Pandemiiamen kúreste bekem birlik pen qatań tártip qajet – Erlan Qarin

Biyl adamzat úshin synaqqa toly jyl boldy. Úshinshi dúnie­júzilik so­ǵys­tyń elesinen qorqyp júr­gende álem­di kútpegen jer­de koronavirýs pan­demiiasy jai­lady. Birde-bir tany­mal álemdik taldaý ortalyǵy bul jaǵ­daidy dál boljai almady. Jáne ony bol­jaýdyń múmkin emestigin de kó­rip otyrmyz. Óitkeni saiasi ne­mese eko­nomikalyq qaterlerdi sha­malaýǵa, bol­jaýǵa bolsa da, bio­logiialyq qaýip­tiń qaidan jáne qa­lai órshitinin, árine bol­jaý óte qiyn. Sondyqtan pandemiia álem memleketteri úshin bir alapat tabiǵi apat sekildi kenetten tóngen qa­ter edi. Osyǵan orai QR Prezidentiniń keńesshisi Erlan Qarinniń «Aiqyn» gazetinde jariialanǵan pandemiia týraly maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Alapat indettiń surapyl saldary

Ártúrli dini ilimderde aqyrzamannyń bel­gileri týraly aitylady. Solarǵa súiene oty­ryp, keibir oishyldar álemdi jailaǵan pan­demiiany sol aqyrzamannyń bir belgi­sine de teńeýde. Árine, bul qatty ásireletip be­rilgen baǵa, onyń ústine adamzat tari­hyn­da buryn da jer betinde túrli indet tarap, sonyń saldarynan milliondaǵan adam­dar­dyń ómiri opat bolǵan. Iaǵni, bul birinshi ne sońǵy indet emes ekeni anyq. Jahandaný úde­risi kúsheiip, jer betindegi halyqtyń sa­ny artyp, túrli elder arasyndaǵy qarym-qa­tynas keńeigen saiyn koronavirýs siiaq­ty jańa bir virýs pen aýrýlardyń paida bo­lyp, tez arada memleketter men qurlyqtar arasynda taralý qaýpi endi jiilei túsetini anyq.

Biraq qazirgi pandemiia, shynynda da adamzat tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan álemdik daǵdarysqa ákelip soqtyrdy. Bir­qatar saiasatkerler men sarapshylar álem­degi qazirgi oqiǵalardy sýrettegende kino men pýblitsistikadaǵy Perfect storm nemese «Alapat daýyl» degen obrazdyq ataýdy qoldanyp júr. 

Iaǵni, bul bir sátte birneshe jaǵymsyz faktordyń toǵysyp, qalyptas­qan onsyz da kúrdeli jaǵdaidy odan beter birneshe ese ýshyqtyryp jiberýi. Rasynda, biylǵy adamzat balasynyń basyna túsken synaqtar bir apattyń sońynan basqa bir apat kelip túsken shet-shegi kórinbeitin alapat daýyl siiaqty kórinedi. Koronavirýs­tyń taralýy saldarynan, memleketter ara­synda shekaralar jabylyp, kólik qa­tynasy toqtap, saýda-sattyq quldyrap, álemdik ekonomikanyń damýy múldem tejeldi.

Endi jýyq arada álemdik ekonomikanyń qalpyna tez qaita oralýy kúmándi. Sarap­shylardyń aitýynsha, kóptegen elderdegi ekonomikalyq jaǵdaidyń turaqtalyp, qaita ósýi úshin kem degende 2-3 jyl kerek. Bi­rikken Ulttar Uiymynyń mamyr aiyn­daǵy boljamdarynda jahandyq ekonomika 3,2% qysqaryp, jalpy ekonomikalyq jo­ǵaltym 8,5 trillion AQSh dollaryn qurai­dy dep jariialaǵan bolatyn. Ásirese, pan­demiianyń teris ekonomikalyq áserin da­my­ǵan memleketter sezetin bolady, bul el­derdiń jalpy ishki ónim kórsetkishteri – 5%, al óndiris kólemi 0,7% qysqarýy yq­ti­mal. Jalpy, álemdik saýda kólemi 20% tó­men­deidi.

