بيىل ادامزات ٷشٸن سىناققا تولى جىل بولدى. ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ ەلەسٸنەن قورقىپ جٷرگەندە ەلەمدٸ كٷتپەگەن جەردە كوروناۆيرۋس پاندەميياسى جايلادى. بٸردە-بٸر تانىمال ەلەمدٸك تالداۋ ورتالىعى بۇل جاعدايدى دەل بولجاي المادى. جەنە ونى بولجاۋدىڭ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن دە كٶرٸپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق قاتەرلەردٸ شامالاۋعا, بولجاۋعا بولسا دا, بيولوگييالىق قاۋٸپتٸڭ قايدان جەنە قالاي ٶرشيتٸنٸن, ەرينە بولجاۋ ٶتە قيىن. سوندىقتان پاندەمييا ەلەم مەملەكەتتەرٸ ٷشٸن بٸر الاپات تابيعي اپات سەكٸلدٸ كەنەتتەن تٶنگەن قاتەر ەدٸ. وسىعان وراي قر پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ ەرلان قاريننٸڭ «ايقىن» گازەتٸندە جارييالانعان پاندەمييا تۋرالى ماقالاسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
الاپات ٸندەتتٸڭ سۇراپىل سالدارى
ەرتٷرلٸ دٸني ٸلٸمدەردە اقىرزاماننىڭ بەلگٸلەرٸ تۋرالى ايتىلادى. سولارعا سٷيەنە وتىرىپ, كەيبٸر ويشىلدار ەلەمدٸ جايلاعان پاندەمييانى سول اقىرزاماننىڭ بٸر بەلگٸسٸنە دە تەڭەۋدە. ەرينە, بۇل قاتتى ەسٸرەلەتٸپ بەرٸلگەن باعا, ونىڭ ٷستٸنە ادامزات تاريحىندا بۇرىن دا جەر بەتٸندە تٷرلٸ ٸندەت تاراپ, سونىڭ سالدارىنان ميلليونداعان ادامداردىڭ ٶمٸرٸ وپات بولعان. ياعني, بۇل بٸرٸنشٸ نە سوڭعى ٸندەت ەمەس ەكەنٸ انىق. جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸ كٷشەيٸپ, جەر بەتٸندەگٸ حالىقتىڭ سانى ارتىپ, تٷرلٸ ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس كەڭەيگەن سايىن كوروناۆيرۋس سيياقتى جاڭا بٸر ۆيرۋس پەن اۋرۋلاردىڭ پايدا بولىپ, تەز ارادا مەملەكەتتەر مەن قۇرلىقتار اراسىندا تارالۋ قاۋپٸ ەندٸ جيٸلەي تٷسەتٸنٸ انىق.
بٸراق قازٸرگٸ پاندەمييا, شىنىندا دا ادامزات تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەلەمدٸك داعدارىسقا ەكەلٸپ سوقتىردى. بٸرقاتار ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار ەلەمدەگٸ قازٸرگٸ وقيعالاردى سۋرەتتەگەندە كينو مەن پۋبليتسيستيكاداعى Perfect storm نەمەسە «الاپات داۋىل» دەگەن وبرازدىق اتاۋدى قولدانىپ جٷر.
ياعني, بۇل بٸر سەتتە بٸرنەشە جاعىمسىز فاكتوردىڭ توعىسىپ, قالىپتاسقان ونسىز دا كٷردەلٸ جاعدايدى ودان بەتەر بٸرنەشە ەسە ۋشىقتىرىپ جٸبەرۋٸ. راسىندا, بيىلعى ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تٷسكەن سىناقتار بٸر اپاتتىڭ سوڭىنان باسقا بٸر اپات كەلٸپ تٷسكەن شەت-شەگٸ كٶرٸنبەيتٸن الاپات داۋىل سيياقتى كٶرٸنەدٸ. كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى سالدارىنان, مەملەكەتتەر اراسىندا شەكارالار جابىلىپ, كٶلٸك قاتىناسى توقتاپ, ساۋدا-ساتتىق قۇلدىراپ, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ دامۋى مٷلدەم تەجەلدٸ.
ەندٸ جۋىق ارادا ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ قالپىنا تەز قايتا ورالۋى كٷمەندٸ. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كٶپتەگەن ەلدەردەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ تۇراقتالىپ, قايتا ٶسۋٸ ٷشٸن كەم دەگەندە 2-3 جىل كەرەك. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مامىر ايىنداعى بولجامدارىندا جاھاندىق ەكونوميكا 3,2% قىسقارىپ, جالپى ەكونوميكالىق جوعالتىم 8,5 تريلليون اقش دوللارىن قۇرايدى دەپ جارييالاعان بولاتىن. ەسٸرەسە, پاندەمييانىڭ تەرٸس ەكونوميكالىق ەسەرٸن دامىعان مەملەكەتتەر سەزەتٸن بولادى, بۇل ەلدەردٸڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸم كٶرسەتكٸشتەرٸ – 5%, ال ٶندٸرٸس كٶلەمٸ 0,7% قىسقارۋى ىقتيمال. جالپى, ەلەمدٸك ساۋدا كٶلەمٸ 20% تٶمەندەيدٸ.
