ شارالار قابىلداۋ كەرەك. بۇل رەتتە, وتباسىلىق-تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا تيٸمدٸ قارسى تۇرۋ ماڭىزدى رٶل اتقارادى.

بٷگٸندە ازاماتتار مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ ەيەلدەرگە جەنە بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتكەندەردٸڭ جازاسىن قاتايتۋ قاجەتتٸگٸن جيٸ ايتىپ جٷر. مەن بۇعان دەيٸن مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىس ساناتىنا جاتقىزۋدىڭ ورىندى, يا ورىنسىزدىعىن انىقتاۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرگەنمٸن. باس پروكۋراتۋراعا بۇل مەسەلەنٸ جان-جاقتى زەردەلەپ, بٸرجولا شەشۋدٸ تاپسىرامىن. 

مەن پروكۋراتۋرا جەنە ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل تۋرالى كونستيتۋتسييالىق زاڭدار قابىلداۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل قۇجاتتار زاڭ تەرتٸبٸن كٷشەيتۋ جەنە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸن ۇدايى جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن قاجەت. 

بارلىق دەڭگەيدەگٸ سوتتار, شىن مەنٸندە, تەۋەلسٸز, اشىق جەنە كەسٸبي بولماسا, زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ مٷمكٸن ەمەس. مەملەكەت وسىعان وراي اۋقىمدى جۇمىس جٷرگٸزۋدە.

كادر ٸرٸكتەۋدٸڭ جاڭا جٷيەسٸ ەنگٸزٸلٸپ, سوت ٷدەرٸسٸ مەن رەسٸمدەرٸنٸڭ اشىقتىعى بٸرتٸندەپ ارتا تٷسۋدە. بۇل رەتتە, جوعارى سوت كەڭەسٸ ماڭىزدى رٶل اتقارادى. وسى قۇرىلىم پرەزيدەنتتٸڭ سوتتاردى جاساقتاۋ جٶنٸندەگٸ كونستيتۋتسييالىق ٶكٸلەتتٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. سونداي-اق, سۋديالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە جەنە ولارعا ەشكٸمنٸڭ قول سۇقپاۋىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. 

كەڭەستٸڭ قىزمەتٸ قوعام ٷشٸن تولىق اشىق بولۋى ٶتە ماڭىزدى. بۇعان جوعارى سوت كەڭەسٸنٸڭ كونكۋرستىق رەسٸمدەرٸنەن ونلاين ترانسلياتسييا جاساۋ ارقىلى قول جەتكٸزۋگە بولادى. سونىمەن قاتار مۇنداي كونكۋرستاردىڭ قورىتىندىلارىن ناقتى دەلەلمەن تٷسٸندٸرٸپ, جارييالاپ وتىرعان جٶن.

القابيلەر سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىرۋعا قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ كەڭٸنەن قاتىسۋىنا جول اشادى. قازاقستاندا القابيلەر تەك اسا اۋىر قىلمىستار بويىنشا ٷكٸم شىعارا الادى. بٸز بۇل سالانى ودان ەرٸ دامىتىپ, القابيلەردٸڭ قاراۋىنا بەرٸلەتٸن ٸستەردٸڭ ساناتىن كەڭەيتەمٸز. بۇل جاڭاشىلدىق سوت جٷيەسٸن دەموكراتييالاندىرۋعا جەنە وعان قوعامنىڭ سەنٸمٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. 

جەتٸنشٸ. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸن ارتتىرۋ جەنە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ رٶلٸن نىعايتۋ

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەسەكەگە قابٸلەتتٸ جەنە ەركٸن بولۋى كەرەك. بۇل قاعيدات قازٸر كەز-كەلگەن ٶركەنيەتتٸ ەل ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى. وتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قازاقستاندا, ٶڭٸردە جەنە ەلەمدە بولىپ جاتقان ٷدەرٸستەر تۋرالى ٶز كٶزقاراسى بولۋعا تيٸس. 

ەلٸمٸزدٸڭ اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ, تٸپتٸ يدەولوگييالىق دەربەستٸگٸ وسىعان تٸكەلەي بايلانىستى.

مەملەكەت اشىق اقپاراتتىق كەڭٸستٸك پەن سۇرانىسقا يە ەرٸ پەرمەندٸ اقپارات قۇرالدارىن قۇرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارادى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى تيٸمدٸ بايلانىس ارناسى بولا وتىرىپ, ەلدەگٸ قوردالانعان مەسەلەلەردٸ كٶتەرە الادى جەنە كٶتەرۋگە مٸندەتتٸ. بٸراق, مۇنى جوعارى ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸكپەن جاساۋ كەرەك. 

بٸزدٸڭ قوعامىمىزدى ىدىراتۋ ٷشٸن سىرتتان بەرٸلەتٸن تاپسىرىستارمەن جۇمىس ٸستەۋگە نەمەسە كٶلەڭكەلٸ قالاماقى ٷشٸن ساياسي كلانداردىڭ استىرتىن تارتىسىنا قاتىسۋعا بولمايدى.

جۋرناليستەر ٶز ەلٸنە جەنە ازاماتتارىنا شىنايى جاناشىر بولۋعا تيٸس. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بەكەردەن بەكەر «تٶرتٸنشٸ بيلٸك» اتانباسا كەرەك. سول سەبەپتٸ سٸزدەر جۇرتتىڭ ساناسى مەن سەزٸمٸنە ىقپال ەتۋ مەسەلەسٸنە مۇقييات قاراعاندارىڭىز جٶن. مەن مۇنى جۋرناليستەر قاۋىمىنا ارنايى ايتىپ وتىرمىن.