Qazirgi tusta barlyq memleketterdiń al­dynda turǵan bir ǵana maqsat bar. Ol – pandemiia saldarynan týyndaǵan jańa qaýip-qaterge tótep berip, óz ómirsheńdigin saqtap qalý.

Iá, qazirgi jaǵdaidy kóptegen saiasatker­ler men sarapshylar amalsyzdan soǵysqa teńeýde. Sebebi soǵys jaǵdaiyndaǵydai bul kúreske orasan zor resýrs jumyldyrylýda. Se­bebi bul kúrestiń quny – adamdardyń ómi­ri men densaýlyǵy jáne memleketterdiń turaqtylyǵy. Qazirdiń ózinde bul indettiń ke­sirinen álem boiynsha 600 myńǵa jýyq adam kóz jumdy (16 shilde 2020 j. boiynsha – 587 231 adam). 

Pandemiiamen kúreste kimnen úlgi alýymyz kerek?

Pandemiiamen kúres bastal­ǵaly tórt-bes aida álem elderiniń indetpen kúresý tásiline qarai, sol eldegi saiasi-memlekettik bas­qarý júiesiniń tiimdiligi de sái­kesinshe baǵalanýda. Sarapshylar arasynda, salystyrmaly túr­de Qytai, Japoniia, Italiia, Shvetsiia, Belarýstiń koro­na­virýsqa qarsy júrgizgen amal-tásilderi qarastyrylady. Bu­lardyń birinde qatań karantin engizilse, endi keibirinde tipti shekteýler bolmady.

Joǵaryda keltirilgen el­der­­diń saiasi júieleriniń erek­­she­lik­terin eskere oty­ryp, bir­qatar sarap­shylar or­ta­lyq­tandyrylǵan bi­lik júie­leri qa­lyp­tasqan mem­­le­ketter pan­de­miia­men ana­­ǵurlym náti­jeli kúresýde de­gen oi-tu­jy­rym­daryn ja­saýda. 

Keibireýler, tipti sol arqyly avtoritarlyq saiasi qurylymdardyń artyqshylyǵyn atap, batystaǵy demokratiialyq júielerdiń jańa qaýip-qater­lermen kúreste álsizdigin dá­lel­deýge tyrysýda. Iaǵni, «Koro­navirýsty demokratiia ma, álde avtoritarizm tez jeńe ala ma?» degen suraqty tótesinen qoiýda. Sóitip, bireýler úshin pan­demiiamen kúrestiń ózi de ideolo­giialyq soǵystyń jańa bir mai­danyna ainaldy.

Árine, pandemiiamen kúres nátijeligi men saiasi júieniń ereksheligi bul daýly, óte kú­mán­di taqyryp. Óitkeni pan­demiiany aýyzdyqtatýda saiasi rejimniń formasy emes, jal­py memlekettik basqarý júie­siniń tiimdiligi, qandai da bolsyn bilik sol pandemiiamen kúresti qanshalyqty durys uiym­dastyryp, qoǵamdy ju­myl­dyra alady, mine soǵan bai­lanysty. Mysaly, Qytai bi­ligi qatań tártipti ornatsa, Japon úkimeti azamattarǵa arqa súiedi. Degenmen maýsym aiyn­da Qytai biligi Beijiń mańaiyn­da koronavirýstyń jańa oshaǵy paida bolýyna bai­lanysty el astanasynda qai­ta­dan karantindi kúsheitýge májbúr boldy, al Japoniiada jańa virýs­ty juq­tyrǵan­dardyń sany qai­ta­dan óse bastady. 

Iaǵni, jurttyń bárine úlgi bolarlyqtai ortaq bir model joq. Bul jańa virýs adamnyń immýndy júiesin álsiretip, baiaǵydan kele jatqan basqa bir syrqattaryn qozdyrtsa, sol siiaqty pandemiia da túrli saiasi-memlekettik júielerdiń osal tustaryn ashyp kórsetýde. Qandai da bir mem­lekettiń koronavirýspen kúres strategiiasyn ozyq, úlgili dep aitýǵa áli erte. Barlyǵy da qatelesip, jańylysyp jatyr, jantalasyp, durys joldy izdeýde. Alda áli pandemiianyń ekinshi tolqyny bar, onyń soq­qysy qazirgiden de qatty bolýy yqtimal.

