«Niý-Iork Taims» gazetiniń tilshisi Henri Faýntein Qazaqstandaǵy Tuiyqsý muzdyǵy týraly kólemdi maqala jariialady. "Ult aqparat" Egemen Qazaqstan aýdarǵan materialdy nazarlaryńyzǵa usynady.
Jazdyń jaima shýaq kúnderiniń birinde Qazaqstandaǵy eń úlken qala - Almatydan joǵaryraq ornalasqan Tuiyqsý muzdyǵy shekten tys erip jatty. Muzdyqtyń juqarǵan erneýinen aqqan jylǵa tómen qarai quldilai jóneledi.
Angliiadaǵy Reding ýniversitetiniń muztanýshysy Maria Shagedanova Tuiyqsýdy tekserýge kelgen. Bul áreketin ol jiyrma jyldan beri jasap keledi. Shartaraptaǵy eń uzaq zerttelgen muzdyq retinde Tuiyqsý klimat ózgerýiniń álem muzdaryna áserin anyqtaýǵa kómektesedi. Qazaqstan Geografiia institýtyndaǵy áriptesterimen birge Shagedanova Almatydan 24 shaqyrym soltústikke qarai oily-qyrly joldarmen reseilik kólik arqyly jolǵa shyqty. Jol Keńes dáýirinen qalǵan zertteý stansasyna baryp tireledi. Mekeme Tuiyqsý sekildi bir kezde dáýirlep turǵan edi. Zertteýshiler muzdy oiyp, ishinde qaldyrylǵan quraldardaǵy esepterdi tirkemekshi.
Byltyr jazǵy erý maýsymynyń sońynda komanda músheleri muzdyń biiktigin ólsheitin arnaiy belgi qaldyrǵan bolatyn. Bir jyldan keiin institýt zertteýshileriniń biri Nikolai Kasatkin men Shagedanova hanym erigen muz kóleminiń ózgergenin baiqady. Erý maýsymynyń aiaqtalýyna áli birneshe ai bar ekenine qaramastan, Tuiyqsýdyń kei bólikteri bir metrge deiin juqaryp ketken. Muzdyqtar ǵasyrlar boiy jaýyp, ábden nyǵyzdalǵan qardan quralǵan. Olar Tian-Shan taýynyń osy bóliginde 300 metr qalyńdyqqa deiin jetedi. Jazda baiaý erip, ózen sýyna ainalady. Qysta jaýatyn qar men jazda eritin muzdyń kólemi birdei emes. Alaida jahandyq jylyný saldarynan erigen muzdyń kólemi jaýǵan qardan asyp túsip, muzdyqtardyń jyldan-jylǵa azaiýyna ákelip soǵady.
Eki jarym shaqyrymǵa sozylyp jatqan Tuiyqsý jyl ótken saiyn kemip, juqaryp barady. Zertteý stansasy 1957 salynǵan kezde Tuiyqsý júzdegen metr qashyqta jatqan bolatyn. Qazir muzǵa jetý úshin bir saǵat boiy soqpaq jolmen jaiaý júrýge týra keledi. Alpys jyldyń ishinde muzdyq kilometrge deiin qysqarǵan. Qazaqstannyń ońtústik shyǵysyndaǵy taýlarda bolyp jatqan oqiǵa shartaraptyń túkpir-túkpirinde kezdesedi. Grenlandiia men Antarktikadaǵy muz jabyndaryn qospaǵanda álemdegi shamamen 150 000-ǵa jýyq muzdyqtar jer betiniń 500 000 sharshy kilometrin alyp jatyr. Sońǵy qyryq jylda ondaǵy muz qabaty 20 metrge juqarǵan.
Sondai-aq olardyń kóbi qysqaryp bara jatyr. And taýlary men Soltústik Amerikadaǵy Seńgir taýlaryndaǵy shaǵyn muzdyqtar áldeqashan joiylyp ketken. Tipti, jylyjai gazyn shyǵarý kólemi kenetten azaiyp ketse de, álemniń ár túkpirindegi muzdyqtardyń azaiýyna jetkilikti jylý bólinip úlgerdi. Mundai jahandyq jylyný protsesi teńiz sýynyń kóbeiýine ákep soǵady. Al ol óz kezeginde sý elektrin óndirýge áser etedi. Joiqyn tasqyndar men selder paida bolady. Ózender men ekojúielerdi buzady. Al, munda, Tian-Shanda jahandyq jylyný adamdar men aýyl sharýashylyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan sýǵa keri áser etýi múmkin. Tuiyqsý erigen saiyn jylǵalar aǵysqa ainalyp, jer betinen kanaldar qazyp alady. Tuiyqsý muzdyǵynan aqqan sý kele-kele Kishi Almaty ózenine quiylady. Osy jáne basqa da muzdyqtardan sý alatyn ózender qalanyń ainalasynda aǵyp jatyr. Olar aimaqtaǵy eki million halyqty aýyzsýmen, sondai-aq egistik alqaptaryn sýmen qamtamasyz etip otyr.