تەۋەلسٸز ەرٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى بولماسا, قوعامدى ودان ەرٸ دەموكراتييالاندىرۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. سوندىقتان مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸن, قوعامنىڭ سۇرانىسىن جەنە مەدياسالانىڭ دامۋ ٷردٸسٸن ەسكەرە وتىرىپ, باق تۋرالى زاڭدى قايتا قاراۋ كەرەك.

قوعامدىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتٸ ەلٸمٸزدٸ ورنىقتى جەنە جان-جاقتى دامىتۋدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى فاكتورى سانالادى. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ ۇدايى كٶتەرٸپ, ولاردى كەشەندٸ تٷردە شەشۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ كەلەدٸ.

قازٸر قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان مٸندەتتەر مەملەكەت پەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ تىعىز ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس جٷرگٸزۋٸن, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن جٷيەلٸ تٷردە جاڭعىرتۋدى تالاپ ەتەدٸ.

رەفورمالاردى ەزٸرلەۋ جەنە ونى جٷزەگە اسىرۋ ٸسٸنە قوعامدىق ۇيىمدار مەن بەلسەندٸ ازاماتتاردى بارىنشا تارتۋ قاجەت. سول ٷشٸن, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق جوبالار مەن ستراتەگييالىق قۇجاتتاردىڭ بەرٸ اشىق تالقىلانۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل مەسەلە بويىنشا جاساندى پٸكٸرتالاس ٶتكٸزٸپ, كٶزبوياۋشىلىق جاساۋعا بولمايدى. 

بٸز ەلٸمٸزدە ازاماتتىق بەلسەندٸلٸكتٸ جانداندىرۋىمىز كەرەك. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ سانالى ەرٸ سىندارلى سەرٸكتەستٸگٸنە جول اشۋىمىز قاجەت. سول سەبەپتٸ ورتالىق جەنە جەرگٸلٸكتٸ ورگانداردىڭ, كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردىڭ جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەردٸ دامىتىپ جاتىرمىز. مەن بٸرنەشە رەت ولاردىڭ قىزمەتٸنە قاتىستى سىن ايتقان بولاتىنمىن.

دەگەنمەن, بۇل كەڭەستەردٸڭ وراسان زور ينستيتۋتسيونالدىق ەلەۋەتٸ بار. سونى تولىعىمەن جٷزەگە اسىرۋ كەرەك. 

بيىل مەنٸڭ باستامام بويىنشا وسى كەڭەستەردٸڭ قۇرامى جەنە جۇمىس جوسپارى تٷبەگەيلٸ جاڭاراتىن بولادى. «كەڭەسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن ناقىل سٶز بار. بابالارىمىز ەل تاعدىرىن ايقىندايتىن تاريحي شەشٸمدەردٸ بٷكٸل حالىق بولىپ اقىلداسىپ, بٸرگە قابىلداعان. 

ۇلىتاۋدا, ورداباسى مەن كٷلتٶبەدە ٶتكەن ۇلى باسقوسۋلار – سونىڭ ايقىن دەلەلٸ. كەلەلٸ جيىندا ايتىلعان كەسٸمدٸ سٶزگە التى الاشتىڭ بالاسى تٷگەل توقتاعان. بٸز بٸرلٸكتٸڭ باستاۋى بولعان وسى دالا دەموكراتيياسىنىڭ دەستٷرٸن جاڭعىرتۋىمىز كەرەك.

ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ ٶز مٸندەتٸن تابىستى اتقاردى. ەندٸ ونىڭ ورنىنا قۇرامى جاعىنان اۋقىمدى ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرۋدى ۇسىنامىن. جاڭا قۇرىلىم ۇلتتىق كەڭەستٸڭ قىزمەتٸن جالپىحالىقتىق دەڭگەيدە جالعاستىرادى.

قۇرىلتاي قوعامدىق ديالوگتىڭ بٸرتۇتاس ينستيتۋتسيونالدىق مودەلٸن قالىپتاستىرۋعا تيٸس. سٶيتٸپ, بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى دەنەكەرگە اينالاتىن بولادى. قازٸرگٸ قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ بەرٸن ٶز اينالاسىنا توپتاستىرادى.

ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرامىندا ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق ايماقتىڭ ٶكٸلدەرٸ بولادى. سونداي-اق, وعان پارلامەنتتٸڭ بٸرقاتار دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ازاماتتىق اليانستىڭ, قوعامدىق كەڭەستەر مەن ۇيىمداردىڭ مٷشەلەرٸ, بەدەلدٸ قوعام قايراتكەرلەرٸ, ٶندٸرٸس جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىسشىلارى, بيزنەس ٶكٸلدەرٸ جەنە تاعى باسقا ازاماتتار كٸرەدٸ. وسىلايشا, سان تٷرلٸ قوعامدىق پٸكٸر يەلەرٸن تٷگەل قامتيتىن ٶكٸلدٸ قۇرىلىم قالىپتاسادى. ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەلەرٸ ماڭىزدى مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ ٷشٸن تۇراقتى تٷردە باس قوسىپ وتىرادى.

