«نيۋ-يورك تايمس» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ حەنري فاۋنتەين قازاقستانداعى تۇيىقسۋ مۇزدىعى تۋرالى كٶلەمدٸ ماقالا جارييالادى. "ۇلت اقپارات" Egemen Qazaqstan اۋدارعان ماتەريالدى نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى.
جازدىڭ جايما شۋاق كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە قازاقستانداعى ەڭ ٷلكەن قالا - الماتىدان جوعارىراق ورنالاسقان تۇيىقسۋ مۇزدىعى شەكتەن تىس ەرٸپ جاتتى. مۇزدىقتىڭ جۇقارعان ەرنەۋٸنەن اققان جىلعا تٶمەن قاراي قۇلديلاي جٶنەلەدٸ.
انگليياداعى رەدينگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ مۇزتانۋشىسى ماريا شاگەدانوۆا تۇيىقسۋدى تەكسەرۋگە كەلگەن. بۇل ەرەكەتٸن ول جيىرما جىلدان بەرٸ جاساپ كەلەدٸ. شارتاراپتاعى ەڭ ۇزاق زەرتتەلگەن مۇزدىق رەتٸندە تۇيىقسۋ كليمات ٶزگەرۋٸنٸڭ ەلەم مۇزدارىنا ەسەرٸن انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. قازاقستان گەوگرافييا ينستيتۋتىنداعى ەرٸپتەستەرٸمەن بٸرگە شاگەدانوۆا الماتىدان 24 شاقىرىم سولتٷستٸككە قاراي ويلى-قىرلى جولدارمەن رەسەيلٸك كٶلٸك ارقىلى جولعا شىقتى. جول كەڭەس دەۋٸرٸنەن قالعان زەرتتەۋ ستانساسىنا بارىپ تٸرەلەدٸ. مەكەمە تۇيىقسۋ سەكٸلدٸ بٸر كەزدە دەۋٸرلەپ تۇرعان ەدٸ. زەرتتەۋشٸلەر مۇزدى ويىپ, ٸشٸندە قالدىرىلعان قۇرالدارداعى ەسەپتەردٸ تٸركەمەكشٸ.
بىلتىر جازعى ەرۋ ماۋسىمىنىڭ سوڭىندا كوماندا مٷشەلەرٸ مۇزدىڭ بيٸكتٸگٸن ٶلشەيتٸن ارنايى بەلگٸ قالدىرعان بولاتىن. بٸر جىلدان كەيٸن ينستيتۋت زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ نيكولاي كاساتكين مەن شاگەدانوۆا حانىم ەرٸگەن مۇز كٶلەمٸنٸڭ ٶزگەرگەنٸن بايقادى. ەرۋ ماۋسىمىنىڭ اياقتالۋىنا ەلٸ بٸرنەشە اي بار ەكەنٸنە قاراماستان, تۇيىقسۋدىڭ كەي بٶلٸكتەرٸ بٸر مەترگە دەيٸن جۇقارىپ كەتكەن. مۇزدىقتار عاسىرلار بويى جاۋىپ, ەبدەن نىعىزدالعان قاردان قۇرالعان. ولار تيان-شان تاۋىنىڭ وسى بٶلٸگٸندە 300 مەتر قالىڭدىققا دەيٸن جەتەدٸ. جازدا باياۋ ەرٸپ, ٶزەن سۋىنا اينالادى. قىستا جاۋاتىن قار مەن جازدا ەريتٸن مۇزدىڭ كٶلەمٸ بٸردەي ەمەس. الايدا جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان ەرٸگەن مۇزدىڭ كٶلەمٸ جاۋعان قاردان اسىپ تٷسٸپ, مۇزدىقتاردىڭ جىلدان-جىلعا ازايۋىنا ەكەلٸپ سوعادى.
ەكٸ جارىم شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان تۇيىقسۋ جىل ٶتكەن سايىن كەمٸپ, جۇقارىپ بارادى. زەرتتەۋ ستانساسى 1957 سالىنعان كەزدە تۇيىقسۋ جٷزدەگەن مەتر قاشىقتا جاتقان بولاتىن. قازٸر مۇزعا جەتۋ ٷشٸن بٸر ساعات بويى سوقپاق جولمەن جاياۋ جٷرۋگە تۋرا كەلەدٸ. الپىس جىلدىڭ ٸشٸندە مۇزدىق كيلومەترگە دەيٸن قىسقارعان. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك شىعىسىنداعى تاۋلاردا بولىپ جاتقان وقيعا شارتاراپتىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە كەزدەسەدٸ. گرەنلاندييا مەن انتاركتيكاداعى مۇز جابىندارىن قوسپاعاندا ەلەمدەگٸ شامامەن 150 000-عا جۋىق مۇزدىقتار جەر بەتٸنٸڭ 500 000 شارشى كيلومەترٸن الىپ جاتىر. سوڭعى قىرىق جىلدا ونداعى مۇز قاباتى 20 مەترگە جۇقارعان.
