Shaǵyn jáne orta biznesti qalyptastyrý el ekonomikasyn damytýda úlken mańyzǵa ie. Sondyqtanda kásip ashyp, biznespen ainalysamyn, taýar óndirip, tabys tabamyn deitin qazaqstandyqtarǵa múmkindikter jetkilikti. Jeke kásip ashýǵa niettilerge biznesti bastaýdyń qyr-cyry úiretiledi, qaitarymsyz qarjylai kómek-granttar beriledi, qoljetimdi paiyzben nesielermen qamtylady.
Degenmende qaraǵandylyq kásipker kelinshek Symbat Elikbaeva elimizdiń taýar óndirýshileri úshin memleket tarapynan jasalyp otyrǵan bul qoldaýlardyń azdyǵyn aitady. Onyń oiynsha, taýardy óndirip ǵana qoimai, ony naryqtaǵy básekege qabiletti etip, satýǵa múmkindik beretin otandyq elektrondy ortalyq qurý qajet. Kásipkerliktiń qyr-cyryn jetik meńgergen názik janmen suhbattasyp, avtorlyq jobasy jaily da surap bilgen edik.
– Symbat Tóleýbaiqyzy, qazaqy naqyshtaǵy qolóner buiymdarymen jasaýmen ainalysady ekensiz, bul salaǵa qalai keldińiz?
– Qazaqtyń ulttyq naqyshtaǵy oiý-órnegine, jalpy qolóner buiymdaryna jastaiymnan qyzyǵýshylyq tanyttym. Meniń anam qazaqtyń ulttyq turmystyq buiymdaryn kúndelikti ómirde jii qoldanady. Mysaly, bizdiń úide anamnyń óz qolymen basqan syrmaq, tekemeti bar. Stýdent kezimde osy tekemet pen syrmaqqa qarap, osy dúnielerdi nege óndiriske engizbeske dep armandaityn edim. Joǵary oqý ornyn filologiia mamandyǵy boiynsha támamdaǵannan keiin birneshe jyl ýniversitette oqytýshy bolyp eńbek ettim. Keiinnen magistratýrada oqyp júrgende balabaqshada jumys istedim, sol kezde balalardyń oiynshyqtary arasynda qazaq halyq ertegileriniń keiipkerlerin beineleitin birde bir oiynshyq joq ekendigin kórdim. Sol kezde nege qýyrshaq jasap kórmeske degen oi keldi. Janyma qolynan is keletin birneshe qyz alyp, qýyrshaqtar daiyndaýǵa kiristik. Qolymyzdan shyqqan alǵashqy týyndymyzdy naryqqa shyǵarý ońai almady. Degenmende berilmedik, ýaqyt óte kele kiizden túrli kádesyilar, breloktar, toibastarǵa arnalǵan buiymdar jasai bastadyq. Sodan keiin bylǵarymen jumys jasaýǵa kóship, qol sómkeler tigýmen ainalystyq.
Qazirgi sanany turmys bilegen zamanda eń tómennen bastap kóterilgen kásipkerler óte sirek. Kásipti nólden bastaýdyń qandai ekendigin, oǵan qansha jyl, qansha eńbek, qansha aqsha ketetinin jaqsy bilemin. Eger de sol birneshe jyl jinaqtaǵan tájiribeń men bilimińdi bireýge aitsań, kórsetseń, ol saǵan tikelei básekeles bolatynyn da bilemin. Degenmende bilgenimizdi balalarǵa úiretýdi qolǵa aldyq, sheberlik synyptaryn ótkizemiz. Onyń ishinde jetim balalar men múmkindigi shekteýli búldirshinderge tegin sabaqtar júrgizip otyramyz.
Es bilgeli qasymdaǵy adamdardyń eńbekqorlyǵyn kórip óstim. Anam, ápkem, jeńgem, eń aiaǵy enem de óte eńbekqor jandar, qydyrýdy, qur bosqa júrgendi unatpaityn adamdar. «Kórgen kórgenin isteidi» demekshi mende olarǵa qatty uqsaǵym keletin. Taza, uqypty, kóp sózge joq, ár bir isi men sózderi shegemen qaqqandai adam bolý meniń armanym edi. Olardyń árqaisysynan úirenýge, aqshaǵa uqypty bolýǵa tyrystym. «Milliondardyń tiynnan quralatynyn» kásip ashqaly túsinip, bul sózderdi qaǵidaǵa ainaldyryp, tiyn salatyn ámiiandardyń ishine de jazyp júrmiz.