سەگٸزٸنشٸ. ەلٸمٸزدٸڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن جەتٸلدٸرۋ

سايلاۋ جٷيەسٸنە, پارلامەنتتٸ جاساقتاۋ تەرتٸبٸنە ٶزگەرٸس ەنگٸزگەن كەزدە ەلدٸڭ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن ەسكەرۋ كەرەك. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا بٸرنەشە وبلىس بٸرٸكتٸرٸلدٸ. ونىڭ سول كەزدەگٸ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق احۋالدان تۋىنداعان ٶزٸندٸك سەبەپتەرٸ بولدى.

قازٸر قازاقستان دامۋدىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸنە قادام باستى. ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە دەموگرافييالىق احۋال مٷلدە باسقا.

بٷگٸنگٸ سىن-قاتەرلەر دە, مٸندەتتەر دە بٶلەك.

مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸ ايماقتاردىڭ قۋاتتى بولۋىنا تٸكەلەي بايلانىستى. مەن بۇل مەسەلەگە 2019 جىلعى جولداۋىمدا كەڭٸرەك توقتالدىم.

«قۋاتتى ٶڭٸرلەر – قۋاتتى ەل» دەگەن ۇستانىم ەردايىم ٶزەكتٸ. وسى ورايدا, ەلٸمٸزدەگٸ ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىمنىڭ وڭتايلى بولۋى ٶتە ماڭىزدى. بۇعان دەيٸن شىمكەنت رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالاعا اينالدى. وبلىس ورتالىعى تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرٸلدٸ.

سونىمەن بٸرگە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى تٷركٸستان وبلىسى دەپ اتالدى. بۇل قاي جاعىنان الساق تا دۇرىس قادام بولدى. ونى حالىق ٶتە جىلى قابىلدادى. مەن «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالامدا وسى ٷردٸس جالعاساتىنىن ايتقان ەدٸم.

سودان بەرٸ ازاماتتارىمىزدان كٶپتەگەن ۇسىنىستار كەلٸپ تٷستٸ. مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا ونىڭ بەرٸ مۇقييات زەردەلەندٸ. حالىقتىڭ قالاۋىن ەسكەرٸپ, مەن بٷگٸن بٸرقاتار باستاما كٶتەرگەلٸ وتىرمىن. 

ەڭ الدىمەن, سەمەي ايماعىندا اباي وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىنامىن. 

سەمەي قالاسى جاڭا وبلىستىڭ ورتالىعى بولادى. وسى مەسەلەنٸ ايماق تۇرعىندارى كٶپتەن بەرٸ ايتىپ جٷرگەنٸن بٸلەمٸن. قازٸر ول جاقتا شەشٸمٸن تاپپاعان تٷيتكٸلدەر از ەمەس. مىسالى, ايماقتىڭ ٸشكٸ ينفراقۇرىلىمى ەبدەن توزعان. كەزٸندە الاش ارىستارىنىڭ باسىن قوسقان سەمەي قالاسىنىڭ جاعدايى دا مەز ەمەس. بٸز تاريحي ەدٸلدٸكتٸ ورناتىپ, ۇلىلارىمىز دٷنيەگە كەلگەن كيەلٸ ٶلكەنٸ قايتا جاڭعىرتۋعا تيٸسپٸز. 

تاعى بٸر مەسەلە. بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ۇلىتاۋ وبلىسىن قۇرۋ قاجەت. جەزقازعان قالاسى قايتادان وبلىس ورتالىعى بولادى. بۇل ايماقتا دەربەس وبلىس قۇرۋ – ەكونوميكالىق قانا ەمەس, رۋحاني جاعىنان دا ماڭىزدى شەشٸم.

كەڭ بايتاق قازاق جەرٸنٸڭ دەل جٷرەگٸندە ورنالاسقان ۇلىتاۋدىڭ تٶل تاريحىمىزداعى ورنى ەرەكشە. ەل تاعدىرى شەشٸلگەن ۇلى جيىندار وسىندا ٶتكەن. سارىارقانىڭ تٶرٸندە ورنالاسقان بۇل ايماقتىڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸ ٶتە زور. ونىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتىن, لوگيستيكالىق مٷمكٸندٸگٸن ۇتىمدى پايدالانۋ كەرەك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, بٸز ۇلىتاۋ ايماعىنىڭ دامۋىنا جول اشامىز.

ٷشٸنشٸ مەسەلە. الماتى اگلومەراتسيياسىنا قاتىستى تٷيتكٸلدەر كٶپ. وبلىس تۇرعىندارى نەگٸزٸنەن قالا تٶڭٸرەگٸنە شوعىرلانعان. ۇزىناعاشتاعى نەمەسە تالعارداعى مەسەلەنٸ سوناۋ تالدىقورعاندا وتىرىپ شەشۋ وڭاي ەمەس. وبلىس ورتالىعىنا بارۋ ٷشٸن حالىقتىڭ الىسقا سابىلۋىنا تۋرا كەلەدٸ. وسى جەنە باسقا دا جايتتاردى ەسكەرە وتىرىپ, الماتى وبلىسىن ەكٸگە بٶلۋدٸ ۇسىنامىن.

بۇل ٶڭٸردە جەتٸسۋ جەنە الماتى وبلىستارى قۇرىلادى. الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى قاپشاعايدا بولۋى كەرەك. ال, جەتٸسۋ وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعاندا ورنالاسادى. بۇل قادامدار ايماقتاردى دامىتۋ ٸسٸنە تىڭ سەرپٸن بەرەدٸ دەپ سانايمىن.