Álem memleketteriniń pan­demiiamen kúres tásilderin salystyrǵanda bul elderdiń saiasi-memlekettik basqarý júie­leriniń erekshelikterin ǵana emes, sonymen qatar ekonomikalyq áleýeti, meditsina, ǵylym, bilim salalarynyń damý deńgeilerin jáne mádeni qundylyqtar júie­sin de eskerý qajet. Tipti, kóp jaǵdaida koronavirýstyń taralýyn tejeýde sheshýshi róldi atqarǵan bilik júiesiniń qurylymy emes, ol sol eldegi aza­mattardyń jaýapkershiligi men sanaly áreketi boldy. Mysaly, Japoniia úkimeti elde tótenshe jaǵdai men karantindi engizgende, 13-15 milliondyq Tokionyń kósheleri úsh saǵattyń ishinde bosap qalǵan. Bul jerde aita ketetini, Japoniiada tó­ten­she jaǵdai talaptaryn saqta­maǵany úshin ákimshilik jaza belgilenbegen.

Osy rette, «Qazaqstanda mem­leket pandemiiamen kú­resti qanshalyqty durys uiym­dastyra aldy?» degen oryn­dy suraq týyn­daidy. Sebebi sońǵy eki ap­tada eldegi epi­de­mio­logiialyq jaǵ­daidyń kúrt ýshy­ǵýyna bai­lanysty birqatar qoǵam qairatkerleri men sarapshylar áleýmettik jelide «bilik koronavirýspen kúreske daiyn bolmady, sosyn ol kúresti durys uiymdastyra almady, eshqandai da jumys júr­gizilmedi» degen siiaqty pikirler aitýda. 

Qalyptasqan jaǵdaida, árine syn-pikirlerdiń aitylý sebebi túsinikti jáne keibir sol pikirlerdiń negizi baryn da moiyndaý qajet. Biraq elde koronavirýsqa qarsy eshqandai jumys júrgizilmedi jáne ol múl­de nátijeli bolmady deý aqi­qatqa qaishy keletinin de aitýy­myz kerek. Kerisinshe, Qazaqstan biligi bastapqyda koronavirýsqa qarsy óte tiimdi strategiia ja­saq­tap, ony nátijeli iske asyr­ǵan memleketterdiń biri boldy.

Qazaqstannyń pandemiiamen kúres qadamdary

Birqatar sarapshylar mem­leket qabyldaǵan sharalardyń esebin naýryz aiynyń ortasynan bastap júrgizip keledi. Bul – qate. Ol kezde mektepter men jo­ǵary oqý oryndarynda sa­baqtar toqtatylatyny jáne elde tótenshe jaǵdai engiziletini jariialanǵan bolatyn. Shyn máninde, alǵashqy túbegeili sharalar odan da erte, qańtarda, iaǵni Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy COVID-19 jaǵ­daiyn pandemiia dep jariia­la­mai turǵanǵa deiin biraz ýa­qyt buryn qabyldandy. 

24 qań­tarda koronavirýs epi­de­miiasynyń oshaǵyna ainalǵan Qytaidyń Ýhan qalasynda al­ǵashqy karantin shekteýleri engizilgende, qańtardyń 26-synda Prezident Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke koro­na­virýstyń Qazaqstan aýmaǵyna taralýyna jol bermeý jóninde naqty uiymdastyrý sharalaryn qabyldaýdy tapsyrdy. Sol kúni Úkimettiń vedomstvoaralyq komissiiasy quryldy.

Sonymen birge eki qalanyń – Nur-Sultan men Almatynyń infektsiialyq aýrýhanalarynda qosymsha reanimatsiialyq bokstar quryldy.

Dál osy kezde, qańtardyń 27-30 kúnderi Ulybritaniia, Germaniia men Italiiada alǵash ret koronavirýsty juqtyrǵandar anyqtaldy. Ol kezde Eýropa memleketteri qandai bir sharalardy áli qabyldamaǵan bolatyn. Iaǵni, Qazaqstannyń Qytaimen shekaralas el ekenin eskeretin bolsaq, koronavirýs bizdiń elge sol qańtar aiynyń sońy men aqpan aiynyń basynda enýi múmkin edi.