– «SanSymbat» brendiniń negizin qalaǵan ekensiz, sómkelerińiz naryqta suranysqa ie me?
– «SanSymbat» brendimen sómke tigýdi 2015 jyldary bastadyq. Biz taza bylǵarydan, sapasy asa joǵary sómkeler, ámiiandar, erlerge arnalǵan barsetkalar tigemiz, ári taýarlarymyzdyń sapasyna júz paiyz kepildik beremiz. Alaida úlken kólemde sómke tigýmen ainalyspaimyz, ónim tek arnaiy tapsyryspen ǵana tigiledi. Sebebi, bizde jumys kúshi az ,ónimdilik tómendeý, qoima toly shikizat qorymyz da joq. Ózderińiz biletindei elimizdiń naryǵy sheteldik «Chanel», «Louis Vuitton» siiaqty sómkelerdiń kóshirmelerine iaǵni feik nusqalaryna tolyp tur. Halyq bul sómkelerdiń arzan kóshirme ekendigin bilse de satyp alady. Sebebi naryq bul taýarǵa tolyp tur, seniń 10 teńgege jasaǵan taýaryńdy replika jasaýshy qytailyq kásiporyndar 5 teńgege jasap beredi. Degenmende sómke jasaý isin birden toqtatyp, jaýyp tastai almadym. Sebebi bul jerde qanshama adamnyń eńbegi bar, tek eńbek ǵana emes kóptegen adamdardyń maǵan degen senimi bar. Ázirge tek tapsyryspen tigemiz.
– Ózińiz óndirgen taýardy jarnamalaýǵa, naryqqa shyǵarýǵa ǵalamtordy qanshalyqty paidalanasyz?
– «TNS Central Asia» agenttiginiń 2017 jyly júrgizgen zertteýler nátijesi Qazaqstannyń 77 paiyzy ǵalamtormen qamtylǵandyǵyn, al halyqtyń 83 paiyzy mobildi internetti qoldanatyndyǵyn aitady. Bul tsifrlar ǵalamtordyń qazaqstandyqtardyń ómirine dendep kirgendigin kórsetedi. Alaida biz ǵalamtordyń múmkindikterin barynsha qoldana almaimyz. Sheteldik kásipkerler virtýaldy saýdaǵa áldeqashan kóshken, al biz taýarlarymyzdy áli de bolsa dúkenniń sóresine qoiýmen ǵana shektelip júrmiz. Mende ózim óndirgen taýarlardy naryqta jyljytýdyń túrli tásilderin izdei bastadym. Sómkelerimdi qazaqstandyq portalǵa salmaqshy boldym, alaida otandyq ónimdi ǵana jarnamalaityn sait tappadym. Qazaqstanda «FashionPark.kz» saity bar, biraq munda meniń sómkem álemdik brendtermen básekege túsedi eken. Bul árine miǵa syiymsyz nárse, sondyqtan da bul ideiadan bas tarttym. Negizinde osy kásipkerlikpen ainalysyp bastaǵan 2014-jyldary ózimniń avtorlyq qolóner buiymdarymdy, ulttyq kádesyilardy jarnamalaý maqsatynda jeke sait ashqan edim. Saittyń jarnamasyna kóp qarjy jumsadym. Biraq bul saitty jabýǵa týra keldi, sebebi onyń jumysyn jandandyrý, jarnamasyn jasaý óte qymbat. Biznespen ainalysýǵa bet buryp, taýar óndirisin qolǵa alǵan árbir kásipkerdiń jeke saity bolǵany tiimdi emes, sebebi joǵaryda aitqanymdai bul óte qymbat, kóp qarjyny qajet etedi. Sondyqtanda qazirgi ýaqytta qazaqstandyq taýar óndirýshi, qolóner buiymdarymen ainalysatyn kásipkerlerdiń óz ónimderin jarnamalaityn otandyq elektrondy saýda ortalyǵy aýadai qajet degen oiǵa keldim. Osylaisha qazaqstandyq taýar óndirýshiler men kásipkerlerge arnalǵan internet platforma qurý jobasyn jasadym. «Madein-kz.com» portaly otandyq taýar óndirýshilerdiń taýaryn Qazaqstannyń elektrondy naryǵynda jarnamalap ǵana qoimai, álemdik deńgeige shyǵarýǵa múmkindik beretin mega joba desem de bolady. Bul aqparattyq ortalyq tek ǵana otandyq taýar óndirýshilerdiń ónimin ǵana jarnamalaityn orynǵa ainalar edi.