قازٸرگٸ تۇستا بارلىق مەملەكەتتەردٸڭ الدىندا تۇرعان بٸر عانا ماقسات بار. ول – پاندەمييا سالدارىنان تۋىنداعان جاڭا قاۋٸپ-قاتەرگە تٶتەپ بەرٸپ, ٶز ٶمٸرشەڭدٸگٸن ساقتاپ قالۋ.
يە, قازٸرگٸ جاعدايدى كٶپتەگەن ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار امالسىزدان سوعىسقا تەڭەۋدە. سەبەبٸ سوعىس جاعدايىنداعىداي بۇل كٷرەسكە وراسان زور رەسۋرس جۇمىلدىرىلۋدا. سەبەبٸ بۇل كٷرەستٸڭ قۇنى – ادامداردىڭ ٶمٸرٸ مەن دەنساۋلىعى جەنە مەملەكەتتەردٸڭ تۇراقتىلىعى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بۇل ٸندەتتٸڭ كەسٸرٸنەن ەلەم بويىنشا 600 مىڭعا جۋىق ادام كٶز جۇمدى (16 شٸلدە 2020 ج. بويىنشا – 587 231 ادام).
پاندەمييامەن كٷرەستە كٸمنەن ٷلگٸ الۋىمىز كەرەك?
پاندەمييامەن كٷرەس باستالعالى تٶرت-بەس ايدا ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ٸندەتپەن كٷرەسۋ تەسٸلٸنە قاراي, سول ەلدەگٸ ساياسي-مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ دە سەيكەسٸنشە باعالانۋدا. ساراپشىلار اراسىندا, سالىستىرمالى تٷردە قىتاي, جاپونييا, يتالييا, شۆەتسييا, بەلارۋستٸڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى جٷرگٸزگەن امال-تەسٸلدەرٸ قاراستىرىلادى. بۇلاردىڭ بٸرٸندە قاتاڭ كارانتين ەنگٸزٸلسە, ەندٸ كەيبٸرٸندە تٸپتٸ شەكتەۋلەر بولمادى.
جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن ەلدەردٸڭ ساياسي جٷيەلەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, بٸرقاتار ساراپشىلار ورتالىقتاندىرىلعان بيلٸك جٷيەلەرٸ قالىپتاسقان مەملەكەتتەر پاندەمييامەن اناعۇرلىم نەتيجەلٸ كٷرەسۋدە دەگەن وي-تۇجىرىمدارىن جاساۋدا.
كەيبٸرەۋلەر, تٸپتٸ سول ارقىلى اۆتوريتارلىق ساياسي قۇرىلىمداردىڭ ارتىقشىلىعىن اتاپ, باتىستاعى دەموكراتييالىق جٷيەلەردٸڭ جاڭا قاۋٸپ-قاتەرلەرمەن كٷرەستە ەلسٸزدٸگٸن دەلەلدەۋگە تىرىسۋدا. ياعني, «كوروناۆيرۋستى دەموكراتييا ما, ەلدە اۆتوريتاريزم تەز جەڭە الا ما?» دەگەن سۇراقتى تٶتەسٸنەن قويۋدا. سٶيتٸپ, بٸرەۋلەر ٷشٸن پاندەمييامەن كٷرەستٸڭ ٶزٸ دە يدەولوگييالىق سوعىستىڭ جاڭا بٸر مايدانىنا اينالدى.
ەرينە, پاندەمييامەن كٷرەس نەتيجەلٸگٸ مەن ساياسي جٷيەنٸڭ ەرەكشەلٸگٸ بۇل داۋلى, ٶتە كٷمەندٸ تاقىرىپ. ٶيتكەنٸ پاندەمييانى اۋىزدىقتاتۋدا ساياسي رەجيمنٸڭ فورماسى ەمەس, جالپى مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ, قانداي دا بولسىن بيلٸك سول پاندەمييامەن كٷرەستٸ قانشالىقتى دۇرىس ۇيىمداستىرىپ, قوعامدى جۇمىلدىرا الادى, مٸنە سوعان بايلانىستى. مىسالى, قىتاي بيلٸگٸ قاتاڭ تەرتٸپتٸ ورناتسا, جاپون ٷكٸمەتٸ ازاماتتارعا ارقا سٷيەدٸ. دەگەنمەن ماۋسىم ايىندا قىتاي بيلٸگٸ بەيجٸڭ ماڭايىندا كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا وشاعى پايدا بولۋىنا بايلانىستى ەل استاناسىندا قايتادان كارانتيندٸ كٷشەيتۋگە مەجبٷر بولدى, ال جاپونييادا جاڭا ۆيرۋستى جۇقتىرعانداردىڭ سانى قايتادان ٶسە باستادى.
