Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Aqyljan Baimaǵambetov eldegi infliatsiia, onyń negizgi quraýshy bólikteri men bazalyq mólsherlemeniń ósý sebepteri týraly aityp berdi, dep habarlaidy QazAqparat.
- Aqyljan Málikuly, Memleket basshysy Úkimetke Ulttyq bankpen birlesip infliatsiiany baqylaý boiynsha sharalar keshenin ázirleýdi tapsyrdy. Bazalyq mólsherleme boiynsha bul sheshim jalpy infliatsiiany tómendetý jónindegi saiasattyń bir bóligi me?
– Árine, bazalyq mólsherlemeni kóterý infliatsiiany odan ári tómendetýge baǵyttalǵan jáne bul infliatsiiaǵa qarsy jalpy saiasat negizderiniń biri sanalady.
2021 jyldyń jeltoqsanynda sheshim qabyldaǵan ýaqytta, biz infliatsiia men infliatsiialyq boljamdardyń ornyqty faktorlarynyń turaqtanýyn qadaǵalaitynymyzdy, sondai-aq epidemiologiialyq jaǵdaidyń órshýine bailanysty aqsha-kredit saiasatyn odan ári qatańdatý týraly sheshim qabyldaitynymyzdy atap ótken edik.
Esterińizge sala keteiik, infliatsiia boiynsha 2022 jylǵa arnalǵan nysanaly baǵdar – 4-6%, al 2023 jyldan bastap ol 4-5% deiin tómendeidi. Prezident orta merzimdi perspektivada infliatsiiany 2025 jyly 3-4% deiin tómendetýdi tapsyrdy. Mejeli baǵdardy birtindep tómendetýdiń bul traektoriiasy 2030 jylǵa deiingi Aqsha-kredit saiasaty strategiiasynda da qamtylǵan.
Monetarlyq saiasattyń transmissiialyq tetigi infliatsiiaǵa keshigip áser etetinin eskersek, qajetti nátijege qol jetkizý úshin biz qazirden bastap barlyq táýekel eskerilgen qajetti aqsha-kredit sharttaryn ázirleýimiz kerek. Osyǵan bailanysty Ulttyq bank infliatsiiany tómendetý jáne infliatsiialyq boljamdardy ornyqtyrý maqsatynda dezinfliatsiialyq aqsha-kredit saiasatyn júrgizýdi jalǵastyra beredi.
– 2021 jylǵy monetarlyq saiasattyń júzege asyrylý nátijeleri týraly bilsek dep edik. Ótken jyly júrgizilgen infliatsiiaǵa qarsy sharalar infliatsiia dinamikasyna qanshalyqty áser etti?
– Esterińizge sala keteiin, Úkimet Ulttyq bankpen birlesip ótken jyldyń qyrkúiek aiynan bastap 2021-2024 jyldarǵa arnalǵan infliatsiiaǵa qarsy den qoiý sharalarynyń keshenin júzege asyra bastady. Bul birinshi kezekte, infliatsiianyń monetarlyq emes faktorlaryn turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan bolatyn.
Sonyń arqasynda 2021 jyly áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵa ósimi 9,9% deiin tómendetildi jáne bul jalpy baǵanyń ósýinde úlesi qomaqty bolǵan azyq-túlik infliatsiiasynyń turaqtanýyna (9,9%) oń áser etti.
Ulttyq bank óz tarapynan dezinfliatsiialyq aqsha-kredit saiasatyn júzege asyrdy. 2021 jylǵy shildeden bastap bazalyq mólsherleme úsh ret, jalpy alǵanda 9,0%-dan 9,75%-ǵa deiin iaǵni 0,75 p.t.-ǵa kóterildi.
Osylaisha, Úkimettiń, Ulttyq banktiń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń birlese jumylýymen Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes 8,5% shegindegi infliatsiia deńgeiine qol jetkizildi. 2021 jyldyń qorytyndysy boiynsha infliatsiia 8,4% boldy. Biraq, bul áli de bizdiń mejemizden joǵary jáne baǵanyń munshalyqty ósýi bizdiń ekonomikamyzǵa keri áserin tigizýde.
– Azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýi sol burynǵysha infliatsiiaǵa áser etetin negizgi úles bolyp sanala ma?
–Iá, negizgi úlesazyq-túlik taýarlarynda. Osy rette eskeretin jait, ótken jyldyń jeltoqsan aiynda azyq-túlik infliatsiiasynyń ósý qarqyny aitarlyqtai tómendep, 2021 jyldyń qorytyndysy boiynsha 9,9% qurady.