جالپى, جاڭا وبلىستاردىڭ قۇرىلۋى – كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن مەسەلە. كەزٸندە وبلىس مەرتەبەسٸنەن ايىرىلعان ٶڭٸرلەردە تۇرعىندار سانى ازايىپ, تۇرمىس ساپاسى تٶمەندەپ كەتكەنٸ جاسىرىن ەمەس. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن كەز كەلدٸ.

ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق ٶزگەرٸستەر مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٷدەرٸسٸن جەڭٸلدەتەدٸ. جۇرتتىڭ وبلىس ورتالىعىنا بارىس-كەلٸسٸن وڭايلاتادى.

ٸشكٸ كٶشٸ-قون مەسەلەسٸن رەتتەۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. 

جاڭادان قۇرىلاتىن وبلىستاردىڭ اباي, ۇلىتاۋ, جەتٸسۋ دەپ اتالۋىندا ەرەكشە مەن بار. بٸز ۇلانعايىر جەرٸمٸزدٸڭ بايىرعى اتاۋلارىن, ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ەسٸمٸن ۇرپاق ساناسىندا جاڭعىرتا بەرەمٸز. مەسەلەن, قاپشاعاي قالاسى حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار پەرزەنتٸ – دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەسٸمٸمەن تىعىز بايلانىستى. ەگەر جۇرتشىلىق قاپشاعايعا قوناەۆتىڭ ەسٸمٸن بەرۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس ايتسا, مەن بۇل پٸكٸرگە قوسىلامىن. مەن مۇنىڭ بەرٸن ازاماتتاردىڭ ۇسىنىس, پٸكٸرلەرٸنە سٷيەنٸپ ايتىپ وتىرمىن. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار جاپپاي قولداسا, وسى باستامالاردى تاياۋ ارادا جٷزەگە اسىرۋعا بولادى دەپ سانايمىن.

ٷكٸمەتكە ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىمعا قاتىستى مەسەلەلەردٸ مۇقييات سارالاپ, ونى ٸسكە اسىرۋ جولدارىن ۇسىنۋدى تاپسىرامىن. بۇل – وڭاي شارۋا ەمەس. ونىڭ بەرٸن جان-جاقتى ويلاستىرىپ, بايىپپەن جاساۋىمىز كەرەك. بۇل ۇسىنىستار وبلىس جەنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ەكٸمدەرٸ اپپاراتىنداعى مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر سانىن وڭتايلاندىرۋ جٶنٸندە شارالار قابىلداۋعا دا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ولاردى قىسقارتۋ ٶڭٸر تۇرعىندارىنىڭ سانىنا قاراي جٷزەگە اسىرىلادى. قالاي بولعاندا دا, ەكٸمنٸڭ ورىنباسارلارى ٷشەۋدەن اسپاۋى كەرەك. ەرەكشە جاعدايدا عانا تٶرتٸنشٸسٸنە رۇقسات بەرٸلەدٸ.

پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ بۇل مەسەلەنٸ باقىلاۋىنا الۋعا تيٸس.

توعىزىنشى. جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ.

بيلٸكتٸ ورتالىقسىزداندىرۋ ٷدەرٸسٸن تەرەڭدەتە تٷسپەسەك, ساياسي جاڭعىرۋدى تابىستى جٷرگٸزۋ جەنە ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸز ناقتى ٶكٸلەتتٸكتەردٸ ورتالىقتان ٶڭٸرلەرگە بەرۋ ٸسٸن جالعاستىرامىز. ەڭ الدىمەن, مەملەكەت پەن جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ مٸندەتتەرٸن تيٸمدٸ اجىراتۋ قاجەت. 

جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ مىقتى جٷيەسٸ ازاماتتاردىڭ ٶزٸ تۇراتىن جەردەگٸ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا تٸكەلەي قاتىسۋىنا نەگٸز بولاتىنىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. قازاقستاندىقتاردىڭ ٶز قالاسى, اۋدانى مەن اۋىلىنا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىنا الۋعا قاشاندا دايىن ەكەنٸ انىق. ادامداردى جەتە باعالاماۋعا بولمايدى. ولارعا قولدارىنان كەلەتٸن ٶكٸلەتتٸكتەردٸ بەرۋدەن قورىقپاعان جٶن.

ساياسي جاڭعىرۋ اياسىندا مەسليحاتتار جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ نەگٸزگٸ بۋىنىنا اينالۋعا تيٸس. بٷگٸندە ولار جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ ەرٸ جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ينستيتۋتى رەتٸندە گيبريدتٸ سيپاتقا يە بولىپ وتىر. سوندىقتان مەسليحاتتاردىڭ ٶكٸلەتتٸگٸن ناقتى بەلگٸلەۋ قاجەت.

ٶڭٸرلەردٸ قارجىلاندىرۋ جٷيەسٸن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراعان جٶن. قازٸرگٸ كەزدە اۋىلدىق وكرۋگتەر جوعارى تۇرعان ەكٸمدەرگە تولىعىمەن تەۋەلدٸ. سوندىقتان ماردىمسىز قولداۋعا يە بولۋدا. ەكٸمدەر سايلاناتىنىن ەسكەرٸپ, حالىقارالىق وزىق تەجٸريبەگە سەيكەس جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىن تٸكەلەي قارجىلاندىرۋ تەسٸلٸن ەنگٸزگەن دۇرىس بولار ەدٸ.