Ekinshiden, tiisti sheshimder men sharalar kezeń-kezeńimen qabyldandy. Joǵaryda atap ótkenimizdei, alǵashqy sharalar qańtardyń 26-sy qabyldandy. Al qańtardyń 31-i sanitarlyq-epi­demiologiialyq baqylaýdy kúsheitýdiń ekinshi kezeńi bas­taldy: shekaralardaǵy sani­tarlyq pýnktterge qosymsha 150 maman jiberildi, jańa in­fektsiianyń zerthanalyq diag­nostikasy retteldi, klinikalyq emdeý hattamasy bekitildi.

Aqpannyń 20-synan bastap bilik infektsiianyń ákelinýi men taralýynyń aldyn alý boiynsha kúsheitý sharalarynyń úshinshi kezeńin iske asyrýǵa kóshti: infektsiianyń taralý qaýpine bailanysty elderdi úsh sanatqa saralaý ádistemesi engizildi, shetelderden kelgen adamdarǵa tiisti meditsinalyq monitoring ornatyldy, áýe reisteri qysqartyldy, keiin toqtatyldy.

Naýryzdyń 1-i sanitarlyq-epidemiologiialyq baqylaýdy kúsheitýdiń tórtinshi satysy engizildi. Karantin elderdiń tizimi keńeitilip, ol jaqtan kelgen adamdarǵa monitoringtik jáne karantin sharalary qa­byldandy.

Naýryzdyń 2-si Úkimet­tiń otyrysynda Qazaq­stan territoriiasynda koronavirýs­tyń taralýyna jol bermeýge ba­ǵyttalǵan qosymsha shara­lar qarastyrylyp, elde koro­navirýs infektsiiasy anyq­ta­lyp, taralǵan kezdegi is-qi­­­myl­­dyń jańa Algoritmi ázir­­lendi («B jospary»). Úshin­shi­den, bilik qashanda shuǵyl áre­ket jasap otyrdy. Ońtústik-Shyǵys Aziiadaǵy, Taiaý Shyǵys pen Eýropadaǵy birqatar el­derdegi epidemiologiialyq jaǵ­daidyń kenetten nasharlaýyn eskere otyryp, naýryzdyń 2-sinde Memleket basshysy eldegi birqatar qoǵamdyq is-sha­ralarǵa tyiym saldy. 

Al naý­ryzdyń 11-inde Dúniejúzilik den­saýlyq saqtaý uiymy koro­navirýs pandemiiasy dep jariia­laǵannan keiin naýryzdyń 12-sinde Qazaqstan Prezidenti birqatar memlekettik organ bas­shylarymen keńes ótkizip, Úkimetke jańa virýstyń eli­mizge taralýyna jol bermeý shara­laryn qatańdatý jóninde naqty tapsyrma berdi.

Naýryzdyń 13-i elde alǵash ret koronavirýsty juqtyrǵandar anyqtaldy. Sol kúni Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń jáne birqatar memlekettik organnyń basshylary qatysýymen shu­ǵyl áreket etý shtabynyń oty­rysyn ótkizip, karantin tártibin kúsheitýge baǵyttalǵan jańa is-sharalardy jariialady. Al naýryzdyń 15-i Prezident res­pýblikada tótenshe jaǵdaidy engizý týraly Jarlyqqa qol qoiyp, kelesi kúni Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan hal­­qy­na te­le­vi­ziialyq úndeý joldady.

Osylaisha, Qazaqstan biligi shuǵyl sheshimder qabyldaý arqyly epidemiiany qatty ór­shitip almai, ýaqytty utýǵa múm­kindik aldy. Joǵaryda ait­qanymyzdai, Qytaimen shekara­laspaityn elderdiń ózinde koro­navirýsty juqtyrǵandardyń alǵashqy oqiǵalary qańtar jáne aqpan ailarynda tirkelgen bolatyn jáne Qazaqstanda qa­byldanǵan sheshimder álem­degi jáne eldegi jaǵdaiǵa sáikes, kezeń-kezeńmen júzege asyryldy. Osynyń arqasynda koronavirýstyń Qazaqstanǵa enip, onyń el ishinde aýqymdy taralýy barynsha tejeldi.