Aita ketken jón, Úkimet pen ákimdikter negizinen áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń (ÁMAT) baǵasyn ustap turýǵa jáne olardyń iri qalalarǵa jetkizilý tizbegindegi «osal jerlerdi» anyqtap, retteýge kúsh saldy. Bul azyq-túlik infliatsiiasyn turaqtandyrýǵa múmkindik berdi. 2020 jylmen salystyrar bolsaq, ótken jyly kóptegen azyq-túlik baǵasynyń ósý qarqyny báseńdedi. Kókónister men jemister (jyldyq ósý qarqyny 10,6%, 2020 jyly - 14,1%), mai (17,6%, 2020 jyly - 21,6%), qant (15,1%, 2020 jyly-32,8%) siiaqty taýarlardyń infliatsiiaǵa úlesi tómendedi. Alaida, keibir jekelegen azyq-túlik túrleri úshin 2021 jylǵy daqyldy astyq shyǵymynyń nashar bolýyna bailanysty qalypty baǵa ósimi áli de saqtalyp otyr.
Jalpy alǵanda, azyq-túliktiń álemdik naryǵynda da osyǵan uqsas jaǵdai oryn alyp otyr – ótken jyldyń jeltoqsan aiynda FAO azyq-túlik baǵalarynyń indeksi bir aida 0,9%-ǵa birtindep tómendedi, biraq jyldyq baǵanyń ósýi áli de óte joǵary – 23,1%. Iaǵni, indeks sońǵy 10 jyldaǵy eń joǵary mánderdiń birin kórsetip otyr.
– Al infliatsiianyń ózge de negizgi quraýshy bólikteri týraly ne aitasyz? Máselen azyq-túlikke jatpaityn infliatsiiaǵa toqtalsaq?
– Azyq-túlik taýarlarynda infliatsiia báseńdegenimen, kerisinshe, halyqtyń shekteý sharalaryna beiimdelip, tutynýshylyq suranystyń birtindep qalpyna kelýi, sondai-aq ónim óndirýshilerde shyǵynnyń artýy ótken jyly azyq-túlikke jatpaityn taýarlar men qyzmetter infliatsiiasynyń jedel ósýine alyp keldi.Kúlli álemde jalǵasyp jatqan jetkizý tizbeginiń buzylýy, saýda salasyndaǵy negizgi seriktes elderde de infliatsiianyń sharyqtaýy – baǵanyń ósýine meilinshe áser etti.
2021 jyldyń qorytyndysy boiynsha, 8,5% deńgeiinde qalyptasqan azyq-túlik emes infliatsiiaǵa energiia resýrstarynyń (janar-jaǵarmai, dizel otyny, suiyltylǵan gaz) qymbattaýy anaǵurlym kóp úles qosty, jalpy azyq- túlik emes infliatsiia 3,2 p.t. nemese ~38% boldy. Bul ónimderdiń qymbattaýy ekonomikaǵa tikelei áser etip qana qoimady, óndirisi men logistikasynda JJM qoldanylatyn taýarlar men qyzmetterdiń baǵasyn kóterip, sol arqyly qosymsha janama túrde infliatsiialyq qysym týdyryldy.
Sonymen qatar, pandemiia bastalǵan ýaqyttaǵy baǵalar men tarifter ósimin ustap turý da múmkin bolmai qaldy. 2021 jyly jekelegen kommýnaldyq qyzmetterge baǵanyń ósýi tirkelgen bolatyn, onyń ishinde elektrmen jabdyqtaý – 9,3%-ǵa, gazben jabdyqtaý-5,5%-ǵa ósti. Suranysty qaita qalpyna keltirý jáne JJM baǵasynyń qymbattaýy kólik qyzmeti baǵasynyń artýyna yqpal etti. Oflain dásúrli oqý formatyna qaita oralý da óz kezeginde turǵyn úi jaldaý (19,8%), bilim berý qyzmetteriniń (7,9%) qymbattaýyna sebepshi boldy. Sondai-aq, import qunynyń kóterilýi men zeinetaqy jinaqtaryn sheship alýdyń saldarynan qurylys materialdary men jóndeý jumystarynyń baǵasy sharyqtady.
Bazalyq infliatsiia dinamikasyn zerdeleý – taldaý jasaýdyń negizgi bóligi bolyp tabylady. Ony esepteýdiń birneshe tásili bar, máselen, infliatsiianyń eń qubylmaly quraýshylaryn alyp tastaý arqyly. Tutastai alǵanda, bazalyq infliatsiia degenimiz aýytqymaly quraýshylardan tazartylǵan infliatsiianyń jalpy dinamikasy, sondyqtan ol infliatsiialyq protsesterdiń turaqty bóligin kórsetedi. Mine, osylaisha, bazalyq infliatsiianyń traektoriiasy ótken jyly infliatsiialyq protsesterdiń baiaýlaýynyń turaqsyzdyǵyn jáne olardyń nysanaly dálizden joǵary qalyptasýyn kórsetedi. Munda mańyzdysy, onyń 2021 jyldyń tamyz-qarasha ailaryndaǵy báseńdeýinen keiingi oǵan qatysty túrli baǵalaýlar 2021 jyldyń jeltoqsanynda onyń qaita údegenin kórsetti. Bul rettelmeitin taýarlar men qyzmetter baǵasynyń ósýi joǵary bolýymen bailanysty.