Shagedanova jáne onyń áriptesteri Kishi Almaty men basqa ózenderdegi sýdy zerttep júr. Ondaǵy sýdyń bári erigen muzdan kelmeidi. Kei bóligi jańbyr sýynan, qardyń erýinen jinalady. Kei klimat modelderine súiensek, keleshekte mundai jaǵdai ulǵaia túsýi múmkin. Budan bólek qatqan taý shyńdarynan, muzdyqtar astyndaǵy muzdar men alyp qoitas bólikterinen erigen sý da ózenderge quiady. Shagedanova jáne basqa zertteýshiler ózen qainaryn anyqtaý úshin sýdyń úlgilerin saraptamadan ótkizedi. Olar aǵystyń qanshalyqty ózgergenin tirkeý úshin aǵyndy esepteidi. Ýaqyt óte kele ózenderdiń qanshalyqty ózgeretinin boljaý úshin olardyń qainary qaidan keletinin anyqtaý mańyzǵa ie. Muzdyqtyń erýi alǵashqyda aǵyndy ulǵaitýy múmkin. Alaida ýaqyt óte kele mundai protsess aqyrǵy núktege jetip, erigen sý azaia beredi.
«Aqyrynda olar qazirgidei sýmen qamtamasyz ete almaidy. Sondyqtan sýdyń basy-qasynda júrgender úshin osy aqyrǵy núktege qashan jetkenin bilý mańyzǵa ie», deidi Tsiýrihtegi Shveitsariia federaldy tehnologiialyq institýtynyń zertteýshisi Mattias Hýss.
Al Qazaqstandaǵy muzdyqtardan aqqan sý keleshekte azaia beredi. Sonymen qatar, Ortalyq Aziiadaǵy basqa muzdyqtar da ziian shegedi. Ásirese, ońtústik aimaqtarda jahandyq jylyný qatty áser etedi. Munda Aziiadaǵy alyp ózender basseinin qamtamasyz etip otyrǵan sansyz muzdyqtar bar. Tibet ústirti boiynda, Gimalaida, Qaraqorym qyrattaryndaǵy muzdyqtar sany myńdap sanalady. Al ondaǵy ózenderge táýeldi turǵyndardyń sany júz millionnan asady. Osy jaqtan Pákistandaǵy Úndi, Úndistandaǵy Gang, Qytaidaǵy Sary jáne Iantszy, Ońtústik shyǵys Aziiadaǵy Mekong ózenderi bastaý alady. Germaniialyq konsalting kompaniia FutureWater-dyń gidrologi Artýr Liýttstyń aitýynsha, ýaqyt óte kele joǵaryda atalǵan ózender de muzdyqtardyń sheginýiniń ziianyn kóredi. Áitse de, árqaisyna ártúrli ýaqytta áser etýi múmkin. Máselen, Úndi ózeni qainaryn jańbyr maýsymynda jinalatyn sýdan alatyn Gangqa qaraǵanda muzdyqtyń erýine kóbirek táýeldi.
«Taýlardan keletin sý kólemi shamamen 2050-shi jyldarǵa qarai kóbeiý yqtimaldyǵy joǵary», deidi doktor Liýtts.
Al Qazaqstanda sýdyń azaiýy kóp uzamai bastalýy múmkin. Eldegi fermalarda sýdy saqtap, ónimdilikti arttyratyn tamshylatyp sýarý sekildi jetildirý jumystary, aqsha jáne bastama kóp emes. Alaida, Qazaqstan úshin eń bastysy - muzdyqtardan bastaý alatyn ózender sýy azaiǵan kezde sýdy tiimdi basqarý menedjmenti qajet. Fermer Aleksei Gorbatýktyń Almatydan 40 kilometr qashyqtaǵy Karaoi degen jerde 150 gektar jeri bar. Ol tamshylatyp sýarý ádisin qoldanǵysy keledi. Onyń sý shyǵynyn azaitýǵa kómektesetinin de biledi. Sondai-aq uzaq merzimde aqshasyn únemdep, egistiginen kóbirek ónim alatyn edi. Biraq ádis - óte qymbat. Gorbatýktyń jaǵdaiy doktor Hýsstyń aitqanyn eske túsiredi.
«Taýlar men muzdyqtardan keletin sýdyń azaiýy - basty másele emes. Eń negizgi suraq sýdy qalai tiimdi qoldanýǵa tikelei qatysty», deidi ol.
Henri FAÝNTEIN
