Ár eldiń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyna qarap onyń qalai damyp jatqany jóninde baǵa berýge bolady. Sol siiaqty Ońtústik Qazaqstan oblysynyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy da elimiz táýelsizdik alǵannan bergi kezeńdegi órkendeý úderisine sáikes jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Osyǵan orai oblystyq qarjy basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Raqymberdi Janysbekuly Múlkemanovtan óńirimizdiń órkendeý qarqynyn ótken men búgindi salystyra otyryp aityp berýin ótingen edik.
– Bizdiń óńir respýblikalyq biýdjetten eń kóp kólemde sýbventsiia alatyn oblys bolyp sanalady. Degenmen, biýdjettiń kirisine túsetin salyqtar men basqa da mindetti tólemderdiń kólemi de jyldan-jylǵa ósip keledi. Basqarmanyń basty kórsetkishi bolyp tabylatyn biýdjet qorjynyn tolyqtyrý baǵytyndaǵy jumystar men onyń nátijesine toqtalyp ótseńiz?
– Iá, durys aitasyz, bizdiń sýbventsiiany kóp alýymyzdyń sebebi, respýblikadaǵy halyq sany eń kóp oblys bolyp sanalamyz. Degenmen, jergilikti biýdjetke túsetin salyqtar men basqa da mindetti tólemderdiń kólemi jyldan-jylǵa ósip keledi. Mysaly, 2015 jyly oblys boiynsha jergilikti biýdjetke 101 mlrd. teńge tússe, 2016 jyly – 106 mlrd. teńge, al, biyl 120 mlrd. teńgeden astam qarjy túsedi dep kútilýde.
Elbasy N.Á.Nazarbaev ústimizdegi jyldyń aqpan aiynda oblys ákimi J.Túimebaevty qabyldaý kezinde óńirdiń salyq túsimderi kórsetkishiniń tómendigine jáne respýblika boiynsha eń dotatsiialy óńir bolyp otyrǵanyna nazar aýdarǵan bolatyn.
Osyǵan bailanysty qazirgi kezde jergilikti biýdjettiń túsimder kólemin ulǵaitý boiynsha arnaiy jumys toby qurylyp, is-sharalar jospary ázirlendi. Bul is-shara josparynda biýdjettiń kirisin kóbeitý úshin árbir salany qamtityn, jan-jaqty jáne naqty atqarylatyn jumystar kórsetilgen. Qazir barlyq memlekettik organdar tarapynan osy baǵytta tiisti jumystar atqarylýda.
– Búgingi tańda biýdjettiń igerilý deńgeii qandai?
– Bizdiń oblys respýblika boiynsha biýdjet kólemi jaǵynan eń joǵary biýdjetti óńir bolǵanyna qaramai, ony igerý jóninen elimizde aldyńǵy qatardan kórinip keledi. Jalpy, biýdjettiń atqarylý jumystary jyldan-jylǵa jaqsara túsýde.
Joǵaryda aityp ótkenimdei, oblystyń biylǵy biýdjeti 600 mlrd. teńgeden asyp otyr. Bul qarjynyń 261,9 mlrd. teńgesi nemese 40%-dan astamy bilim salasyna bólingen. Atap aitatyn bolsaq, mektepke deiingi sapaly tárbie men bilimniń qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin bólingen qarjy 2016 jyly 38,7 mlrd. teńge bolsa, biyl bul kórsetkish 41,8 mlrd. teńgege ulǵaidy.
Halyqtyń joǵary tabiǵi ósiminiń nátijesinde, jyl saiyn oblystyń jalpy bilim berý mektepterindegi oqýshy sany artyp keledi. Sondyqtan aǵartýshylyq salaǵa biýdjetten 140,7 mlrd. teńge bólinip otyr.
Búginde oblysta «Nurly jol» jáne «Nurly jer» baǵdarlamalary aiasynda aitarlyqtai aýqymdy jumystar júrgizilýde. Tek, osy eki baǵdarlama boiynsha 2016–2017 jyldary 95 nysannyń qurylysyn júrgizý úshin Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq qorynan 55,7 mlrd. teńge bólindi. Jalpy, osy baǵdarlamalardy iske asyrý nátijesinde oblys boiynsha 5,3 myń adamdy jańa jumys oryndarymen qamtý josparlansa, biylǵy jyldyń 1 qazanyna deiin 3,7 myń adam turaqty jumyspen qamtyldy.
– Memleket basshysy men el Úkimeti aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa airyqsha nazar aýdaryp, bul salany damytýǵa jyldan-jylǵa biýdjetten kóbirek qarjy bólinip kele jatqanyn kórip otyrmyz. Osy qamqorlyqtyń qaitarymy qandai?
