Foto: El.kz
Elimizde eleýli ózgerister oryn alyp, birneshe sailaý ótti. Sonyń ishinde Qazaqstandaǵy Parlament sailaýy 2022 jyly Prezident Qasym-Jomart Toqaev bastaǵan reformalar aiasynda óttti. Jańa partiialar ne usynady, halyq qandai ózgeris kútti degen suraqtardyń jaýabyn izdep, elimizdegi partiialardyń sailaý naýqanyndaǵy jumysyna sholý jasap kórdik, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Naýryz aiynda Qazaqstanda Májilis (Parlamenttiń tómengi palatasy) men máslihattarǵa (óńirlik parlamentter) sailaý ótti. Olar 2022 jyldyń maýsymynda bastalǵan reformatorlyq dep atalatyn sailaý tsiklin aiaqtaýdy maqsat etken. Sodan keiin Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń usynysymen Qazaqstandy sýperprezidenttik respýblikadan kúshti Parlamenti bar Prezidenttik respýblikaǵa ainaldyrǵan Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý boiynsha referendým ótti; sodan keiin qarashada Prezident sailaýy ótti, onda Toqaev 81% daýyspen jeńiske jetti; al eki aidan keiin, 2023 jyldyń qańtarynda Senat (joǵarǵy palata) ishinara jańartyldy.
«Májilis pen máslihattardyń kezekten tys sailaýyn ótkizý jalpyhalyqtyq referendýmda azamattardyń qoldaýyna ie bolǵan konstitýtsiialyq reformanyń qisynyna bailanysty. Sonyń nátijesinde elimiz biliktiń ókildi tarmaǵyn qalyptastyrýdyń jańa, neǵurlym ádil jáne básekege qabiletti erejelerine kóshti», - dedi Toqaev 2023 jyldyń qańtarynda jańa sailaý naýqany týraly jariialap. Onyń aitýynsha, bul sailaý «kúshti prezident – yqpaldy parlament – esep beretin úkimet» formýlasyn naqty mazmunmen toltyrady.
Reformalar barysynda Májilis sailaýynyń tártibi ózgerdi: eger buryn barlyq depýtattar partiialyq tizim boiynsha sailansa, endi tómengi palatanyń 70 paiyzy osylai, al qalǵan 30 paiyzy bir mandatty túrde qurylady dedi. Partiialar tirkeý rásimin jeńildetken – endi olardyń 20 myń emes, kem degende 5 myń múshesi bolýy kerek. Sonymen qatar, biýlletenderde «bárine qarsy» degen baǵan bolsa, al partiianyń Májiliske kirýine shekteý 7-den 5-ke deiin qysqardy..
Májiliske 98 depýtat – 69 partiialyq tizim boiynsha jáne 29 bir mandatpen (Qazaqstannyń 29 okrýginiń árqaisysynan bir adamnan) sailandy. Sailaý okrýgterinen barlyǵy 435 kandidat usynylsa, onyń 359-y eshbir partiiada joq ózin-ózi usynǵan kandidattar. Qazaqstanda 223 máslihat bar, 3415 mandat úshin 10 288 kandidat talasty.
Aldyńǵy shaqyrylymdaǵy Májiliske úsh partiia – «Amanat» partiiasy kirdi, 2002 jyldan beri jumys istep kele jatqan jáne ózin syndarly oppozitsiia retinde kórsetetin «Aq jol» jáne 2020 jylǵa deiin Kommýnistik partiia dep atalǵan Qazaqstan sotsialistik halyq partiiasy (QHP) boldy.
Olarmen qatar, 2000-shy jyldary tirkelgen taǵy eki «eski» qozǵalys jańa shaqyrylymdaǵy Májilistegi orynǵa úmitker: osy ýaqytqa deiin jeti paiyzdyq kedergiden óte almai kelgen «Aýyl» partiiasy jáne Jalpyulttyq sotsial-demokratiialyq partiiasy.
Sailaý jarysyna tek 2022–2023 jyldary ǵana tirkelgen «jańadan kelgender» qosyldy: «Baitaq» ekologiialyq partiiasy men «Respýblika» partiiasy. Onyń negizin ózderin «jańa Qazaqstannyń halqy, tsifrlyq kóshpendiler» dep ataityn biznes ókilderi qurǵan.
