Qazirgi tańda tegin meditsinalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi aiasynda em júrgiziletin syrqat túrleri óte kóp. Turǵyndar olardyń birin bilse, endi birin bilmeýi múmkin. Sondai syrqattardyń biri – Parkinson aýrýy. Aýrýdyń aldyn alý maqsatynda, biz búgin osy syrqat jaiynda aitýdy jón kórdik.
Parkinson aýrýy — midyń júikelik jasýshalarynyń birtindep semýi (tirshiligin joiýy) saldarynan paida bolatyn aýrý. Mundaida adamda dirildeý, jalpy qimyldyń nasharlaýy, qimyl-qozǵalystyń qiyndaýy, úilesimsizdigi, tepe-teńdiktiń buzylýy baiqalady. Naýqas ózi jýyna almaidy, tamaq ishe almaidy, kiine almaidy, bir sózben aitqanda kúndelikti qajetin óz betinshe atqara almaidy. Syrqat baiaý túrde, qimyl qyzmetine, bulshyq et pen qan tamyrlardyń shiraqtyǵyna, tynys alýǵa, júrek qyzmetine jaýap beretin, midyń ortasynda ornalasqan jasýshalar buzylǵanda damidy.
Statistikaǵa súiensek, Parkinson aýrýyna 50-60 jasqa deiingi adamdardyń 1% shaldyǵady eken. Áielderge qaraǵanda er adamdar jiirek aýyrady. Aýrýdyń alǵashqy simptomdary HIH ǵasyrda sipat alǵan. Syrqat ony anyqtaǵan dáriger Djeims Parkinsonnyń tegimen atalady.
Elordamyzda, Áleýmettik meditsinalyq saqtandyrý qorynyń Nur-Sultan qalasy boiynsha filialynyń meditsinalyq qyzmetterdi jetkizýshileriniń biri Neirohirýrgiia ulttyq ortalyǵynda tegin meditsinalyq kómektiń kepildendirilgen kólemi (TMKKK) esebinen intrakranialdy neiroúdetkish elektrodyn (elektrodtaryn) aýystyrý nemese implantatsiialaý otalary (operatsiialary) jasalady. Parkinson aýrýyn hirýrgiialyq jolmen emdeý naýqastardyń jaǵdaiyn edáýir jaqsartady. Ota jasalǵanǵa deiin naýqas tósekten tura almaityn jaǵdaida bolsa, otadan keiin erkin júrip-turyp, tamaǵyn iship, kiine alady. Iaǵni, naýqas jańa ómir bastaǵanmen birdei, óz-ózine keledi.
Ókinishke qarai, Parkinson aýrýyn tolyq emdeý tásili tabyla qoiǵan joq. Atalǵan ota álemdik standart boiynsha jasalady jáne joǵary jetistikke ie.
Meditsinalyq qyzmet sapasyn basqarý júiesiniń derekterine súiensek, Neirohirýrgiia ulttyq ortalyǵynda osy diagnoz boiynsha 2017 jyly – 29 adamǵa, 2018 jyly – 36 adamǵa, al 2019 jyldyń 1-toqsanynda – 4 adamǵa ota jasalǵan.
1-diagramma. Neirohirýrgiia ulttyq ortalyǵynda Parkinson aýrýy diagnozy boiynsha ota jasalǵan naýqastar sany (adam).
Ádette, naýqastar aýrýdyń alǵashqy belgilerine mán bermeidi. Eger:
- qol-aiaq qozǵalysynyń báseńdeýi;
- mimikalyq belsendiliktiń (bet bulshyq etiniń belsendiligi) joiylýy nemese qiyndaýy;
- bulshyq et shiraqtyǵynyń artýy;
- jii qulaý, júristiń ózgerýi, búkireiý;
- sóileýdegi ózgerister;
- qýyqtyń disfýnktsiiasy (neseptiń jii kidirýi nemese ustamaýy);
- sozylmaly depressiia;
- úreilený, kúizelis;
- oilardyń shatasýy;
- esten taný;
- galliýtsinatsiia (joq zattardy kórgendei nemese dybystardy estigendei bolý) baiqalsa, dereý dárigerge kóriný kerek. Sebebi, syrqat asqynar bolsa, onyń saldary óte aýyr.
Parkinson aýrýynyń paida bolý qaýpin azaitý úshin ýytty zattekterdi, sondai-aq, dárilerdi artyq tutynbaǵan, mysaly, neiroleptikterdi múmkindiginshe qabyldamaǵan durys. Bas súiek-mi jaraqaty da osy aýrýǵa shaldyqtyrýy yqtimal. Belsendi jáne salaýatty ómir saltyn ustaný, organizmge qolaisyz ekologiialyq faktorlardyń áserin joiý, infektsiialyq aýrýlardy ýaqytyly emdeý, aqyl-oi jáne dene eńbegimen turaqty shuǵyldaný aýrýdyń aldyn alýǵa yqpal etedi. Salaýatty ómir – saýlyǵymyzdyń kepili!
Janargúl ÚMBETOVA