ياعني, جۇرتتىڭ بەرٸنە ٷلگٸ بولارلىقتاي ورتاق بٸر مودەل جوق. بۇل جاڭا ۆيرۋس ادامنىڭ يممۋندى جٷيەسٸن ەلسٸرەتٸپ, باياعىدان كەلە جاتقان باسقا بٸر سىرقاتتارىن قوزدىرتسا, سول سيياقتى پاندەمييا دا تٷرلٸ ساياسي-مەملەكەتتٸك جٷيەلەردٸڭ وسال تۇستارىن اشىپ كٶرسەتۋدە. قانداي دا بٸر مەملەكەتتٸڭ كوروناۆيرۋسپەن كٷرەس ستراتەگيياسىن وزىق, ٷلگٸلٸ دەپ ايتۋعا ەلٸ ەرتە. بارلىعى دا قاتەلەسٸپ, جاڭىلىسىپ جاتىر, جانتالاسىپ, دۇرىس جولدى ٸزدەۋدە. الدا ەلٸ پاندەمييانىڭ ەكٸنشٸ تولقىنى بار, ونىڭ سوققىسى قازٸرگٸدەن دە قاتتى بولۋى ىقتيمال.
ەلەم مەملەكەتتەرٸنٸڭ پاندەمييامەن كٷرەس تەسٸلدەرٸن سالىستىرعاندا بۇل ەلدەردٸڭ ساياسي-مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەلەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ, مەديتسينا, عىلىم, بٸلٸم سالالارىنىڭ دامۋ دەڭگەيلەرٸن جەنە مەدەني قۇندىلىقتار جٷيەسٸن دە ەسكەرۋ قاجەت. تٸپتٸ, كٶپ جاعدايدا كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىن تەجەۋدە شەشۋشٸ رٶلدٸ اتقارعان بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ قۇرىلىمى ەمەس, ول سول ەلدەگٸ ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مەن سانالى ەرەكەتٸ بولدى. مىسالى, جاپونييا ٷكٸمەتٸ ەلدە تٶتەنشە جاعداي مەن كارانتيندٸ ەنگٸزگەندە, 13-15 ميلليوندىق توكيونىڭ كٶشەلەرٸ ٷش ساعاتتىڭ ٸشٸندە بوساپ قالعان. بۇل جەردە ايتا كەتەتٸنٸ, جاپونييادا تٶتەنشە جاعداي تالاپتارىن ساقتاماعانى ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك جازا بەلگٸلەنبەگەن.
وسى رەتتە, «قازاقستاندا مەملەكەت پاندەمييامەن كٷرەستٸ قانشالىقتى دۇرىس ۇيىمداستىرا الدى?» دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. سەبەبٸ سوڭعى ەكٸ اپتادا ەلدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق جاعدايدىڭ كٷرت ۋشىعۋىنا بايلانىستى بٸرقاتار قوعام قايراتكەرلەرٸ مەن ساراپشىلار ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «بيلٸك كوروناۆيرۋسپەن كٷرەسكە دايىن بولمادى, سوسىن ول كٷرەستٸ دۇرىس ۇيىمداستىرا المادى, ەشقانداي دا جۇمىس جٷرگٸزٸلمەدٸ» دەگەن سيياقتى پٸكٸرلەر ايتۋدا.
قالىپتاسقان جاعدايدا, ەرينە سىن-پٸكٸرلەردٸڭ ايتىلۋ سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ جەنە كەيبٸر سول پٸكٸرلەردٸڭ نەگٸزٸ بارىن دا مويىنداۋ قاجەت. بٸراق ەلدە كوروناۆيرۋسقا قارسى ەشقانداي جۇمىس جٷرگٸزٸلمەدٸ جەنە ول مٷلدە نەتيجەلٸ بولمادى دەۋ اقيقاتقا قايشى كەلەتٸنٸن دە ايتۋىمىز كەرەك. كەرٸسٸنشە, قازاقستان بيلٸگٸ باستاپقىدا كوروناۆيرۋسقا قارسى ٶتە تيٸمدٸ ستراتەگييا جاساقتاپ, ونى نەتيجەلٸ ٸسكە اسىرعان مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸ بولدى.
قازاقستاننىڭ پاندەمييامەن كٷرەس قادامدارى
بٸرقاتار ساراپشىلار مەملەكەت قابىلداعان شارالاردىڭ ەسەبٸن ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. بۇل – قاتە. ول كەزدە مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا ساباقتار توقتاتىلاتىنى جەنە ەلدە تٶتەنشە جاعداي ەنگٸزٸلەتٸنٸ جارييالانعان بولاتىن. شىن مەنٸندە, العاشقى تٷبەگەيلٸ شارالار ودان دا ەرتە, قاڭتاردا, ياعني دٷنيەجٷزiلiك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى COVID-19 جاعدايىن پاندەمييا دەپ جارييالاماي تۇرعانعا دەيٸن بٸراز ۋاقىت بۇرىن قابىلداندى.
