Abaidyń mahabbatqa negizdelgen ádistemesi negizinde ulttyq bilim berý júiesin jasaityn kez keldi. "Ult aqparat" abaitanýshy Omar Jáleldiń QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasyna orai jazǵan pikirin usynady.
NIETIŃ MAL TABÝ BOLSA – ǴYLYM ESIGINEN QARATPAIDY
Abaidyń ózi – ǵylym. Prezident maqalasynda «Biz ǵylym satyp mal tappaq emespiz» dep jazypty. Shynymen de Qazaqstandaǵy bilim júiesi – kerisinshe. Bakalavriat, magistranttarda bir ǵana maqsat bar: ǵylym satyp – mal tappaq. Keibir magistranttardan ne úshin ǵylym jolyna túskeni týraly surasań – eki jyl shákirtaqy alý úshin ekenin aitady. Bizdiń ońbai júrgenimiz osydan. Abai «Kimde kim ǵylym satyp, mal tabatyn bolsa – onda onyń kóbiniń ǵylymǵa degen mahabbaty asyrap alǵan shesheniń mahabbatyndai ǵana bolady» degen eken. Biz ǵylymdy kerek kezde qoldanyp, kerek joq kezde qaltaǵa salyp qoiatyn zat dep oilaimyz. Al ǵylym degen – tiri, ol – Allanyń sipaty. Nietiń mal tabý bolsa – ǵylym seni esigi túgil, tesiginen qaratpaidy.
Máshhúr Júsip atamyz «Bireýler it ólgen jerge baryp 12-15 jyl oqyp keledi, biraq júrekterinde dúniege degen mahabbaty bolsa – Alla taǵala ol ǵylymdy aidap shyǵarady» dese, Mirjaqyp Dýlatov «Bizde ǵylymmen ainalysatyndar – kóp, ǵalymdar – joq. Qalam ustaǵandar – kóp, jazýshylar – joq. Atqa mingender – kóp, Qairatkerler – joq» deidi. Bul jaǵdai áli ózgere qoiǵan joq.
JAQSY OQY, JAQSY AQShA TAP
Otan otbasynan bastalady. Qazirgi ata-ana balasyna «Jaqsy oqy. Jaqsy qyzmetke ornalasyp, jaqsy aqsha tap» degen úsh-aq aqyl aitady. Bul qandai oilaý júiesi? Aqsha alý degenimiz ne? Aqsha ne úshin kerek? Abai atamyz «Bala dúniege kelgende eki túrli minezben týady: biri – ishsem-jesem, uiyqtasam, ekinshisi – kórsem, bilsem dep keledi. Biri tánniń, ekinshisi jannyń qumarlyǵy. «Erteń jaqsy aqsha tabasyń» degen tánniń qalaýy.
Stýdentterden «Qaisysyń ǵylym jolyna mahabbatpen tústiń?» degen suraq qoisam, júz adamnyń bireýi ǵana qol kóteredi. Stýdentterde ǵylymǵa degen mahabbat joq. Al Abai «Mahabbat joq jerde talap ta, uǵym da joq» deidi. Oqýǵa jibergen balasy senimdi aqtamai, halyqty tonap, jemqorlyqpen ainalysyp jatqany sodan. Óitkeni olar ǵylymdy aqsha tabý úshin oqydy. Osydan keiin «Abaidy zerttedik, Abaidyń jolyndamyz» dep qalai aitamyz?
NEGE BASQA EMES, ABAIDYŃ ESIMI SAQTALYP QALDY?