Eger Qazaqstan biligi der kezinde sheshimderdi qabyl­damaǵanda qazirgi ahýal elimizde naýryz-sáýir ailarynda qalyp­tasar edi, al kóktemde ádette túrli maýsymdyq syrqattardyń taralatynyn eskersek, onda barlyq aýrýhanalar sol kez­diń ózinde lyq tolatyn edi. Son­dyqtan Qazaqstan pandemiiamen kúresti múldem uiymdastyra almady deý eshbir shyndyqqa sai kelmeidi. 

Qazaqstan biligi alǵashqy tolqyndy edáýir tejei aldy. Ony moiyndaý kerek. Mysaly, naýryzdyń 28-inde Memlekettik komissiia Nur-Sultan men Almaty qalalarynda karantin tártibin kúsheitýdiń arqasynda atalǵan qos qalada eki aptada koronavirýs infektsiiasy taralýynyń ósý qarqyny bir­shama báseńdegen bolatyn.

Alaida maýsym aiynda jaǵdai qaitadan kúrt nasharlai bastady. Buǵan sebep – mamyr aiynda tótenshe jaǵdai alynǵannan keiin pandemiiamen kúreske jaýapty memlekettik organdar men jalpy turǵyndar salǵyrttyq tanytyp, bosańsyp ketýi. 

Densaýlyq saqtaý ministrligi, jergilikti bilik organdary tó­tenshe jaǵdai toqtatylǵannan keiin pandemiiaǵa qarsy kúresti durys uiymdastyra almaǵany bir bólek, qarapaiym azamattar da jappai túrli is-sharalar ótkizip, sanitarlyq normalardy ustanbady. Bir sátte baiaǵydan kele jatqan birneshe áleýmettik dertimiz bir núktede qosyldy desek te bolady – biýrokratiia, jemqorlyq, azamattardyń bei­qamdyǵy, saýatsyzdyǵy. 

So­nyń saldarynan 11 mamyrdan bas­tap maýsym aiynyń aia­ǵyna deiin, iaǵni tótenshe jaǵ­dai toqtatylyp, karantin shekteýler alynǵannan keiin virýstyń taralýy 7 esege ósti. Árine, jaýapty memlekettik organdar tarapynan jiberilgen qatelikter bar, ony eshkim ja­syrmaidy jáne memleket bas­shylyǵy jaýapty organdar tarapynan bolǵan qatelikter men sátsizdikter týraly ashyq aityp otyr. Tipti, sol qatelikterdi shu­ǵyl túrde túzetýge tiisti kadr­lyq jáne de basqa qajetti qatań sheshimder qabyldandy. 

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń negizgi usta­nymy – pandemiiaǵa qarsy kúresti tek joǵary deńgeide uiym­dastyryp qoimai, ony ashyq, jariia túrde júrgizý. Sol sebepti naýryz aiynyń basynan bastap Prezident turaqty túrde el aldyna shyǵyp, úndeý jariialap, atqarylyp jatqan jumystar jóninde tiianaqty túrde túsinikteme berip otyrdy.

Maýsym aiynyń 29-ynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev koronavirýs indetiniń taralýyna qarsy jańa kúres sharalary jóninde jańa málimdeme jasady: pandemiiamen kúresti ortalyqtandyrylǵan qurylym arqyly uiymdastyrý; karantin tártibin qaitadan kúsheitý, laboratoriialyq zert­teýlerdiń sapasyn arttyrý.

Karantinniń kúsheitilýi óz nátijesin berdi – bir ǵana Nur-Sultan qalasynda 10 kún ishinde jedel járdem shaqyrýy táýligine 2 800-den 1 600-ǵa deiin azaiǵan. Meditsinalyq ortalyqtarǵa kelip túsetin naý­qastardyń sany eki ese, sonyń ishinde pnevmoniiamen kelip túsetinderdiń sany 14 paiyzǵa azaiǵan. Iaǵni, indetti toqtatýdyń birden-bir joly – karantin. Al karantin normalary neǵurlym qatań bolsa, soǵurlym indettiń taralýy da tez azaiady. 

Áigili aqyn, jazýshy Svetqali Nurjan «bul kórinbeitin jaýmen, kórin­bei júrip soǵysý kerek» dep osy indetpen kúresýdiń basty amalyn osylai dál aitty. Biraq sońǵy ýaqytta jaǵdaidyń tipti kúrdelenip, adam óliminiń sany artqanyna qaramastan, 5-15 shilde aralyǵynda 2 myńǵa jýyq túrli saýda, tamaqtaný oryndary karantin normalaryn buzǵany anyqtalǵan. Karantin jaǵdaiynda osylai bolsa, karan­tinnen keiin qalai bolmaq?!.