24 قاڭتاردا كوروناۆيرۋس ەپيدەميياسىنىڭ وشاعىنا اينالعان قىتايدىڭ ۋحان قالاسىندا العاشقى كارانتين شەكتەۋلەرٸ ەنگٸزٸلگەندە, قاڭتاردىڭ 26-سىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷكٸمەتكە كوروناۆيرۋستىڭ قازاقستان اۋماعىنا تارالۋىنا جول بەرمەۋ جٶنٸندە ناقتى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن قابىلداۋدى تاپسىردى. سول كٷنٸ ٷكٸمەتتٸڭ ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيياسى قۇرىلدى.
سونىمەن بٸرگە ەكٸ قالانىڭ – نۇر-سۇلتان مەن الماتىنىڭ ينفەكتسييالىق اۋرۋحانالارىندا قوسىمشا رەانيماتسييالىق بوكستار قۇرىلدى.
دەل وسى كەزدە, قاڭتاردىڭ 27-30 كٷندەرٸ ۇلىبريتانييا, گەرمانييا مەن يتالييادا العاش رەت كوروناۆيرۋستى جۇقتىرعاندار انىقتالدى. ول كەزدە ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ قانداي بٸر شارالاردى ەلٸ قابىلداماعان بولاتىن. ياعني, قازاقستاننىڭ قىتايمەن شەكارالاس ەل ەكەنٸن ەسكەرەتٸن بولساق, كوروناۆيرۋس بٸزدٸڭ ەلگە سول قاڭتار ايىنىڭ سوڭى مەن اقپان ايىنىڭ باسىندا ەنۋٸ مٷمكٸن ەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, تيٸستٸ شەشٸمدەر مەن شارالار كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قابىلداندى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, العاشقى شارالار قاڭتاردىڭ 26-سى قابىلداندى. ال قاڭتاردىڭ 31-ٸ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋدٸڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸ باستالدى: شەكارالارداعى سانيتارلىق پۋنكتتەرگە قوسىمشا 150 مامان جٸبەرٸلدٸ, جاڭا ينفەكتسييانىڭ زەرتحانالىق دياگنوستيكاسى رەتتەلدٸ, كلينيكالىق ەمدەۋ حاتتاماسى بەكٸتٸلدٸ.
اقپاننىڭ 20-سىنان باستاپ بيلٸك ينفەكتسييانىڭ ەكەلٸنۋٸ مەن تارالۋىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا كٷشەيتۋ شارالارىنىڭ ٷشٸنشٸ كەزەڭٸن ٸسكە اسىرۋعا كٶشتٸ: ينفەكتسييانىڭ تارالۋ قاۋپٸنە بايلانىستى ەلدەردٸ ٷش ساناتقا سارالاۋ ەدٸستەمەسٸ ەنگٸزٸلدٸ, شەتەلدەردەن كەلگەن ادامدارعا تيٸستٸ مەديتسينالىق مونيتورينگ ورناتىلدى, ەۋە رەيستەرٸ قىسقارتىلدى, كەيٸن توقتاتىلدى.
ناۋرىزدىڭ 1-ٸ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋدٸڭ تٶرتٸنشٸ ساتىسى ەنگٸزٸلدٸ. كارانتين ەلدەردٸڭ تٸزٸمٸ كەڭەيتٸلٸپ, ول جاقتان كەلگەن ادامدارعا مونيتورينگتٸك جەنە كارانتين شارالارى قابىلداندى.
ناۋرىزدىڭ 2-سٸ ٷكٸمەتتٸڭ وتىرىسىندا قازاقستان تەرريتوريياسىندا كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋگە باعىتتالعان قوسىمشا شارالار قاراستىرىلىپ, ەلدە كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسى انىقتالىپ, تارالعان كەزدەگٸ ٸس-قيمىلدىڭ جاڭا الگوريتمٸ ەزٸرلەندٸ («ب جوسپارى»). ٷشٸنشٸدەن, بيلٸك قاشاندا شۇعىل ەرەكەت جاساپ وتىردى. وڭتٷستٸك-شىعىس ازيياداعى, تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپاداعى بٸرقاتار ەلدەردەگٸ ەپيدەميولوگييالىق جاعدايدىڭ كەنەتتەن ناشارلاۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ناۋرىزدىڭ 2-سٸندە مەملەكەت باسشىسى ەلدەگٸ بٸرقاتار قوعامدىق ٸس-شارالارعا تىيىم سالدى.
ال ناۋرىزدىڭ 11-ٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى كوروناۆيرۋس پاندەميياسى دەپ جارييالاعاننان كەيٸن ناۋرىزدىڭ 12-سٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸ بٸرقاتار مەملەكەتتٸك ورگان باسشىلارىمەن كەڭەس ٶتكٸزٸپ, ٷكٸمەتكە جاڭا ۆيرۋستىڭ ەلٸمٸزگە تارالۋىنا جول بەرمەۋ شارالارىن قاتاڭداتۋ جٶنٸندە ناقتى تاپسىرما بەردٸ.