سونداي-اق ولاردىڭ مەنشٸك بازاسىن ەدەۋٸر كەڭەيتۋ قاجەت. ولار ەلەۋلٸ رەسۋرستار يەلەنگەن سوڭ احۋالعا ىقپال ەتەدٸ, سونىمەن قاتار جاۋاپكەرشٸلٸك الادى. ولاي بولماعان جاعدايدا, بۇل ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ەمەس, جاي عانا الدامشى نەرسە بولىپ شىعادى. وسىعان بايلانىستى قاجەتتٸ دايىندىق جۇمىستارىنىڭ بەرٸن بيىلعى جىلدىڭ ورتاسىنا دەيٸن اياقتاۋ كەرەك.

جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارى ٷشٸن مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋ تەرتٸبٸن جەڭٸلدەتۋ, بيۋروكراتييا مەن فورماليزمدٸ جويۋ ماڭىزدى قادام بولماق.

ٷكٸمەتكە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, بەرٸلگەن تاپسىرمالاردى جٷزەگە اسىرۋ تەسٸلدەرٸن پىسىقتاۋدى جەنە سونىڭ بەرٸن «ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ تۋرالى» زاڭدى ەزٸرلەۋ كەزٸندە ەسكەرۋدٸ تاپسىرامىن. سونىمەن قاتار بۇل سالاداعى حالىقارالىق بازالىق قۇجات بولىپ سانالاتىن جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ ەۋروپالىق حارتيياسىن قازاقستاننىڭ راتيفيكاتسييالاۋى مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ قاجەت. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى ٶز اينالاسىنداعىلاردى جۇرتشىلىقتى تولعاندىرعان پروبلەمالاردى تيٸمدٸ شەشۋ ٸسٸنە جۇمىلدىرا الاتىن, ناعىز بەدەلدٸ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول جەرگٸلٸكتٸ كٶشباسشىلاردىڭ شىعۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزەتٸن بولادى.

جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ نىعايا تٷسۋٸ ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ, ماسىلدىق كٶڭٸل-كٷيدٸ تٶمەندەتۋ جەنە ەلٸمٸزدەگٸ دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەردٸ ورنىقتىرۋ ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى.

ونىنشى. داعدارىسقا قارسى كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن شارالار تۋرالى

گەوساياسي احۋالدىڭ قاتتى ۋشىعىپ كەتۋٸنە بايلانىستى قازاقستان قازٸرگٸ تاريحىمىزدا بولىپ كٶرمەگەن قارجىلىق-ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ كەلٸپ وتىر. قاتاڭ سانكتسييالىق تايتالاس قازٸردٸڭ ٶزٸندە جەكەلەگەن ەلدەردٸ عانا ەمەس, تۇتاس جاھاندىق ەكونوميكانى ەلەۋلٸ شىعىنعا ۇشىراتۋدا. احۋال جەدەل, تٸپتٸ ساعات سايىن ٶزگەرۋدە. ەلەمدٸك نارىقتا بەلگٸسٸزدٸك پەن تۇراقسىزدىق ٶرشۋدە. ٶندٸرٸستٸك جەنە ساۋدا جٷيەلەرٸ كٷيرەپ جاتىر. بٸراق سوعان بولا بايبالام سالۋعا نەگٸز جوق. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە اۋقىمدى داعدارىستى ەڭسەرۋگە قاجەتتٸ رەزەرۆتەر مەن امال-تەسٸلدەردٸڭ بەرٸ بار.

ٷكٸمەت داعدارىسقا قارسى كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن كەشەندٸ شارالار توپتاماسىن تەز ارادا جٷزەگە اسىرۋعا مٸندەتتٸ. ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل – بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ فاكتورى.

سوڭعى كەزدەگٸ وقيعالار تەڭگە باعامىنا وراسان زور قىسىم جاسالعانىن كٶرسەتتٸ.

مۇنى ٶزدەرٸڭٸز دە كٶرٸپ وتىرسىزدار.

ۆاليۋتا نارىعىنداعى تۇراقسىزدىق جۇرتتىڭ ٷرەيلەنۋٸنە, كاپيتالدىڭ ەلدەن شىعارىلۋىنا, ترانسشەكارالىق «جاسىرىن» اقشا اۋدارىلىمدارىنا بايلانىستى بولىپ وتىر.

سوندىقتان, قارجى سالاسىندا ٶرشٸپ تۇرعان جاساندى سۇرانىستى, سونىڭ ٸشٸندە سىرتتان كەلگەن ساتىپ الۋشىلاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸنەن تۋىنداعان سۇرانىستى ازايتۋ قاجەت.

الدىڭعى كٷنٸ مەن ۆاليۋتانى شەتەلگە شىعارۋعا شەكتەۋ ەنگٸزەتٸن جارلىققا قول قويدىم.

ٸرٸ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدار شەتەل ۆاليۋتالارىن تەك ٶزدەرٸنٸڭ شارتتىق مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداۋ اياسىندا عانا ساتىپ الىپ, سۇرانىستى قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك.

مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋىمەن ەكسپورتتىق ۆاليۋتا تٷسٸمدەرٸن ساتۋ كٶلەمٸن ارتتىرۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاعان جٶن. جەر قويناۋىن پايدالانۋشى جەكە سەكتوردىڭ دا ٶز ۆاليۋتا تٷسٸمدەرٸن ساتۋىن كٷتەمٸن.

ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەر ٶزدەرٸنٸڭ شارتتىق مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداۋ بارىسىندا كليەنتتەرٸنٸڭ ۆاليۋتا الۋىنا باقىلاۋ جەنە مونيتورينگ جٷرگٸزۋگە تيٸس.

