فوتو: El.kz
ەلٸمٸزدە ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەر ورىن الىپ, بٸرنەشە سايلاۋ ٶتتٸ. سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانداعى پارلامەنت سايلاۋى 2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاعان رەفورمالار اياسىندا ٶتتتٸ. جاڭا پارتييالار نە ۇسىنادى, حالىق قانداي ٶزگەرٸس كٷتتٸ دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ٸزدەپ, ەلٸمٸزدەگٸ پارتييالاردىڭ سايلاۋ ناۋقانىنداعى جۇمىسىنا شولۋ جاساپ كٶردٸك, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
ناۋرىز ايىندا قازاقستاندا مەجٸلٸس (پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسى) مەن مەسليحاتتارعا (ٶڭٸرلٸك پارلامەنتتەر) سايلاۋ ٶتتٸ. ولار 2022 جىلدىڭ ماۋسىمىندا باستالعان رەفورماتورلىق دەپ اتالاتىن سايلاۋ تسيكلٸن اياقتاۋدى ماقسات ەتكەن. سودان كەيٸن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قازاقستاندى سۋپەرپرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكادان كٷشتٸ پارلامەنتٸ بار پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا اينالدىرعان كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ بويىنشا رەفەرەندۋم ٶتتٸ; سودان كەيٸن قاراشادا پرەزيدەنت سايلاۋى ٶتتٸ, وندا توقاەۆ 81% داۋىسپەن جەڭٸسكە جەتتٸ; ال ەكٸ ايدان كەيٸن, 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا سەنات (جوعارعى پالاتا) ٸشٸنارا جاڭارتىلدى.
«مەجٸلٸس پەن مەسليحاتتاردىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن ٶتكٸزۋ جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ازاماتتاردىڭ قولداۋىنا يە بولعان كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ قيسىنىنا بايلانىستى. سونىڭ نەتيجەسٸندە ەلٸمٸز بيلٸكتٸڭ ٶكٸلدٸ تارماعىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا, نەعۇرلىم ەدٸل جەنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەرەجەلەرٸنە كٶشتٸ», - دەدٸ توقاەۆ 2023 جىلدىڭ قاڭتارىندا جاڭا سايلاۋ ناۋقانى تۋرالى جارييالاپ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل سايلاۋ «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» فورمۋلاسىن ناقتى مازمۇنمەن تولتىرادى.
رەفورمالار بارىسىندا مەجٸلٸس سايلاۋىنىڭ تەرتٸبٸ ٶزگەردٸ: ەگەر بۇرىن بارلىق دەپۋتاتتار پارتييالىق تٸزٸم بويىنشا سايلانسا, ەندٸ تٶمەنگٸ پالاتانىڭ 70 پايىزى وسىلاي, ال قالعان 30 پايىزى بٸر مانداتتى تٷردە قۇرىلادى دەدٸ. پارتييالار تٸركەۋ رەسٸمٸن جەڭٸلدەتكەن – ەندٸ ولاردىڭ 20 مىڭ ەمەس, كەم دەگەندە 5 مىڭ مٷشەسٸ بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, بيۋللەتەندەردە «بەرٸنە قارسى» دەگەن باعان بولسا, ال پارتييانىڭ مەجٸلٸسكە كٸرۋٸنە شەكتەۋ 7-دەن 5-كە دەيٸن قىسقاردى..
مەجٸلٸسكە 98 دەپۋتات – 69 پارتييالىق تٸزٸم بويىنشا جەنە 29 بٸر مانداتپەن (قازاقستاننىڭ 29 وكرۋگٸنٸڭ ەرقايسىسىنان بٸر ادامنان) سايلاندى. سايلاۋ وكرۋگتەرٸنەن بارلىعى 435 كانديدات ۇسىنىلسا, ونىڭ 359-ى ەشبٸر پارتييادا جوق ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعان كانديداتتار. قازاقستاندا 223 مەسليحات بار, 3415 ماندات ٷشٸن 10 288 كانديدات تالاستى.
الدىڭعى شاقىرىلىمداعى مەجٸلٸسكە ٷش پارتييا – «امانات» پارتيياسى كٸردٸ, 2002 جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان جەنە ٶزٸن سىندارلى وپپوزيتسييا رەتٸندە كٶرسەتەتٸن «اق جول» جەنە 2020 جىلعا دەيٸن كوممۋنيستٸك پارتييا دەپ اتالعان قازاقستان سوتسياليستٸك حالىق پارتيياسى (قحپ) بولدى.
ولارمەن قاتار, 2000-شى جىلدارى تٸركەلگەن تاعى ەكٸ «ەسكٸ» قوزعالىس جاڭا شاقىرىلىمداعى مەجٸلٸستەگٸ ورىنعا ٷمٸتكەر: وسى ۋاقىتقا دەيٸن جەتٸ پايىزدىق كەدەرگٸدەن ٶتە الماي كەلگەن «اۋىل» پارتيياسى جەنە جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتييالىق پارتيياسى.
سايلاۋ جارىسىنا تەك 2022–2023 جىلدارى عانا تٸركەلگەن «جاڭادان كەلگەندەر» قوسىلدى: «بايتاق» ەكولوگييالىق پارتيياسى مەن «رەسپۋبليكا» پارتيياسى. ونىڭ نەگٸزٸن ٶزدەرٸن «جاڭا قازاقستاننىڭ حالقى, تسيفرلىق كٶشپەندٸلەر» دەپ اتايتىن بيزنەس ٶكٸلدەرٸ قۇرعان.