– Osy infliatsiialyq protsesterdi eskere otyryp, infliatsiiaǵa qarsy den qoiý sharalarynyń qabyldanǵan keshenin qanshalyqty tiimdi dep sanaisyz?
– Úkimet pen jergilikti atqarýshy organdar sharalar keshenin iske asyrýǵa ótken jyldyń qyrkúieginde kiristi. Alaida, tutyný naryǵyndaǵy qazirgi problemalar tek qysqa merzimdi ǵana emes, sondai-aq, orta merzimdi sharalardy da qabyldaýdy talap etedi. Sondyqtan Sharalar kesheniniń júzege asyrylýynyń tolyq nátijesin biz áli kóre almaimyz. Bul jumystar jalǵasatyn bolady.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes, Sharalar kesheni osy jyldyń aqpan aiynyń sońyna deiin ózektendirilip, orta merzimdi kezeńde infliatsiianyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik beretin jáne onyń 2025 jyly 3-4%deiin baiaýlaýyna yqpal etetin jańa sharalarmen tolyqtyrylatyn bolady.
Mysal retinde aita keteiin, ótken jyly Úkimet ÁMAT baǵasyn ustap turýǵa kúsh saldy. Bul azyq-túlik infliatsiiasyn turaqtandyrýǵa jáne tómendetýge áser etti.
Alaida, ÁMAT quramyna 160 azyq-túlik taýarynan 19 pozitsiia nemese infliatsiia esebinde eskeriletin tutyný qorjyny salmaǵynyń 11% ǵana enedi. Infliatsiianyń qalyptasýynda azyq-túlik úlesiniń qomaqty ekenin eskerer bolsaq, ÁMAT tizimine enbegen ózge de azyq-túlik túrlerine nazar aýdarýymyz qajet.
Jalpy, infliatsiiaǵa qarsy sharalar naryqtyq qaǵidattarǵa negizdelýi kerek jáne munda Qazaqstan ekonomikasynyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, basy artyq deldaldyq pen memlekettiń naryqtyq protsesterge aralasýyn qysqartýǵa bailanysty qurylymdyq ózgerister bolýy kerek. Bul sharalar infliatsiia men boljamdardy 2025 jyldan bastap 3-4% ortamerzimdi maqsatty dálizge tómendetýge múmkindik bere otyryp, Ulttyq Banktiń makroekonomikalyq jáne onyń ishinde aqsha-kredit saiasatynyń tiimdiligin arttyrady.
– Memleket basshysynyń jyl basynda bergen tapsyrmalarynyń iske asyrylýyn eskere otyryp, 2022 jylǵa arnalǵan infliatsiia boiynsha sizdiń berer baǵańyz qandai?
– Ótken jyldyń joǵary bazasy aiasynda infliatsiianyń báseńdeýi kútiledi. 2022 jyly báseńdeýdiń negizgi draiverleri retinde infliatsiiaǵa qarsy den qoiýdyń jańartylǵan sharalary, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasyn memlekettik retteý, sondai-aq retteletin kommýnaldyq qyzmetter men JJM baǵasyn osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda ósirýge moratorii engizý sharalaryn ataýǵa bolady.
Sondai-aq, infliatsiianyń báseńdeýine ótken jyldyń joǵary bazasynyń statistikalyq nátijesi yqpal etedi, byltyr kóptegen azyq-túlik, JJM, jáne jekelegen qyzmet baǵalarynyń ósýi oryn alǵan bolatyn.
Ulttyq banktiń Úkimetpen birlesken sharalar nátijesi eskerilgen osy jyldyń qańtaryndaǵy jańartylǵan baǵalaýlaryna sáikes, 2021 jyldyń joǵary bazasynan infliatsiialyq protsesterdiń odan ári baiaýlaýy kútiledi. Osy jyldyń sońyna qarai infliatsiia 6-6,5% deiin baiaýlaidy.
Árine, biz infliatsiianyń mejeli dálizine qol jetkizýge tyrysamyz, qazirgi ýaqytta bul deńgei – dálizdiń 4-6% joǵarǵy shegi bolyp tabylady. Mine, sondyqtan, bazalyq mólsherlemeni 50 b.p.-ǵa kóterý týraly sheshim qabyldandy.