بانكتەردٸڭ وسى تالاپتاردى ساقتاۋىنا قاتاڭ باقىلاۋ جاساعان جٶن.

نارىقتاعى الاياقتىق ەرەكەتتەر ەشقاشان دا قورىمىزداعى قارجىنى ورىنسىز «جاراتۋعا» تٷرتكٸ بولماۋعا تيٸس. 

ٷكٸمەت, ۇلتتىق بانك, قارجى نارىعىن رەتتەۋ جەنە دامىتۋ اگەنتتٸگٸ بۇل باعىتتا شەشۋشٸ شارالار قابىلداۋى كەرەك.

جالپى, ۇتىمدى شەشٸمدەر قاجەت. 

اسا تۇراقسىز حالىقارالىق جاعداي قالىپتاسقان قازٸرگٸ كەزدە ەلٸمٸزدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ ماڭىزى زور.

ۋكرايناداعى وقيعالار ازىق-تٷلٸك باعاسىنىڭ كٷرت ٶسۋٸنە ەكەپ سوقتىردى.

تاياۋ ۋاقىتتا بۇل باعالار شارىقتاپ كەتۋٸ دە ەبدەن مٷمكٸن.

وسىعان وراي, ەگٸن ەگۋ ناۋقانىن ساپالى ٶتكٸزۋگە باسا نازار اۋدارىلادى.

بٸراق, كٶپتەگەن شارۋالار ەگٸسكە ەلٸ دايىن ەمەس.

ٷكٸمەت پەن ەكٸمدٸكتەر بۇل جۇمىستى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋعا تيٸس.

شارۋالاردىڭ قاجەتتٸ جانار-جاعار مايدى قولايلى باعامەن الۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك.

اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ دايىندىعىن, تۇقىم مەن تىڭايتقىش قورلارىن قايتا تەكسەرگەن جٶن.

بٸرقاتار ٶڭٸرلەردەگٸ جاۋىن-شاشىننىڭ ازدىعى ەگٸننٸڭ شىعىمىن ماندىتپاي, جەمشٶپتٸڭ جەتٸسپەۋٸنە ەكەپ سوقتىرۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ۇمىتپايىق.

جالپى, فەرمەرلەر قاۋىمداستىعىمەن بٸرلەسٸپ, اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن مەملەكەتتٸك قولداۋ تەسٸلدەرٸن قايتا قاراۋ كەرەك.

تاپشىلىقتىڭ جەنە ازىق-تٷلٸك باعاسىنىڭ جٶنسٸز قىمباتتاۋىنىڭ الدىن-الۋ ٷشٸن اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن مەملەكەتتٸك تۇراقتى قورلارعا فورۆاردتىق باعالارمەن ساتىپ الۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ قاجەت.

الماعايىپ ٶزگەرٸستەر جاعدايىندا مەملەكەتتٸك اپپارات احۋالعا تەز بەيٸمدەلٸپ, بارىنشا ٷيلەسٸمدٸ ەرەكەت ەتۋگە تيٸس.

شەشٸمدٸ جايباسارلىقپەن قابىلداۋعا, شەنەۋنٸكتٸك فورماليزمگە جول بەرٸلمەيدٸ.

قازٸر تولىقتاي جۇمىلۋىمىز قاجەت.

بيزنەس ٶكٸلدەرٸنٸڭ جەنە ازاماتتاردىڭ ناقتى سۇرانىسى نەگٸزٸندە شەشٸمدەر ەرٸ كەتكەندە ٷش كٷن ٸشٸندە, تٸپتٸ, قاجەت بولسا بٸر تەۋلٸكتە قابىلدانۋعا تيٸس.

ٷكٸمەت جانىنان قۇرىلعان جەدەل شتاب اقپاراتقا سول سەتتە تالداۋ جاسايتىن, سونداي-اق ناقتى شۇعىل شارالار ەزٸرلەيتٸن احۋالدىق ورتالىق سيياقتى جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. 

ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىن مەيلٸنشە تەجەيتٸن شەكتەن تىس بيۋروكراتييالانۋدى جٷيەلٸ تٷردە جويىپ وتىرۋ قاجەت. 

ونىڭ اۋقىمى ۇلعايعانى سونشالىق, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدار ٶزٸن تەك سونىمەن عانا بايلانىستىرادى.

جاقىن ۋاقىتتا مەن مەملەكەتتٸك اپپارات قىزمەتٸن بيۋروكراتييادان ارىلتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويامىن. 

بۇل قۇجات مەملەكەتتٸك ورگاندارداعى ٸشكٸ رەسٸمدەردٸ تٷبەگەيلٸ قايتا قاراپ, زاڭ شىعارۋ جەنە بيۋدجەت ٷدەرٸستەرٸن وڭتايلاندىرۋدىڭ باستاۋىنا اينالادى.

سونىمەن قاتار, ساياسي جاڭعىرۋ ستراتەگيياسىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكونوميكا مەن مەملەكەتتٸك باسقارۋ ٸسٸندەگٸ جاڭا قۇرىلىمدىق رەفورمالار توپتاماسىن ەزٸرلەۋگە جەدەل كٸرٸسكەن جٶن.

جاڭا قازاقستاننىڭ ٸرگەتاسى ساياسي جەنە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ٷيلەسٸمدٸ بايلانىسى نەگٸزٸندە قالانۋعا تيٸس.

بۇل بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸ دەيەكتٸ تٷردە ٸلگەرٸ دامىتۋدى جەنە ازاماتتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيٸن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدٸ.