Mysaly, Resei memleketi shetelge óz qarjysyn jibermeý úshin, otandyq taýar óndirýshilerdi importtan qorǵaý úshin, sondai-aq óz eline qarjy tartý úshin tovarika.ru, ruxpert.ru, rosproizvoditel.ru siiaqty kóptegen saittar men portaldar ashqan. Al bizdiń elimizde mundai birde-bir sait joq. Tek Facebook áleýmettik jelisinde «Ia vybiraiý kazahstanskoe», «Vybirai kazahstanskoe» toptary ǵana bar.
– Symbat Tóleibaiqyzy, sonda «Madein-kz.com» portaly buryn-sondy Qazaqstanda bolmaǵan tyń joba ma?
– QR Tuńǵysh Prezidenti otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaý, kásipkerlerge kómek kórsetý máselesine birneshe ret toqtalǵan bolatyn. Elbasy 2015 jyly «Qazaqstanda jasalǵan» aktsiiasyn uiymdastyrýǵa shaqyryp, barlyq saýda júielerinde qazaqstandyq taýarlardyń sektsiiasy paida bolý qajettiligin aitqan. N.Nazarbaev barlyq qazaqstandyqtarǵa óz eliniń patrioty bolyp, otandyq taýarlary paidalanýǵa shaqyrdy, bul shara qazaqstandyq ekonomikanyń damýyna kómek bolatyndyǵyna senim bildirdi. Al ótken jyldyń qazan aiyndaǵy halyqqa Joldaýynda qarapaiym halyq tutynatyn taýarlar óndirisimen belsene ainalysýdy tapsyrdy. Bul baǵytta jumystar atqarylyp jatyr, alaida tek taýar óndirisin jolǵa qoiýmen ǵana shektelýde, al sol taýardy naryqqa beiimdeý, satý máselesine quzyrly organdar bas aýyrtpaidy. Osylaisha bizdiń eldiń kásipkerleri taýar óndirýshi retinde qorǵansyz deýge bolady. Quzyrly mekemeler eldegi biznesti qoldap jatyrmyz dep jar salyp, halyqqa jeńildetilgen nesie berý arqyly olardyń jaǵdaiyn odan ári qiyndatýda. Otandyq kásipkerler búgingi zaman talabyna sai satylym júiesi bolmasa, otandyq ónim importtyq taýarlardan qorǵalmasa, taýaryn qalai satady, nesiesin qalai qaitarady? Qanshalyqty jeńildetilgen nesie berip, qanshama qarjy jumsap qajetsiz forýmdar uiymdastyryp, kásip ashý jaily keńes beretin ortalyqtar ashylsa da qarapaiym kásipker retinde qorǵansyz ekendigimdi túsinemin. Daiyn ónimdi importtan qorǵaityn, tek otandyq kásipkerlerge arnalǵan jeke júie bolmaǵan soń osynyń barlyǵyna ketken qarjy qumǵa quiǵan sýmen teń dep esepteimin.
Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Ábishuly 2016 jyly elektrondy saýda resýrsyn tiimdi paidalanýdy damytý kerektigin de toqtalǵan bolatyn. Ol óz sózinde «internettegi saýda-sattyq búginde ǵalamdyq trendke ainaldy. Mysaly, AQSh-ta elektrondy saýda eldegi barlyq saýdanyń 6,5%-yn qurasa, Reseide 4% shamasynda, al Qazaqstanda tek 0,5%-dy quraidy. Elektrondyq saýda-sattyqty damytýdyń tujyrymdamasyn qurý kerek» degen tapsyrma bergen bolatyn. Búginde Qazaqstannyń halqy ǵalamtordyń múmkindikterin tutynýshy retinde ǵana paidalady, al kásipkerlerimiz ǵalamdyq internettiń múmkindigin biznesti damytýdyń quraly retinde paidalana almai otyr. Biz sheteldik kompaniialardyń internet paraqshalarynda óz taýarlarymyzdy jarnamalai otyryp, ǵalamtorǵa shyqqandyǵymyzben maqtanamyz. Shyndyǵynda frantsiianyń Olx.kz; ýkrainanyń Saty.kz saittaryn paidalaný arqyly qarjymyzdyń shetelge ketip jatqanyn túsinbeimiz. Sheteldik kompaniialar bizdiń elge óz taýarlaryn tonnalap ótkizip jatqanda, biz sanaýly ǵana taýar satqanymyzǵa mázbiz. Osylaisha sheteldik básekelester bizdiń elimizdiń qarjysyn virtýaldy naryq arqyly eshqandai salyqsyz áketip jatyr. Mysaly, qytailyq «Aliexpress» platformasynda elimizdiń turǵyndary ai saiyn 12 mln dollar kólemindegi qarjyǵa saýda jasaidy.