ناۋرىزدىڭ 13-ٸ ەلدە العاش رەت كوروناۆيرۋستى جۇقتىرعاندار انىقتالدى. سول كٷنٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷكٸمەتتٸڭ جەنە بٸرقاتار مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ باسشىلارى قاتىسۋىمەن شۇعىل ەرەكەت ەتۋ شتابىنىڭ وتىرىسىن ٶتكٸزٸپ, كارانتين تەرتٸبٸن كٷشەيتۋگە باعىتتالعان جاڭا ٸس-شارالاردى جارييالادى. ال ناۋرىزدىڭ 15-ٸ پرەزيدەنت رەسپۋبليكادا تٶتەنشە جاعدايدى ەنگٸزۋ تۋرالى جارلىققا قول قويىپ, كەلەسٸ كٷنٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا تەلەۆيزييالىق ٷندەۋ جولدادى.
وسىلايشا, قازاقستان بيلٸگٸ شۇعىل شەشٸمدەر قابىلداۋ ارقىلى ەپيدەمييانى قاتتى ٶرشٸتٸپ الماي, ۋاقىتتى ۇتۋعا مٷمكٸندٸك الدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قىتايمەن شەكارالاسپايتىن ەلدەردٸڭ ٶزٸندە كوروناۆيرۋستى جۇقتىرعانداردىڭ العاشقى وقيعالارى قاڭتار جەنە اقپان ايلارىندا تٸركەلگەن بولاتىن جەنە قازاقستاندا قابىلدانعان شەشٸمدەر ەلەمدەگٸ جەنە ەلدەگٸ جاعدايعا سەيكەس, كەزەڭ-كەزەڭمەن جٷزەگە اسىرىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا كوروناۆيرۋستىڭ قازاقستانعا ەنٸپ, ونىڭ ەل ٸشٸندە اۋقىمدى تارالۋى بارىنشا تەجەلدٸ.
ەگەر قازاقستان بيلٸگٸ دەر كەزٸندە شەشٸمدەردٸ قابىلداماعاندا قازٸرگٸ احۋال ەلٸمٸزدە ناۋرىز-سەۋٸر ايلارىندا قالىپتاسار ەدٸ, ال كٶكتەمدە ەدەتتە تٷرلٸ ماۋسىمدىق سىرقاتتاردىڭ تارالاتىنىن ەسكەرسەك, وندا بارلىق اۋرۋحانالار سول كەزدٸڭ ٶزٸندە لىق تولاتىن ەدٸ. سوندىقتان قازاقستان پاندەمييامەن كٷرەستٸ مٷلدەم ۇيىمداستىرا المادى دەۋ ەشبٸر شىندىققا ساي كەلمەيدٸ.
قازاقستان بيلٸگٸ العاشقى تولقىندى ەدەۋٸر تەجەي الدى. ونى مويىنداۋ كەرەك. مىسالى, ناۋرىزدىڭ 28-ٸندە مەملەكەتتٸك كوميسسييا نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا كارانتين تەرتٸبٸن كٷشەيتۋدٸڭ ارقاسىندا اتالعان قوس قالادا ەكٸ اپتادا كوروناۆيرۋس ينفەكتسيياسى تارالۋىنىڭ ٶسۋ قارقىنى بٸرشاما بەسەڭدەگەن بولاتىن.
الايدا ماۋسىم ايىندا جاعداي قايتادان كٷرت ناشارلاي باستادى. بۇعان سەبەپ – مامىر ايىندا تٶتەنشە جاعداي الىنعاننان كەيٸن پاندەمييامەن كٷرەسكە جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن جالپى تۇرعىندار سالعىرتتىق تانىتىپ, بوساڭسىپ كەتۋٸ.
دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارى تٶتەنشە جاعداي توقتاتىلعاننان كەيٸن پاندەميياعا قارسى كٷرەستٸ دۇرىس ۇيىمداستىرا الماعانى بٸر بٶلەك, قاراپايىم ازاماتتار دا جاپپاي تٷرلٸ ٸس-شارالار ٶتكٸزٸپ, سانيتارلىق نورمالاردى ۇستانبادى. بٸر سەتتە باياعىدان كەلە جاتقان بٸرنەشە ەلەۋمەتتٸك دەرتٸمٸز بٸر نٷكتەدە قوسىلدى دەسەك تە بولادى – بيۋروكراتييا, جەمقورلىق, ازاماتتاردىڭ بەيقامدىعى, ساۋاتسىزدىعى.
سونىڭ سالدارىنان 11 مامىردان باستاپ ماۋسىم ايىنىڭ اياعىنا دەيٸن, ياعني تٶتەنشە جاعداي توقتاتىلىپ, كارانتين شەكتەۋلەر الىنعاننان كەيٸن ۆيرۋستىڭ تارالۋى 7 ەسەگە ٶستٸ. ەرينە, جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ورگاندار تاراپىنان جٸبەرٸلگەن قاتەلٸكتەر بار, ونى ەشكٸم جاسىرمايدى جەنە مەملەكەت باسشىلىعى جاۋاپتى ورگاندار تاراپىنان بولعان قاتەلٸكتەر مەن سەتسٸزدٸكتەر تۋرالى اشىق ايتىپ وتىر. تٸپتٸ, سول قاتەلٸكتەردٸ شۇعىل تٷردە تٷزەتۋگە تيٸستٸ كادرلىق جەنە دە باسقا قاجەتتٸ قاتاڭ شەشٸمدەر قابىلداندى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى – پاندەميياعا قارسى كٷرەستٸ تەك جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ قويماي, ونى اشىق, جارييا تٷردە جٷرگٸزۋ. سول سەبەپتٸ ناۋرىز ايىنىڭ باسىنان باستاپ پرەزيدەنت تۇراقتى تٷردە ەل الدىنا شىعىپ, ٷندەۋ جارييالاپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جٶنٸندە تيياناقتى تٷردە تٷسٸنٸكتەمە بەرٸپ وتىردى.