قۇرمەتتٸ وتانداستار!

مەنٸڭ بٷگٸنگٸ باستامالارىم ٶتە اۋقىمدى.

بۇل باستامالار ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي جٷيەسٸ مەن ەكٸمشٸلٸك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن ەدەۋٸر ٶزگەرتەدٸ.

ونى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كونستيتۋتسييانىڭ 30-دان استام بابىنا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ قاجەت. 

سونداي-اق, جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن تاعى 20-دان استام زاڭ قابىلداۋ كەرەك.

زاڭ جوباسىن ەزٸرلەپ, ونى قابىلداۋ – ەدەۋٸر ۋاقىت الاتىن كٷردەلٸ جۇمىس. 

سوندىقتان, وعان اسا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراعان جٶن. 

سونداي-اق, ٸشكٸ-سىرتقى سىن-قاتەرلەردٸ مۇقييات ەسكەرۋٸمٸز كەرەك.

بٸز تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا نەبٸر قيىندىقتان امان ٶتتٸك.

سىن-قاتەردٸڭ بەرٸن ەڭسەرٸپ, وسى كٷنگە جەتتٸك.

ەندٸ ەلٸمٸزدٸ تٷبەگەيلٸ جاڭعىرتۋعا كٸرٸستٸك. 

بۇل كەزەڭ الماعايىپ ۋاقىتقا تۇسپا-تۇس كەلٸپ وتىر.

قازٸرگٸ حالىقارالىق احۋال قازاقستانعا دا ەسەر ەتەتٸنٸ انىق.

بٸراق, زامان قانشالىقتى كٷردەلٸ بولسا دا, بٸز باعدارىمىزدان اينىمايمىز.

ٶتكەننەن تاعىلىم الىپ, كەلەشەككە سەنٸممەن قادام باسامىز.

وسى جولدا جۇرتىمىزعا, ەڭ الدىمەن, اۋىزبٸرشٸلٸك كەرەك.

اقىل مەن سابىر, پاراسات پەن ۇستامدىلىق قاجەت.

بٸز ەر شەشٸمدٸ مۇقييات سارالاپ, ەر ٸستٸ بايىپپەن جاساۋعا تيٸسپٸز.

وتانشىلدىق رۋحى جوعارى ەل كٶزدەگەن ماقساتىنا قالايدا جەتەدٸ.

بٸزدٸڭ مۇراتىمىز – جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ.

بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ?

جاڭا قازاقستان دەگەنٸمٸز – ەگەمەن ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاقتاعى بەينەسٸ.

ٶز ەلٸنٸڭ ەرتەڭٸنە سەنبەگەن حالىق مىقتى مەملەكەت قۇرا المايدى. 

بۇعان تاريحتان تالاي مىسال كەلتٸرۋگە بولادى.

بٸز كەلەشەگٸمٸز كەمەل بولارىنا جەنە جارقىن بولاشاقتى ٶز قولىمىزبەن جاساي الاتىنىمىزعا سەنەمٸز. 

ەربٸر ازاماتتىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىعى مٷلتٸكسٸز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەمٸز.

مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ٶزارا سەنٸمٸنە جەنە قۇرمەتٸنە نەگٸزدەلگەن جاڭا ساياسي مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرامىز. 

ماڭىزدى شەشٸمدەر جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن اشىق قابىلدانادى.

ٶيتكەنٸ, مەملەكەت ەر ازاماتتىڭ ٷنٸنە قۇلاق اسادى. 

ادال ەڭبەك, وزىق بٸلٸم جەنە ٷزدٸك تەجٸريبە ەردايىم جوعارى باعالانادى.

مەن جاڭا قازاقستاننىڭ وسىنداي ەل بولعانىن قالايمىن.

ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك اپپاراتتى جاڭارتۋ نەمەسە كادرلىق اۋىس-تٷيٸس جاساۋ جەتكٸلٸكسٸز.

ٶزگەرٸستٸ ەرقايسىمىز ٶزٸمٸزدەن باستاۋىمىز كەرەك.

ەربٸر ادام جەنە بٷكٸل قوعام جاڭعىرۋى قاجەت. 

قۇندىلىقتارىمىز تٷبەگەيلٸ جاڭارۋعا تيٸس.

مۇنىڭ بەرٸ – وڭاي جۇمىس ەمەس, بٸرتٸندەپ قالىپتاسىپ, جىلدار بويى جالعاساتىن ٷدەرٸس.

بۇل جۇمىس بٸزدەن جوعارى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ, ەلٸمٸزگە جەنە بٸر-بٸرٸمٸزگە دەگەن جاناشىرلىقتى تالاپ ەتەدٸ. 

بٸزگە ەشكٸم سىرتتان كەلٸپ, ەشتەڭە جاساپ بەرمەيتٸنٸ انىق, بەرٸ ٶز قولىمىزدا.

سوندىقتان, بارشاڭىزدى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا بٸر كٸسٸدەي جۇمىلۋعا شاقىرامىن.

حالىقتىڭ قولداۋىمەن ماقساتىمىزعا جەتەمٸز دەپ سەنەمٸن.

* * *

بٷگٸندە جەر جٷزٸندە گەوساياساتتىڭ دٷلەي داۋىلى سوعىپ تۇر.

سوندىقتان مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن جەنە ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ قورعاۋدى كٶزدەيتٸن ستراتەگييالىق باعداردان اينىماۋىمىز كەرەك.

نەگٸزگٸ مٸندەت – وسى!