سونداي-اق ولاردىڭ كٶبٸ قىسقارىپ بارا جاتىر. اند تاۋلارى مەن سولتٷستٸك امەريكاداعى سەڭگٸر تاۋلارىنداعى شاعىن مۇزدىقتار ەلدەقاشان جويىلىپ كەتكەن. تٸپتٸ, جىلىجاي گازىن شىعارۋ كٶلەمٸ كەنەتتەن ازايىپ كەتسە دە, ەلەمنٸڭ ەر تٷكپٸرٸندەگٸ مۇزدىقتاردىڭ ازايۋىنا جەتكٸلٸكتٸ جىلۋ بٶلٸنٸپ ٷلگەردٸ. مۇنداي جاھاندىق جىلىنۋ پروتسەسٸ تەڭٸز سۋىنىڭ كٶبەيۋٸنە ەكەپ سوعادى. ال ول ٶز كەزەگٸندە سۋ ەلەكترٸن ٶندٸرۋگە ەسەر ەتەدٸ. جويقىن تاسقىندار مەن سەلدەر پايدا بولادى. ٶزەندەر مەن ەكوجٷيەلەردٸ بۇزادى. ال, مۇندا, تيان-شاندا جاھاندىق جىلىنۋ ادامدار مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان سۋعا كەرٸ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. تۇيىقسۋ ەرٸگەن سايىن جىلعالار اعىسقا اينالىپ, جەر بەتٸنەن كانالدار قازىپ الادى. تۇيىقسۋ مۇزدىعىنان اققان سۋ كەلە-كەلە كٸشٸ الماتى ٶزەنٸنە قۇيىلادى. وسى جەنە باسقا دا مۇزدىقتاردان سۋ الاتىن ٶزەندەر قالانىڭ اينالاسىندا اعىپ جاتىر. ولار ايماقتاعى ەكٸ ميلليون حالىقتى اۋىزسۋمەن, سونداي-اق ەگٸستٸك القاپتارىن سۋمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر.
شاگەدانوۆا جەنە ونىڭ ەرٸپتەستەرٸ كٸشٸ الماتى مەن باسقا ٶزەندەردەگٸ سۋدى زەرتتەپ جٷر. ونداعى سۋدىڭ بەرٸ ەرٸگەن مۇزدان كەلمەيدٸ. كەي بٶلٸگٸ جاڭبىر سۋىنان, قاردىڭ ەرۋٸنەن جينالادى. كەي كليمات مودەلدەرٸنە سٷيەنسەك, كەلەشەكتە مۇنداي جاعداي ۇلعايا تٷسۋٸ مٷمكٸن. بۇدان بٶلەك قاتقان تاۋ شىڭدارىنان, مۇزدىقتار استىنداعى مۇزدار مەن الىپ قويتاس بٶلٸكتەرٸنەن ەرٸگەن سۋ دا ٶزەندەرگە قۇيادى. شاگەدانوۆا جەنە باسقا زەرتتەۋشٸلەر ٶزەن قاينارىن انىقتاۋ ٷشٸن سۋدىڭ ٷلگٸلەرٸن ساراپتامادان ٶتكٸزەدٸ. ولار اعىستىڭ قانشالىقتى ٶزگەرگەنٸن تٸركەۋ ٷشٸن اعىندى ەسەپتەيدٸ. ۋاقىت ٶتە كەلە ٶزەندەردٸڭ قانشالىقتى ٶزگەرەتٸنٸن بولجاۋ ٷشٸن ولاردىڭ قاينارى قايدان كەلەتٸنٸن انىقتاۋ ماڭىزعا يە. مۇزدىقتىڭ ەرۋٸ العاشقىدا اعىندى ۇلعايتۋى مٷمكٸن. الايدا ۋاقىت ٶتە كەلە مۇنداي پروتسەسس اقىرعى نٷكتەگە جەتٸپ, ەرٸگەن سۋ ازايا بەرەدٸ.