Kórip otyrǵanymyzdai otandyq taýar óndirýshler elektrondy alańda sheteldik básekelesterimen básekege túse almaidy. Qazaqstandyqtardyń qarjysy sheteldik elektrondy taýar portaldary arqyly sheteldik kásipkerlerdiń qaltasyna túsip jatyr. Sheteldikter bizdiń eldiń qarjysyn óz elderine tartý úshin ǵalamtorda úlken internet portaldar qurǵan. Al biz nege óz qarjymyzdy óz elimizde qaldyrý úshin aqparattyq elektrondy ortalyq, iaǵni internet platforma ashpasqa?
«Madein-kz.com» portalynyń taǵy bir ereksheligi joba áleýmettik bolǵandyqtan mundaǵy tariftik tólemder tómen bolady. Elimizdiń árbir aýdany men aýylynyń turǵyny óziniń agrarlyq azyq-túlik ónimin portalda tegin jarnamalai alady. Sondai-aq, múmkindigi shekteýli jandar, zeinetker kásipkerler, jas biznesmender, otandyq qolónershiler taýaryn tegin jarnamalaýǵa múmkindigi bar.
Bul ózgeshe joba der edim. Ózińiz oilańyzshy, qazaqstandyq kásipkerler taýarlaryn úilerinen shyqpai-aq, ǵalamtor arqyly saýdaǵa qoiyp, tipti álemdik naryqqa da shyǵa alady. Tek otandyq kásipkerlerdiń taýarlary qoiylatyndyqtan básekelestik te artar edi. Men barlyq otandyq taýar óndirýshilerdi tolǵandyratyn máselesin kóterdim dep oilaimyn.
– Atalǵan jobany qarjylandyrý máselesin qalai sheshýdi josparlaisyz?
– Bul internet joba tek bir ǵana problemany kótermeidi, bul elimizdiń ekonomikasy úshin óte mańyzdy birneshe máseleni kóterip otyrǵan mega joba. Internet jobaǵa qoldaý kórsetýlerin surap, oblys ákimdikterine, quzyretti mekemelerge, iri kompaniialarǵa joldadym. Ázirge tek QR Aqparat jáne kommýnikatsiialar ministrligi jobaǵa aqparattyq qoldaý bildiretindigin aitty. Osy oraida atalǵan ministrliktiń bul jobaǵa ózge mekemeniń máselesi dep selqostyq tanytpai, qoldaý bildirgenine rizashylyǵymdy jetkizgim keledi.
Bul jobany QR Indýstriia jáne infraqurylymdyq damý ministrligine joldadym. Ministrlik meniń hatyma «qazirgi ýaqytta qosymsha internet portal ashýdyń qajettiligi joq» dep jaýap berdi. Quzyrly mekemeden qoldaý tappaǵannan keiin sheteldik metsenattardan kómek surap kórmek boldym. Biraq bul oidan bas tarttym, sebebi meniń namysym jibermedi, olarǵa bizdiń eldiń otandyq taýar óndirýshilerdi qoldamaityndyǵyn aitqym kelmedi. Qazirgi ýaqytta jobany qarjylandyrýdyń basqa joldaryn qarastyryp jatyrmyn. Qyrkúiek aiynda Qaraǵandy qalasynda «Madein-kz.com» jobasynyń prezentatsiiasyn ótkizýdi josparlap otyrmyn. Elimizdiń otandyq taýar óndirýshilerin qoldap, áleýmettik halyqty jobaǵa qoldaý kórsetkisi keletin elimizdiń árbir azamatynyń kómegine zárýmiz, jobany qoldaýǵa shaqyramyn.
– Symbat Tóleýbaiqyzy suhbatyńyzǵa raqmet, isińizge sáttilik tileimin.
Jibek Muqasheva,