– Sońǵy jyldary aýylǵa memleket tarapynan aýqymdy qoldaýlar kórsetilip, agroónerkásip keshenin memlekettik qoldaýdyń arqasynda bul sala úlken nátijeler berýde. Mysaly, 2016 jyly agrosektorǵa 32 mlrd. teńge jumsalsa, biyl 34 mlrd. teńge bólingen. Bul qarjynyń 26,9 mlrd. teńgesi sharýalarǵa sýbsidiia retinde berilýde. Jalpy, ústimizdegi jyly 40 myńǵa jýyq aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri memlekettik qoldaýǵa ie boldy.
Osyndai aýqymdy kómektiń arqasynda ozyq tehnologiialardy qoldanýda bizdiń oblys kósh bastap tur. Biylǵy jyldan bastap, jańa bastamamen 59 gektarǵa jańǵaq, 7 gektarǵa badamsha egildi.
Tamshylatyp sýarý ádisi 7,5 myń gektarǵa endirilip, jalpy kólemi 58,5 myń gektarǵa jetti. Bul respýblikalyq úlestiń 72%-yna teń.
Oblysta 171 gektarǵa jylyjailar salynyp, onyń jalpy kólemi 1 294 gektarǵa jetti. Bul respýblikalyq úlestiń 80%-yn quraidy. Sondai-aq, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis kólemi ótken jylmen salystyrǵanda 29 myń gektarǵa artyp, 818 myń gektardy qurady. Nátijesinde aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 9 aida 57 mlrd. teńgege artyp, 376,5 mlrd. teńgege jetti.
Mal sharýashylyǵynda da turaqty ósim baiqalýda. «Sybaǵa» baǵdarlamasymen 13 087 analyq iri qara, «Altyn asyq» baǵdarlamasymen 23 352 ýaq mal, «Qulan» baǵdarlamasy aiasynda 2 366 bas jylqy satyp alynyp, bul kórsetkish boiynsha respýblikada birinshi oryndy ielendik.
– Basqarma ujymynyń taǵy bir negizgi mindeti kommýnaldyq menshikti basqarý, ony qorǵaý boiynsha sharalardy uiymdastyrý bolyp tabylady. Osy oraida kelesi jyly aiaqtalady dep kútilip otyrǵan jekeshelendirý máselesi men oblys aýmaǵyndaǵy kommýnaldyq múlikterdi tiimdi paidalaný jáne olardy jalǵa berý qalai júzege asyrylyp jatqandyǵyna toqtala ketseńiz?
– QR Úkimetiniń jekeshelendirýdiń 2016–2020 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyna sáikes Ońtústik Qazaqstan oblysy boiynsha 2017 jyly jekeshelendirýge jatatyn 21 nysannyń 10-y 557,6 mln. teńgege satylsa, altaýy 6 678,7 mln. teńgege keiinnen satyp alý quqyǵymen senimgerlik basqarýǵa berildi. 1 nysan boiynsha aǵymdaǵy jyldyń 7 qarashasynda keiinnen satyp alý quqyǵymen senimgerlik basqarýǵa berý jóninde tender ótkizilip, 10 banktik kún ishinde kelisim-shart túziletin bolady. Sondai-aq, 1 nysan 3-shi ret elektrondy tenderge qoiylyp, 2 nysan 3 ret ótken elektrondyq saýda-sattyqta satyp alýǵa niet bildirýshilerdiń bolmaýynan saýda-sattyqtar ótkizilmedi dep tanyldy. Jáne sońǵy 1 nysan boiynsha baǵalaý esebi alynyp, saýda-sattyqqa qoiýdyń aldyńǵy rásimderi jasalýda.
Budan basqa, oblystyq qarjy basqarmasy tarapynan oblystyq kommýnaldyq menshiktegi 2 ǵimarat elektrondyq saýda-sattyq arqyly jalpy 111,5 mln. teńgege jáne 54 avtokólik 14 036,6 myń teńgege satyldy.
Oblys boiynsha kommýnaldyq menshiktegi turǵyn emes jailaryn jalǵa berýden túsetin túsimderdiń biylǵy jyldyń 10 aidaǵy jospary – 84,5 mln. teńge bolsa, naqty biýdjetke 104,1 mln. teńge tústi nemese jospar 123,2%-ǵa artyq oryndaldy. Bul 2016 jyldyń tiisti kezeńimen salystyrǵanda 35,3 mln. teńgege kóp. Iaǵni 2016 jyldan bastap múliktik jaldaý (jalǵa alý) memlekettik tizilim veb-portal arqyly elektrondy túrde júzege asyrylýyna bailanysty túsim kólemi artyp keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Suhbattasqan Slam NURMAǴANBETULY,
"Ońtústik Qazaqstan" gazeti