Kúreste qalai jeńemiz?

Álemdegi qazirgi jaǵdai pande­miianyń uzaqqa sozylatynyn kórsetýde. Alaida endi kóp nárse tek qana memlekettiń tez ári tabandy áreketterine ǵana emes, sonymen birge qoǵamnyń da jaýapkershiligine bailanysty. Mysaly, koronavirýstyń Japoniia men Singapýrdaǵy aýqymdy taralýyn sol elderdegi azamattardyń sanaly áreketteri tejep otyrǵany týraly kóp aitylady. Aqiqatynda solai. Árine, Japoniiada da qazir jaǵdai qaitadan ýshyǵa tústi. Degenmen 125 milliondyq Ja­poniia úshin qazirgi kórsetkish odan da joǵary bolýy múmkin edi. Sondyqtan bul jaýmen kúresýdiń negizgi qarýy –tártip jáne birlik.

Eń aldymen, tártip. Al onyń ózi jaýapkershilik pen tiia­naqtylyqqa negizdeledi. Tártipke júginý qarapaiym sani­tarlyq normalardy ustanýdan bastalady. Birneshe ai boiy barlyq aqparat quraldarynda qalyptasqan jaǵdaiǵa bai­lanysty sanitarlyq normalardy qatań saqtaý qajet ekeni jó­ninde qaita-qaita aitylyp, nasi­hattalyp jatqanyna qaramastan, azamattardyń birqatary sol erejelerdi ustanbaidy. 

Bet­perdeni taqpaǵandy aitqannan bólek, ártúrli otbasylyq, basqa da jiyndar ótkizilip jatyr. Tótenshe jaǵdai engizilgen ýaqyt aralyǵynda (16 naýryz ben 11 mamyr arasy) – respýblika boiynsha karantin tártibin buzǵan 20 041 oqiǵa tirkelgen! 

Endi mine, osynyń barlyǵy virýsty juqtyrǵandar sanynyń birneshe esege ósýine ákelip soqtyrdy. Ras, meditsina uiymdarynyń bul jaǵdaiǵa tolyq daiyn bolmaǵany, dári-dármekpen jetkilikti qamtamasyz etilmegeni de jaǵdaidyń kúrdelenýiniń bir sebebi. Biraq bul sol qalyptasqan jaǵdaidyń saldarynan týyn­daǵan problemalar edi. Qoǵam deńgeiinde ony moiyn­da­ma­iynsha, bul indetpen kúresimiz eshqandai da nátije bermeitini anyq. 

Pandemiia memlekettik basqarý júiesindegi qordalanǵan problemalardy qalai ashyp kórsetse, sol siiaqty bul indet qazaq qoǵamy talai jyldar boiy aryla almai júrgen jaǵymsyz daǵdy-ádetterimizdi taǵy da kózimizge shuqyp kórsetti.

Dál osy ýaqytta qazaqqa birlik pen yntymaq aýadai qajet. Bilik ókili birlik týraly sóz qozǵasa, ony nasihat dep qabyldaitynyn bilemin. Biraq qalai desek te, qazir ózara esep aiyrysyp, daýlasyp, aitysatyn kez emes. Birigetin kez. Bir- birimizge qoldaý kórsetip, tirek bolatyn shaq. Sondyqtan birlik týraly qaitkende de aitylýy qajet. Áleýmettik jeli buryn da yza men synǵa, qyzǵanysh pen kórealmaýshylyqqa toly bolatyn. 

Jaraidy, bilikke qatysty aitylyp jatqan bir­qatar syn-pikirlerdiń negizi baryn moiyndaiyq. Jónimen aitylǵan qandai da pikirdiń orny bólek. Biraq sońǵy ýa­qytta áleýmettik jelide, tipti bilik ókili emes, basqa da qo­ǵam belsendileriniń igi bastama­laryna da kúmánmen qarap, synnyń astyna alyp jatqanyn jii baiqaimyz. 