ماۋسىم ايىنىڭ 29-ىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنٸڭ تارالۋىنا قارسى جاڭا كٷرەس شارالارى جٶنٸندە جاڭا مەلٸمدەمە جاسادى: پاندەمييامەن كٷرەستٸ ورتالىقتاندىرىلعان قۇرىلىم ارقىلى ۇيىمداستىرۋ; كارانتين تەرتٸبٸن قايتادان كٷشەيتۋ, لابوراتورييالىق زەرتتەۋلەردٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ.
كارانتيننٸڭ كٷشەيتٸلۋٸ ٶز نەتيجەسٸن بەردٸ – بٸر عانا نۇر-سۇلتان قالاسىندا 10 كٷن ٸشٸندە جەدەل جەردەم شاقىرۋى تەۋلٸگٸنە 2 800-دەن 1 600-عا دەيٸن ازايعان. مەديتسينالىق ورتالىقتارعا كەلٸپ تٷسەتٸن ناۋقاستاردىڭ سانى ەكٸ ەسە, سونىڭ ٸشٸندە پنەۆمونييامەن كەلٸپ تٷسەتٸندەردٸڭ سانى 14 پايىزعا ازايعان. ياعني, ٸندەتتٸ توقتاتۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى – كارانتين. ال كارانتين نورمالارى نەعۇرلىم قاتاڭ بولسا, سوعۇرلىم ٸندەتتٸڭ تارالۋى دا تەز ازايادى.
ەيگٸلٸ اقىن, جازۋشى سۆەتقالي نۇرجان «بۇل كٶرٸنبەيتٸن جاۋمەن, كٶرٸنبەي جٷرٸپ سوعىسۋ كەرەك» دەپ وسى ٸندەتپەن كٷرەسۋدٸڭ باستى امالىن وسىلاي دەل ايتتى. بٸراق سوڭعى ۋاقىتتا جاعدايدىڭ تٸپتٸ كٷردەلەنٸپ, ادام ٶلٸمٸنٸڭ سانى ارتقانىنا قاراماستان, 5-15 شٸلدە ارالىعىندا 2 مىڭعا جۋىق تٷرلٸ ساۋدا, تاماقتانۋ ورىندارى كارانتين نورمالارىن بۇزعانى انىقتالعان. كارانتين جاعدايىندا وسىلاي بولسا, كارانتيننەن كەيٸن قالاي بولماق?!.
كٷرەستە قالاي جەڭەمٸز?
ەلەمدەگٸ قازٸرگٸ جاعداي پاندەمييانىڭ ۇزاققا سوزىلاتىنىن كٶرسەتۋدە. الايدا ەندٸ كٶپ نەرسە تەك قانا مەملەكەتتٸڭ تەز ەرٸ تاباندى ەرەكەتتەرٸنە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قوعامنىڭ دا جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە بايلانىستى. مىسالى, كوروناۆيرۋستىڭ جاپونييا مەن سينگاپۋرداعى اۋقىمدى تارالۋىن سول ەلدەردەگٸ ازاماتتاردىڭ سانالى ەرەكەتتەرٸ تەجەپ وتىرعانى تۋرالى كٶپ ايتىلادى. اقيقاتىندا سولاي. ەرينە, جاپونييادا دا قازٸر جاعداي قايتادان ۋشىعا تٷستٸ. دەگەنمەن 125 ميلليوندىق جاپونييا ٷشٸن قازٸرگٸ كٶرسەتكٸش ودان دا جوعارى بولۋى مٷمكٸن ەدٸ. سوندىقتان بۇل جاۋمەن كٷرەسۋدٸڭ نەگٸزگٸ قارۋى –تەرتٸپ جەنە بٸرلٸك.
ەڭ الدىمەن, تەرتٸپ. ال ونىڭ ٶزٸ جاۋاپكەرشٸلٸك پەن تيياناقتىلىققا نەگٸزدەلەدٸ. تەرتٸپكە جٷگٸنۋ قاراپايىم سانيتارلىق نورمالاردى ۇستانۋدان باستالادى. بٸرنەشە اي بويى بارلىق اقپارات قۇرالدارىندا قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى سانيتارلىق نورمالاردى قاتاڭ ساقتاۋ قاجەت ەكەنٸ جٶنٸندە قايتا-قايتا ايتىلىپ, ناسيحاتتالىپ جاتقانىنا قاراماستان, ازاماتتاردىڭ بٸرقاتارى سول ەرەجەلەردٸ ۇستانبايدى.