سايلاۋالدى باعدارلامالارعا كەلسەك, «امانات» قۇجاتى بارىنشا جان-جاقتى بولىپ شىقتى – ونى ەزٸرلەۋشٸلەر تۇرعىن ٷي, بٸلٸم, مەديتسينا جەنە جۇمىسپەن قامتۋدان باستاپ ەكولوگييا, ەكونوميكا, اۋىلدى تٷلەتۋ جەنە سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسكە دەيٸنگٸ مەسەلەلەردٸ قوزعادى. باعدارلامادا «اماناتقا» كٶمەك سۇراپ, ۇسىنىس بٸلدٸرگەندەردٸڭ بارلىعى ونىڭ اۆتورى بولعانى باسا ايتىلعان. پارتييا قازاقستاندى «قۇرۋشى, ٶندٸرۋشٸ ەكونوميكاعا» اينالدىرۋدى, كومپانييالارعا شيكٸزاتتى ەلدە قالدىرىپ, ونى قايتا ٶڭدەۋگە ينۆەستيتسييالاۋ تيٸمدٸ بولاتىنداي ەتٸپ سالىق ساياساتىن قايتا قاراۋدى, «قازاقستاندا جاسالعان» قاعيداسىن نىعايتۋدى ماڭىزدى دەپ سانايدى.
«اق جول» مەملەكەتتٸك قۇرىلىس تاقىرىبىنا توقتالدى. «سىندارلى وپپوزيتسييا» ٶز باعدارلاماسىندا ونىڭ كونستيتۋتسييالىق رەفورماسىن تولىق قولداپ, توقاەۆتىڭ سٶزٸن قايتا-قايتا كەلتٸرەدٸ. قوزعالىس پارلامەنتتە قابىلدانباعان بۇرىنعى ۇسىنىستارىنا سٸلتەمە جاساپ, ممەجٸلٸستٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ ەلدەقايدا كٶپ بولۋى كەرەك دەگەندٸ العا تارتادى. بۇل رەتتە «اق جول» سوعان قاراماستان سىرتقى ساياسات مەسەلەلەرٸنە توقتالىپ, الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداققا كٸرۋ مەسەلەسٸن كٶتەرۋدٸ ۇسىندى.
ال قحپ سوتسياليستٸك جولداۋدى ۇسىندى: بيلٸك حالىققا, جەر سوعان جۇمىس ٸستەيتٸندەرگە, مەملەكەتتٸك كومپانييالاردىڭ اكتسييالارى ەربٸر ازاماتقا. قوزعالىس سەن-سالتانات سالىعىن ەنگٸزۋدٸ, تسەنزۋرانى جويۋدى جەنە بارلىق ساياسي پارتييالاردى تٸركەۋدٸ جاقتايدى.
«اۋىل» اۋىلدار مەن اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋعا دەن قويدى. ونىڭ ۇسىنىستارىنىڭ قاتارىندا «جەر تۋرالى» زاڭدى ازاماتتاردىڭ پايداسىنا قايتا قاراۋ, مەملەكەتتٸك اگروبانك قۇرۋ, اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋشٸلەرگە سالىقتى الىپ تاستاۋ جەنە حالىقتىڭ از قامتىلعان بٶلٸگٸنە ازىق-تٷلٸك كارتاسىن ەنگٸزۋ سيياقتى مەسەلەلەر بار. جسدپ باسىمدىقتارى – ساياسي رەفورمالاردى جانداندىرۋ, بارلىق زاڭنامانى تولىق قايتا قاراۋ, سىبايلاس جەمقورلىقپەن قاتاڭ كٷرەس (شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتۋ قۇقىعى جوق سىبايلاس جەمقورلىقپەن اينالىساتىن شەنەۋنٸكتەردٸڭ ماكسيمالدى مەرزٸمٸ) جەنە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەيتاراپتىعى.
رەسپۋبليكانىڭ «تسيفرلىق كٶشپەندٸلەرٸ» مەكتەپتٸڭ ەكوجٷيەسٸن ٶزگەرتۋ, تەحنوپاركتەردٸ دامىتۋ, مەديتسينالىق كٶمەكتٸ تۇتىنۋشىعا باعىتتاۋ, زاڭنامانى كەسٸپكەرلەردٸڭ پايداسىنا قايتا قاراۋ, مەملەكەت ٷلەسٸن ازايتۋ قاجەتتٸگٸن العا تارتىپ, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەردٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قويىپ وتىر. تسيفرلاندىرۋ كەز كەلگەن باعىتتىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى. «بايتاقتا» «اۋىل» باعدارلاماسى سيياقتى جوعارى مامانداندىرىلعان باعدارلاما بار: جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋ جەنە تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋ باسىمدىقتارى دەپ اتالادى.
ەرتٷرلٸ ريتوريكا مەن باسىمدىقتاردىڭ رەتتٸلٸگٸنە قاراماستان, بارلىق باعدارلامالاردىڭ ورتاق تۇستارى بار. سونىڭ بٸرٸ – قازاق تٸلٸن نىعايتۋ, ونى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ازاماتتارى بٸلۋٸ كەرەك. ۇپك ونى وقۋ ٷشٸن تەگٸن كۋرستار قۇرۋدى, رەسپۋبليكا – شەتەل فيلمدەرٸن مٸندەتتٸ تٷردە دۋبلياجداۋدى ەنگٸزۋدٸ جەنە ەلەم ەدەبيەتٸن قازاق تٸلٸنە بەلسەندٸرەك اۋدارۋدى ۇسىنادى.
سونداي-اق بارلىق پارتييالار قازاقستاننىڭ ەرتە مە, كەش پە, پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا اينالۋىن, ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدى, بلوكتاۋ مەن تسەنزۋرانى جويۋدى جاقتايدى.