«اقىرىندا ولار قازٸرگٸدەي سۋمەن قامتاماسىز ەتە المايدى. سوندىقتان سۋدىڭ باسى-قاسىندا جٷرگەندەر ٷشٸن وسى اقىرعى نٷكتەگە قاشان جەتكەنٸن بٸلۋ ماڭىزعا يە», دەيدٸ تسيۋريحتەگٸ شۆەيتسارييا فەدەرالدى تەحنولوگييالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشٸسٸ ماتتياس حۋسس.
ال قازاقستانداعى مۇزدىقتاردان اققان سۋ كەلەشەكتە ازايا بەرەدٸ. سونىمەن قاتار, ورتالىق ازيياداعى باسقا مۇزدىقتار دا زييان شەگەدٸ. ەسٸرەسە, وڭتٷستٸك ايماقتاردا جاھاندىق جىلىنۋ قاتتى ەسەر ەتەدٸ. مۇندا ازيياداعى الىپ ٶزەندەر باسسەينٸن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان سانسىز مۇزدىقتار بار. تيبەت ٷستٸرتٸ بويىندا, گيمالايدا, قاراقورىم قىراتتارىنداعى مۇزدىقتار سانى مىڭداپ سانالادى. ال ونداعى ٶزەندەرگە تەۋەلدٸ تۇرعىنداردىڭ سانى جٷز ميلليوننان اسادى. وسى جاقتان پەكٸستانداعى ٷندٸ, ٷندٸستانداعى گانگ, قىتايداعى سارى جەنە يانتسزى, وڭتٷستٸك شىعىس ازيياداعى مەكونگ ٶزەندەرٸ باستاۋ الادى. گەرمانييالىق كونسالتينگ كومپانييا FutureWater-دىڭ گيدرولوگٸ ارتۋر ليۋتتستىڭ ايتۋىنشا, ۋاقىت ٶتە كەلە جوعارىدا اتالعان ٶزەندەر دە مۇزدىقتاردىڭ شەگٸنۋٸنٸڭ زييانىن كٶرەدٸ. ەيتسە دە, ەرقايسىنا ەرتٷرلٸ ۋاقىتتا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. مەسەلەن, ٷندٸ ٶزەنٸ قاينارىن جاڭبىر ماۋسىمىندا جينالاتىن سۋدان الاتىن گانگقا قاراعاندا مۇزدىقتىڭ ەرۋٸنە كٶبٸرەك تەۋەلدٸ.
«تاۋلاردان كەلەتٸن سۋ كٶلەمٸ شامامەن 2050-شٸ جىلدارعا قاراي كٶبەيۋ ىقتيمالدىعى جوعارى», دەيدٸ دوكتور ليۋتتس.
ال قازاقستاندا سۋدىڭ ازايۋى كٶپ ۇزاماي باستالۋى مٷمكٸن. ەلدەگٸ فەرمالاردا سۋدى ساقتاپ, ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىراتىن تامشىلاتىپ سۋارۋ سەكٸلدٸ جەتٸلدٸرۋ جۇمىستارى, اقشا جەنە باستاما كٶپ ەمەس. الايدا, قازاقستان ٷشٸن ەڭ باستىسى - مۇزدىقتاردان باستاۋ الاتىن ٶزەندەر سۋى ازايعان كەزدە سۋدى تيٸمدٸ باسقارۋ مەنەدجمەنتٸ قاجەت. فەرمەر الەكسەي گورباتۋكتىڭ الماتىدان 40 كيلومەتر قاشىقتاعى كاراوي دەگەن جەردە 150 گەكتار جەرٸ بار. ول تامشىلاتىپ سۋارۋ ەدٸسٸن قولدانعىسى كەلەدٸ. ونىڭ سۋ شىعىنىن ازايتۋعا كٶمەكتەسەتٸنٸن دە بٸلەدٸ. سونداي-اق ۇزاق مەرزٸمدە اقشاسىن ٷنەمدەپ, ەگٸستٸگٸنەن كٶبٸرەك ٶنٸم الاتىن ەدٸ. بٸراق ەدٸس - ٶتە قىمبات. گورباتۋكتىڭ جاعدايى دوكتور حۋسستىڭ ايتقانىن ەسكە تٷسٸرەدٸ.
«تاۋلار مەن مۇزدىقتاردان كەلەتٸن سۋدىڭ ازايۋى - باستى مەسەلە ەمەس. ەڭ نەگٸزگٸ سۇراق سۋدى قالاي تيٸمدٸ قولدانۋعا تٸكەلەي قاتىستى», دەيدٸ ول.
حەنري فاۋنتەين