– Bazalyq mólsherleme jónindegi sheshimniń teńgelik aktivterdiń tartymdylyǵyn arttyratyny túsinikti. Ulttyq bank osy baǵytta ári qarai ne isteýge nietti jáne bul dollarlanýǵa qalai áser etedi?
– Ulttyq bank teńgelik quraldardyń tartymdylyǵyna birinshi kezekte bazalyq mólsherlemeniń ózgerýi arqyly áser etedi.
Biylǵy qańtardaǵy qaiǵyly oqiǵalarǵa bailanysty Qazaqstannyń depozitterge kepildik berý qory (QDKBQ) jinaq depozitteri boiynsha shekti mólsherlemelerdi olardyń merzimine qarai 1-2 p.t.-ke arttyrdy. Osylaisha, 11 qańtardan bastap 3 jáne 6 ai saqtaý merzimi bar jinaq depozitteri boiynsha mólsherlemeler tolyqtyrýmen 12,8% jáne tolyqtyrýsyz 13,3% deiin kóterildi. 12 ai jinaq merzimi bar depozitter boiynsha da tiisinshe 13,7% jáne 14,9% deiin ósim bolady.
Bazalyq mólsherlemeni arttyrý jónindegi sheshim QDKBQ-nyń shekti mólsherlemelerine de yqpal etedi, merzimsiz depozitterdiń mólsherlemesi artady, bul – halyq depozitetteriniń qomaqty bóligin quraidy.
Budan basqa, 2021 jyldyń jeltoqsan aiy sońynda Memleket basshysy teńgedegi jinaq salymdary boiynsha kepildik ótemniń eń joǵary mólsherin 15 mln teńgeden 20 mln teńgege deiin ulǵaitý qarastyrylǵan zańǵa qol qoidy. Qabyldanyp jatqan sharalar teńgelik salymdardyń tartymdylyǵyn arttyrýǵa jáne dollarlandyrýdy 2016 jylǵy qańtardaǵy jaǵdai boiynsha qalyptasqan 70% 2021 jyldyń qarasha aiyna qarai 37,2% deiin tómendetýge yqpal etedi.
Dollarsyzdanýdyń negizgi faktory makroekonomikalyq turaqtylyq bolyp tabylatynyn álemdik tájiribe dáleldep berdi. Shetel valiýtasyndaǵy aktivterdiń artyqshylyǵyn tómendetý jáne olardyń ulttyq valiýtaǵa aýysýy úshin infliatsiianyń tómen deńgeiin qamtamasyz etý mańyzdy bolyp tabylady, bul halyq pen biznesti qarajatyn ulttyq valiýtada saqtaýǵa yntalandyrady. Osyǵan bailanysty Ulttyq Bank Úkimetpen birlesip infliatsiiany odan ári turaqtandyrý jóninde birlesken sharalar qabyldaityn bolady.
– Ulttyq banktiń infliatsiiany tómendetý jónindegi aldaǵy josparlary qandai, kelesi sheshimderdi qabyldaý úshin ne mańyzdy?
– Qazir makroekonomikalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý burynǵydan da mańyzdy. Óz tarapynan Ulttyq bank infliatsiialyq targetteý qaǵidattaryn ustanýdy jáne dezinfliatsiialyq saiasat júrgizýdi jalǵastyrady.
Sheshim qabyldaý kezinde biz táýekelder balansyna qaraimyz. Ótken jyldyń sońyna qarai infliatsiianyń baiaýlaýynyń turaqsyzdyǵy jáne azyq-túlik emes infliatsiianyń jedeldeýi, onymen birge joǵary infliatsiialyq boljamdar – Ulttyq banktiń mólsherlemeni kóterý týraly sheshim qabyldaýyna sebepshi boldy. Qazir Úkimet ázirlep jatqan infliatsiiany baqylaý jónindegi sharalar kesheni tiimdi bolady dep kútemiz.
Budan keiingi sheshimder syrtqy sektor táýekelderin júzege asyrýdy, epidemiologiialyq ahýaldyń órshýin jáne infliatsiiany tómendetýge ornyqty trend qalyptastyrýdy eskere otyryp qabyldanatyn bolady.
Sheshim qabyldaýdaǵy taldaýdyń mańyzdy faktory – Úkimettiń infliatsiiaǵa qarsy saiasaty sharalarynyń nátijeleri bolmaq.
Úkimet pen Ulttyq banktiń úilestirilgen sharalaryn sátti iske asyrý Memleket Basshysy qoiǵan maqsatqa qol jetkizý maqsatynda 2025 jyly infliatsiiany 3-4%dálizinde tómendetýge jáne turaqtandyrýǵa múmkindik beredi.