2016 jylǵy monitoring boiynsha, Qazaqstan Respýblikasy ishki ónimniń 0,17%-yn ǵylymǵa jumsaidy eken. Damyǵan memleketterde ishki ónimniń 3-4%-y ǵylymǵa jumsalady. Abai «Ǵylym – mal aiaityn jol emes» deidi. Qazirgi kezde bizdiń ǵylymnan mal aiap otyrǵanymyzdyń belgisi – muǵalimderdiń beishara hali. Muǵalim degen – ǵylym iesi degen sóz. Muǵalimge degen kózqarasymyz qandai – ǵylymǵa degen kózqarasymyz sondai. Nege ǵylym týraly kóp aityp otyrmyn? Sebebi Abaidyń zamanynda oqyǵan, bilimdi ǵulama adamdar, bes ýaqyt namazyn qaza qylmaǵan áýlieler kóp bolǵan, biraq olardyń biriniń esimderi saqtalyp qalǵan joq. Abaidyń esimi saqtalyp qalý sebebi ol ǵylymǵa den qoidy. Osy oraida «Ǵylymǵa den qoimai adam bolýǵa bolmai ma?» degen suraq týyndaidy. Abai buǵan «Qashan bir bala ǵylymdy mahabbatpen kókserlik bolsa – sonda ǵana onyń aty adam bolady. Sonda ǵana Allany, dúnieni, ózińdi tanisyń» deidi. Al biz ósirip jatqan qansha balanyń ǵylymǵa degen mahabbaty bar?
ABAIDY OQIMYZ, BIRAQ TÚSINBEIMIZ
Abai qalaǵan ult bolǵymyz kelse – tárbieni ózgertýimiz kerek. Abaidyń mahabbatqa negizdelgen ádistemesi negizinde ulttyq bilim berý júiesin jasamaimyz ba? Osyny jasaityn kez keldi. Ulttyq bilim berý júiesin jasaǵan kezde basty nysana – bilim berý emes, minez bolýy kerek. Álihan Bókeihan «Ultty súiý - bilimnen emes, minezden» deidi. Bul jerde «Oqymai qoisaq ta bolady eken» degen jańsaq pikir týyndamaýy kerek. Batystyń dúnietanymynda bilim men pedagogika ajyratylǵan, al qazaqtyń dúnietanymynda ajyratylmaǵan, ekeýi – egiz. Hadis boiynsha, bastaǵy jáne júrektegi bilim bar. Bastaǵy bilim – kópshilik qaýymǵa arnalǵan paidasyz bilim, júrektegi bilim – naǵyz bilim. Bilim júrekke túsken kezde adamdy ózgerte bastaidy. Ult úshin, memleket úshin qyzmet etetin adamdardy daiyndap shyǵarý úshin paidaly bilim kontseptsiiasyn jasaý kerek. Biz Abaidy mektepte, ýniversitette oqimyz, biraq túsinbeimiz. Iaǵni ratsionaldy oqimyz, ondailardy Abai nadanǵa teńegen. Ratsionaldy bilimdi qazaq «oqý» dese, paidaly bilimdi «toqý» deidi. «Oqyǵannan toqyǵan – artyq». Sondyqtan bilim berý júiesine Oksfordty emes (Oksford qalasyndaǵy britandyq ýniversitet – avtor), Abaidy negiz etýimiz kerek. Ol «Eger sen óziń úshin oqysań – ózi úshin ottaǵan haiýanmen teń bolasyń» deidi. Qanshama bilimdi jastar shetelde qalyp qoiyp jatyr. Bul olardyń emes, osyndai tárbie berip jatqan bizdiń kinámiz.
Abai ǵylym jolyna túsýdiń óz sharttary bar ekenin aitady. Qazirgi balalarǵa ǵylym jolyna tússe bai bolatynyn aitsań – pysqyryp qaramaidy, al aqshany kórsetseń kózderi jainap ketedi. Abai «Qashan adam ǵylymnyń ózin dáýlet dep túsinbeiinshe – ol ǵalym bola almaidy» deidi. Sanaǵa ózgertý engizý kerek. Balaǵa bailyq degen ǵylym ekenin túsindire alýymyz qajet. Adamnyń tabiǵaty sondai – jaqsyǵa qarai umtylady. Al qazir biz balalarymyzǵa «Aqsha degen – jaqsy, ǵylym – sol aqshaǵa jetýdiń joly» dep úiretemiz. Japondar nege myqty? Sebebi olar ǵylymdy bailyq dep esepteidi. Abaidyń «Dúnie de – ózi, mal da – ózi, ǵylymǵa kóńil bólseńiz» degen sózin júregimizge kirgizýimiz kerek.