Mysaly, jýyrda birqatar eriktiler aýrýhanalarǵa jańa qural-jabdyq jinady. Al jurt onyń astarynda basqa bir maqsat izdep, áreketterin áshkerelep jatty. Osydan keiin bir igi is isteýge kimniń qulqy bolady?!

Birimizdi-birimiz qarala­ǵansha, qaita bir-birimizdi ji­gerlendirmeimiz be?! Biliktiń ókili bolsyn, qoǵam belsendisi bolsyn, onyń áreketterinen kemshilik pen qate izdegenshe, aqyl-keńes, oiǵa oi qossa, jón bolar edi ǵoi. Jýyrda Mańǵystaýda birqatar jergilikti belsendi azamattar ózderi bastama kóterip, eldi jailaǵan indetpen kúresýge úles qosamyz dep «Halyqqa kómek» atty qoǵamdyq shtab qurǵan eken. 

Jergilikti kásipker jigitter ýaqytty keshiktirmeý úshin shuǵyl jabdyqtardy ózderi alýǵa kómektesedi. Kún saiyn keshke qoǵamdyq shtab ókilderi oblys, qala basshylyǵymen kezdesip, erteńgi kúnniń josparyn birge talqylaidy. Mine, bilik pen qoǵam arasynda yntymaq bar jerde qandai másele bolmasyn, óz sheshimin tabatyny sózsiz.

Koronavirýsty juqtyryp, aýyrǵan azamattarmen sói­leskenimde meniń baiqaǵanym, bul aýrý ókpe men júrekke emes, adamnyń rýhyna soqqy berip, adamnyń kóńilin qulazytyp, eńsesin túsirip, ezip jiberetin aýrý eken. Al endi bul indet qazir tutas adamzattyń, ulttyń kóńilin qulazytyp otyr. Qalyń jurttyń ta, indetpen kúrestiń aldyńǵy shebinde júr­gen azamattar da, bári sharshady. Qanshama otbasy jaqyndarynan aiyrylyp jatyr. Árbir adamnyń qazasy týraly habar júrekke salmaq salyp, janymyzǵa tereń batady. Ásirese, sońǵy kúnderi qaraly lentaǵa ainalǵan áleýmettik jelini qaraý óte qiyn. Sol jelide bireýdiń sýreti shyqsa nemese úiden bireý telefon shalsa, júregiń selk ete túsetin jaǵdaiǵa jettik. Iá, jaǵdai kúrdeli. Qatelikter de boldy. Biraq jiberilgen qatelikterdi bilik joqqa shyǵaryp otyrǵan joq, qaita olardy túzetýge tiisti sharalardy shuǵyl túrde qabyldap jatyr. Barlyq mem­leketter de osy jarty jylda birde keshigip, birde qatelesip áreket etýde. Sebebi bul alapat indetpen kúresýdiń ońai bir joly, ádisi, tásili joq. Mundai jaǵdai tek bizdiń elde ǵana emes, basqa da elderde tirkelýde. Basqa elderde de pandemiia saldarynan adam ólimi toqtamai tur. 

Bir-eki ai buryn sol Eýropa elderindegi aýrýhanalardyń edeninde jatqan naýqas adamdardyń, ólikterdi tasyp apara jat­qan júk mashi­nalarynyń vi­deolaryn qalaisha tez umyttyq?! Desek te, qansha adam bizdiń elde jaǵdaidyń kúr­deliligine qaramastan, emdelip shyǵyp jatyr. Bul kúreske osy ýaqytta júzdegen myń adam jumyldyryldy. Meditsina, politsiia qyzmetkerleri 5 ai boiyna kúndiz-túni, demalys­syz jumys istep jatyr. Tó­tenshe rejim resmi túrde aiaqtal­ǵanymen, memleket basshylyǵy da tótenshe jaǵdaidaǵydai qyzmet etip jatyr. 

Jaǵdai kúr­­deli, biraq baqylaýda. Son­dyqtan bári kúirep, qirap jatyr deýge taǵy da bol­mai­dy. Joqty, jetispegen tusty aitsaq, onda bardy da, jetis­tik­ti de aitý kerek. Alla qalasa, bul synnan da elimiz aman-esen ótedi. Sondyqtan eńsemizdi kóterip, birlik pen yn­tymaǵymyzdy kórsetip, kúre­simizdi jalǵastyra berýimiz kerek.