Sailaýaldy baǵdarlamalarǵa kelsek, «Amanat» qujaty barynsha jan-jaqty bolyp shyqty – ony ázirleýshiler turǵyn úi, bilim, meditsina jáne jumyspen qamtýdan bastap ekologiia, ekonomika, aýyldy túletý jáne sybailas jemqorlyqpen kúreske deiingi máselelerdi qozǵady. Baǵdarlamada «Amanatqa» kómek surap, usynys bildirgenderdiń barlyǵy onyń avtory bolǵany basa aitylǵan. Partiia Qazaqstandy «qurýshy, óndirýshi ekonomikaǵa» ainaldyrýdy, kompaniialarǵa shikizatty elde qaldyryp, ony qaita óńdeýge investitsiialaý tiimdi bolatyndai etip salyq saiasatyn qaita qaraýdy, «Qazaqstanda jasalǵan» qaǵidasyn nyǵaitýdy mańyzdy dep sanaidy.
«Aq jol» memlekettik qurylys taqyrybyna toqtaldy. «Syndarly oppozitsiia» óz baǵdarlamasynda onyń konstitýtsiialyq reformasyn tolyq qoldap, Toqaevtyń sózin qaita-qaita keltiredi. Qozǵalys Parlamentte qabyldanbaǵan burynǵy usynystaryna silteme jasap, Mmájilistiń ókilettigi áldeqaida kóp bolýy kerek degendi alǵa tartady. Bul rette «Aq jol» soǵan qaramastan syrtqy saiasat máselelerine toqtalyp, aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń Eýropalyq Odaqqa kirý máselesin kóterýdi usyndy.
Al QHP sotsialistik joldaýdy usyndy: bilik halyqqa, jer soǵan jumys isteitinderge, memlekettik kompaniialardyń aktsiialary árbir azamatqa. Qozǵalys sán-saltanat salyǵyn engizýdi, tsenzýrany joiýdy jáne barlyq saiasi partiialardy tirkeýdi jaqtaidy.
«Aýyl» aýyldar men agroónerkásip keshenin damytýǵa den qoidy. Onyń usynystarynyń qatarynda «Jer týraly» zańdy azamattardyń paidasyna qaita qaraý, memlekettik Agrobank qurý, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge salyqty alyp tastaý jáne halyqtyń az qamtylǵan bóligine azyq-túlik kartasyn engizý siiaqty máseleler bar. JSDP basymdyqtary – saiasi reformalardy jandandyrý, barlyq zańnamany tolyq qaita qaraý, sybailas jemqorlyqpen qatań kúres (shartty túrde merziminen buryn bosatý quqyǵy joq sybailas jemqorlyqpen ainalysatyn sheneýnikterdiń maksimaldy merzimi) jáne Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy beitaraptyǵy.
Respýblikanyń «tsifrlyq kóshpendileri» mekteptiń ekojúiesin ózgertý, tehnoparkterdi damytý, meditsinalyq kómekti tutynýshyǵa baǵyttaý, zańnamany kásipkerlerdiń paidasyna qaita qaraý, memleket úlesin azaitý qajettigin alǵa tartyp, áleýmettik-ekonomikalyq máselelerdi birinshi orynǵa qoiyp otyr. Tsifrlandyrý kez kelgen baǵyttyń ajyramas bóligi bolyp tabylady. «Baitaqta» «Aýyl» baǵdarlamasy siiaqty joǵary mamandandyrylǵan baǵdarlama bar: jasyl ekonomikany damytý jáne tabiǵi resýrstardy saqtaý basymdyqtary dep atalady.
Ártúrli ritorika men basymdyqtardyń rettiligine qaramastan, barlyq baǵdarlamalardyń ortaq tustary bar. Sonyń biri – qazaq tilin nyǵaitý, ony respýblikanyń barlyq azamattary bilýi kerek. UPK ony oqý úshin tegin kýrstar qurýdy, Respýblika – shetel filmderin mindetti túrde dýbliajdaýdy engizýdi jáne álem ádebietin qazaq tiline belsendirek aýdarýdy usynady.
Sondai-aq barlyq partiialar Qazaqstannyń erte me, kesh pe, parlamenttik respýblikaǵa ainalýyn, azamattyq qoǵamdy damytýdy, bloktaý men tsenzýrany joiýdy jaqtaidy.