بەتپەردەنٸ تاقپاعاندى ايتقاننان بٶلەك, ەرتٷرلٸ وتباسىلىق, باسقا دا جيىندار ٶتكٸزٸلٸپ جاتىر. تٶتەنشە جاعداي ەنگٸزٸلگەن ۋاقىت ارالىعىندا (16 ناۋرىز بەن 11 مامىر اراسى) – رەسپۋبليكا بويىنشا كارانتين تەرتٸبٸن بۇزعان 20 041 وقيعا تٸركەلگەن!
ەندٸ مٸنە, وسىنىڭ بارلىعى ۆيرۋستى جۇقتىرعاندار سانىنىڭ بٸرنەشە ەسەگە ٶسۋٸنە ەكەلٸپ سوقتىردى. راس, مەديتسينا ۇيىمدارىنىڭ بۇل جاعدايعا تولىق دايىن بولماعانى, دەرٸ-دەرمەكپەن جەتكٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتٸلمەگەنٸ دە جاعدايدىڭ كٷردەلەنۋٸنٸڭ بٸر سەبەبٸ. بٸراق بۇل سول قالىپتاسقان جاعدايدىڭ سالدارىنان تۋىنداعان پروبلەمالار ەدٸ. قوعام دەڭگەيٸندە ونى مويىندامايىنشا, بۇل ٸندەتپەن كٷرەسٸمٸز ەشقانداي دا نەتيجە بەرمەيتٸنٸ انىق.
پاندەمييا مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ قوردالانعان پروبلەمالاردى قالاي اشىپ كٶرسەتسە, سول سيياقتى بۇل ٸندەت قازاق قوعامى تالاي جىلدار بويى ارىلا الماي جٷرگەن جاعىمسىز داعدى-ەدەتتەرٸمٸزدٸ تاعى دا كٶزٸمٸزگە شۇقىپ كٶرسەتتٸ.
دەل وسى ۋاقىتتا قازاققا بٸرلٸك پەن ىنتىماق اۋاداي قاجەت. بيلٸك ٶكٸلٸ بٸرلٸك تۋرالى سٶز قوزعاسا, ونى ناسيحات دەپ قابىلدايتىنىن بٸلەمٸن. بٸراق قالاي دەسەك تە, قازٸر ٶزارا ەسەپ ايىرىسىپ, داۋلاسىپ, ايتىساتىن كەز ەمەس. بٸرٸگەتٸن كەز. بٸر- بٸرٸمٸزگە قولداۋ كٶرسەتٸپ, تٸرەك بولاتىن شاق. سوندىقتان بٸرلٸك تۋرالى قايتكەندە دە ايتىلۋى قاجەت. ەلەۋمەتتٸك جەلٸ بۇرىن دا ىزا مەن سىنعا, قىزعانىش پەن كٶرەالماۋشىلىققا تولى بولاتىن.
جارايدى, بيلٸككە قاتىستى ايتىلىپ جاتقان بٸرقاتار سىن-پٸكٸرلەردٸڭ نەگٸزٸ بارىن مويىندايىق. جٶنٸمەن ايتىلعان قانداي دا پٸكٸردٸڭ ورنى بٶلەك. بٸراق سوڭعى ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە, تٸپتٸ بيلٸك ٶكٸلٸ ەمەس, باسقا دا قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ يگٸ باستامالارىنا دا كٷمەنمەن قاراپ, سىننىڭ استىنا الىپ جاتقانىن جيٸ بايقايمىز.
مىسالى, جۋىردا بٸرقاتار ەرٸكتٸلەر اۋرۋحانالارعا جاڭا قۇرال-جابدىق جينادى. ال جۇرت ونىڭ استارىندا باسقا بٸر ماقسات ٸزدەپ, ەرەكەتتەرٸن ەشكەرەلەپ جاتتى. وسىدان كەيٸن بٸر يگٸ ٸس ٸستەۋگە كٸمنٸڭ قۇلقى بولادى?!
بٸرٸمٸزدٸ-بٸرٸمٸز قارالاعانشا, قايتا بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جٸگەرلەندٸرمەيمٸز بە?! بيلٸكتٸڭ ٶكٸلٸ بولسىن, قوعام بەلسەندٸسٸ بولسىن, ونىڭ ەرەكەتتەرٸنەن كەمشٸلٸك پەن قاتە ٸزدەگەنشە, اقىل-كەڭەس, ويعا وي قوسسا, جٶن بولار ەدٸ عوي. جۋىردا ماڭعىستاۋدا بٸرقاتار جەرگٸلٸكتٸ بەلسەندٸ ازاماتتار ٶزدەرٸ باستاما كٶتەرٸپ, ەلدٸ جايلاعان ٸندەتپەن كٷرەسۋگە ٷلەس قوسامىز دەپ «حالىققا كٶمەك» اتتى قوعامدىق شتاب قۇرعان ەكەن.
جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپكەر جٸگٸتتەر ۋاقىتتى كەشٸكتٸرمەۋ ٷشٸن شۇعىل جابدىقتاردى ٶزدەرٸ الۋعا كٶمەكتەسەدٸ. كٷن سايىن كەشكە قوعامدىق شتاب ٶكٸلدەرٸ وبلىس, قالا باسشىلىعىمەن كەزدەسٸپ, ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ جوسپارىن بٸرگە تالقىلايدى. مٸنە, بيلٸك پەن قوعام اراسىندا ىنتىماق بار جەردە قانداي مەسەلە بولماسىن, ٶز شەشٸمٸن تاباتىنى سٶزسٸز.
كوروناۆيرۋستى جۇقتىرىپ, اۋىرعان ازاماتتارمەن سٶيلەسكەنٸمدە مەنٸڭ بايقاعانىم, بۇل اۋرۋ ٶكپە مەن جٷرەككە ەمەس, ادامنىڭ رۋحىنا سوققى بەرٸپ, ادامنىڭ كٶڭٸلٸن قۇلازىتىپ, ەڭسەسٸن تٷسٸرٸپ, ەزٸپ جٸبەرەتٸن اۋرۋ ەكەن. ال ەندٸ بۇل ٸندەت قازٸر تۇتاس ادامزاتتىڭ, ۇلتتىڭ كٶڭٸلٸن قۇلازىتىپ وتىر. قالىڭ جۇرتتىڭ تا, ٸندەتپەن كٷرەستٸڭ الدىڭعى شەبٸندە جٷرگەن ازاماتتار دا, بەرٸ شارشادى. قانشاما وتباسى جاقىندارىنان ايىرىلىپ جاتىر. ەربٸر ادامنىڭ قازاسى تۋرالى حابار جٷرەككە سالماق سالىپ, جانىمىزعا تەرەڭ باتادى. ەسٸرەسە, سوڭعى كٷندەرٸ قارالى لەنتاعا اينالعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ قاراۋ ٶتە قيىن. سول جەلٸدە بٸرەۋدٸڭ سۋرەتٸ شىقسا نەمەسە ٷيدەن بٸرەۋ تەلەفون شالسا, جٷرەگٸڭ سەلك ەتە تٷسەتٸن جاعدايعا جەتتٸك. يە, جاعداي كٷردەلٸ. قاتەلٸكتەر دە بولدى. بٸراق جٸبەرٸلگەن قاتەلٸكتەردٸ بيلٸك جوققا شىعارىپ وتىرعان جوق, قايتا ولاردى تٷزەتۋگە تيٸستٸ شارالاردى شۇعىل تٷردە قابىلداپ جاتىر. بارلىق مەملەكەتتەر دە وسى جارتى جىلدا بٸردە كەشٸگٸپ, بٸردە قاتەلەسٸپ ەرەكەت ەتۋدە. سەبەبٸ بۇل الاپات ٸندەتپەن كٷرەسۋدٸڭ وڭاي بٸر جولى, ەدٸسٸ, تەسٸلٸ جوق. مۇنداي جاعداي تەك بٸزدٸڭ ەلدە عانا ەمەس, باسقا دا ەلدەردە تٸركەلۋدە. باسقا ەلدەردە دە پاندەمييا سالدارىنان ادام ٶلٸمٸ توقتاماي تۇر.
بٸر-ەكٸ اي بۇرىن سول ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ اۋرۋحانالاردىڭ ەدەنٸندە جاتقان ناۋقاس ادامداردىڭ, ٶلٸكتەردٸ تاسىپ اپارا جاتقان جٷك ماشينالارىنىڭ ۆيدەولارىن قالايشا تەز ۇمىتتىق?! دەسەك تە, قانشا ادام بٸزدٸڭ ەلدە جاعدايدىڭ كٷردەلٸلٸگٸنە قاراماستان, ەمدەلٸپ شىعىپ جاتىر. بۇل كٷرەسكە وسى ۋاقىتتا جٷزدەگەن مىڭ ادام جۇمىلدىرىلدى. مەديتسينا, پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ 5 اي بويىنا كٷندٸز-تٷنٸ, دەمالىسسىز جۇمىس ٸستەپ جاتىر. تٶتەنشە رەجيم رەسمي تٷردە اياقتالعانىمەن, مەملەكەت باسشىلىعى دا تٶتەنشە جاعدايداعىداي قىزمەت ەتٸپ جاتىر.
جاعداي كٷردەلٸ, بٸراق باقىلاۋدا. سوندىقتان بەرٸ كٷيرەپ, قيراپ جاتىر دەۋگە تاعى دا بولمايدى. جوقتى, جەتٸسپەگەن تۇستى ايتساق, وندا باردى دا, جەتٸستٸكتٸ دە ايتۋ كەرەك. اللا قالاسا, بۇل سىننان دا ەلٸمٸز امان-ەسەن ٶتەدٸ. سوندىقتان ەڭسەمٸزدٸ كٶتەرٸپ, بٸرلٸك پەن ىنتىماعىمىزدى كٶرسەتٸپ, كٷرەسٸمٸزدٸ جالعاستىرا بەرۋٸمٸز كەرەك.