بٸز ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸڭ نەگٸزٸن نىعايتىپ, ەلٸمٸزدٸ جاڭعىرتۋ جولىندا ۇيىسۋعا تيٸسپٸز.

بۇل – بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى قاسيەتتٸ بورىشىمىز.

قازٸر ساياسي بارريكادالار ورناتىپ, ەر مەسەلەگە بولا ميتينگ ٶتكٸزەتٸن, كٷمەندٸ شەشٸمدەرگە يتەرمەلەپ, جٶنسٸز تالاپ قوياتىن, مٸندەتٸن ورىنداپ جٷرگەن پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جاعاسىنا جارماساتىن ۋاقىت ەمەس.

وسىنىڭ بەرٸ حالقىمىزدىڭ ەلەم قاۋىمداستىعى الدىنداعى ابىرويىن تٶمەندەتەدٸ.

«قاسٸرەتتٸ قاڭتار» وقيعالارى ەلٸمٸزدٸڭ بەدەلٸنە ەلەۋلٸ نۇقسان كەلتٸرگەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك.

بەيبەرەكەت ساياسي رەفورمالار مەملەكەتتٸ ەلسٸرەتٸپ, ونىڭ ەگەمەندٸگٸ مەن تۇتاستىعىنا زور زالالىن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن.

ەلەمنٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىندا ٶز اۋماعىنىڭ اۋقىمدى بٶلٸگٸنەن ايىرىلعان, استاڭ-كەستەڭٸ شىعىپ, بەرەكەسٸزدٸككە ۇشىراعان ەلدەر تۋرالى مىسال جەتٸپ ارتىلادى. 

جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ەلدٸ دامىتۋ پاراديگمالارىن ٶزگەرتۋگە باعىتتالعان.

بٸز ەر قادامىمىزدى سارالاپ, تاڭداعان جولىمىزبەن العا سەنٸمدٸ قادام باسامىز. 

بٸز جاڭا قازاقستاندا «تٷرلٸ كٶزقاراس, بٸراق بٸرتۇتاس ۇلت» قاعيداتىن بەرٸك ۇستانۋعا تيٸسپٸز.

ديالوگ پەن مەمٸلەنٸڭ جوعارى مەدەنيەتٸ ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتىق ىنتىماقتى ارتتىراتىن باستى فاكتوردىڭ بٸرٸنە اينالادى.

بٸز ناداندىق پەن ەسكٸلٸككە, راديكاليزم مەن ماسىلدىققا, توعىشارلىققا جەنە سىبايلاس جەمقورلىققا تاباندى تٷردە قارسى تۇرامىز. 

بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جات كٶرمەي, جاقىن تارتىپ, قوعامدا ناقتى ٶزگەرٸستەرگە دەگەن سەنٸمدٸ ورنىقتىرامىز.

جۇرتىمىزدىڭ كٷش-جٸگەرٸنە, دارىنى مەن ەڭبەكقورلىعىنا سٷيەنەمٸز. 

ەر ازاماتتىڭ ٶز قابٸلەتٸن ٸسكە اسىرۋىنا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسايمىز.

بٸز وسىلايشا عانا حالقىمىزدىڭ جاسامپازدىق ەلەۋەتٸن ارتتىرا الامىز.

وسىلايشا عانا ٶمٸردٸڭ بارلىق سالاسىن ٶزگەرتٸپ, رەفورمالار دەۋٸرٸن ٶز قولىمىزبەن جاسايمىز. 

بٸز كەز-كەلگەن سىن-قاتەردٸ بٸرگە ەڭسەرٸپ, قازاقستانىمىزدىڭ قۋاتىن بٸرگە ارتتىرامىز دەپ سەنەمٸن.

سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا بٸر مەسەلەگە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدٸ.

مەن ازاماتتارىمىزدىڭ ەرتەڭ ەمەس, بٷگٸن باقىتتى ٶمٸر سٷرگەنٸن قالايمىن.

ەڭ باستىسى – ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸ!

شىن مەنٸندە, بٸز ٷشٸن قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ بەرٸنەن قىمبات.

وسى تۇراقسىز, قۇبىلمالى ەلەمدە قازاقستانىمىز بٸزدەن باسقا ەشكٸمگە كەرەك ەمەس.

سوندىقتان, ماعان ەلٸمنٸڭ اماندىعى مەن جەرٸمنٸڭ تۇتاستىعىنان اسقان ەشبٸر قۇندىلىق جوق.

مەنٸ ەڭ الدىمەن, حالقىمنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنى تولعاندىرادى.

قىزمەتٸمە تٷرلٸ ادامداردىڭ بەرەتٸن باعاسىنان گٶرٸ, مەملەكەتٸمٸزدٸ قورعاپ قالۋ – مەن ٷشٸن اسا ماڭىزدى مٸندەت.

وسى جولدا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ بەرٸن موينىما الۋعا دايىنمىن!

بابالار اماناتىنا ادال بولىپ, ونى ۇرپاققا تابىستاۋ – مەن ٷشٸن كيەلٸ پارىز.

جاڭا قازاقستان – جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى, بٷگٸنگٸ بۋىننىڭ بولاشاق ۇرپاققا اماناتى.

ەندەشە, جاڭا قازاقستاندى بٸرگە ٶركەندەتەيٸك, اعايىن!

قاستەرلٸ وتانىمىزدىڭ تۇعىرى مىعىم, ابىرويى بيٸك بولسىن!

بارشاڭىزعا راقمەت!