Foto: parlam.kz
Prezident Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly VIII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń 1-sessiiasynyń ashylýynda sóilegen sózinde: «Biz Otanymyzdy órkendetý jolynda zor betburys jasap, jańa dáýirge qadam bastyq. Biraq ózgerister munymen bitpeidi. Bul – uzaq joldyń basy ǵana. Reformalar jalǵasa beredi, saiasi qurylymdy jetildirý qajet. Bul – asa mańyzdy jumys», degen bolatyn. Osy oraida elimizdiń sailaý organdaryna da júktelip otyrǵan mindet zor ekenin eskere otyryp, Ortalyq sailaý komissiiasynyń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Ábdirovke birneshe saýal qoiǵan edik.
– Nurlan Májituly, qai sailaýdyń bolsyn ádil ótýi jergilikti sailaý komissiialaryna bailanysty. Olardyń burynǵy quramyn jańartý máselesi qalai sheshilip jatyr?
– Sailaý komissiialarynyń qatarynda mindetti túrde bilimdi, tájiribeli, óz qyzmetin adal atqaratyn azamattar bolýy óte qajet. Olardyń quramy jańartylyp turǵany da mańyzdy. Bul talapty máslihattarǵa sailaý komissiialarynyń múshelerin usynatyn saiasi partiialar da, tiisti sheshimderdi qabyldaityn máslihattar da eskerýge tiis. Byltyr ótken máslihattardyń sessiialarynda ókilettigi aiaqtalǵan sailaý komissiialarynyń báriniń quramy jańartyldy. Sonyń ishinde ýchaskelik sailaý komissiialarynyń 12 344 múshesi jańa adamdarmen aýystyryldy. Astana, Almaty, Shymkent qalalarynyń jáne oblystardyń 20 aýmaqtyq sailaý komissiiasynyń quramy 28 paiyzǵa, aýdandyq, qalalyq sailaý komissiialarynyń quramy 31 paiyzǵa jańartyldy.
Bir aita keterlik jait, buryn sailaý komissiialarynyń quramyna, negizinen, birer saiasi partiianyń ǵana ókilderi engizilgen bolsa, endi resmi tirkelgen barlyq saiasi partiianyń, sonyń ishinde bertinde ǵana qurylǵan «Respublica», «Baitaq» syndy partiialardyń ókilderi de kirdi. Jalpy, biz sailaý komissiialarynyń táýelsizdigi men kásibiligin arttyrýǵa erekshe mán berip otyrmyz. Buryn OSK ǵana kásibi negizde qyzmet atqaryp kelse, 2023 jyldan bastap oblystardaǵy jáne megapolisterdegi aýmaqtyq sailaý komissiialarynyń (ASK) tóraǵalary, olardyń orynbasarlary, hatshylary men músheleri, sondai-aq aýdandardaǵy aýmaqtyq sailaý komissiialarynyń tóraǵalary, orynbasarlary men hatshylary ókilettikterin kásibi negizde júzege asyratyn boldy.
– Sailaý komissiialarynyń jańadan sailanǵan músheleriniń biliktiligi de mańyzdy ǵoi.
– Bul másele – udaiy nazarymyzda. ASK múshelerin máslihattar sailaǵanymen, olar OSK bekitken biliktilik talaptaryna sáikes kelýge tiis. Muny árdaiym qadaǵalap otyramyz. Buǵan qosa ASK-lerdiń jańadan sailanǵan múshelerin elektoraldyq oqytý josparlanǵan. Oqytý osy qańtar aiynyń sońynan sáýir aiyna deiin Memlekettik basqarý akademiiasyndaǵy Elektoraldyq oqytý ortalyǵynyń bazasynda oflain rejimde uiymdastyrylady. Atalǵan ortalyqta ASK-lerdiń ózge múshelerin oqytý sáýir aiynan bastap jyl sońyna deiin onlain rejimde júrgiziledi.
– Ótken jyldyń sońynda OSK-niń 30 jyldyǵyn atap óttińizder. Osy kezeńde elimizdiń sailaý júiesiniń damýyn qalai baǵalaisyz?
– Elimiz táýelsizdik alǵannan keiin, Joǵarǵy Keńestiń 1993 jyly 8 jeltoqsandaǵy qaýlysyna sáikes OSK memlekettik deńgeide sailaý úderisin basqaratyn alǵashqy arnaiy memlekettik organ retinde qurylǵan. Sol sátten bastap ol elimizdegi saiasi evoliýtsiia aiasynda damydy. Qazaqstan bedeldi halyqaralyq uiymdarǵa múshe bolyp kirgendikten, erkin jáne básekeli sailaý ótkizý boiynsha qabyldaǵan barlyq mindettemesin oryndaýǵa kúsh salyp keledi.
Arada ótken kezeńde elimizdiń sailaý organdary 39 iri sailaý naýqanyn ótkizdi. Sonyń ishinde 5 eldik naýqan – Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi 2022 jylǵy referendým, odan keiingi Prezident, Parlament Senaty men Májilisiniń jáne barlyq deńgeidegi máslihattardyń sailaýlary bas-aiaǵy bir jylǵa jetpeitin ýaqyt ishinde ótkizildi. Buǵan qosa 2021 jyly aýyl ákimderiniń sailaýy engizilip, sodan beri olardyń 87 paiyzyn halyq tikelei sailady. Sondai-aq byltyr aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin sailaý qanatqaqty rejimde júzege asyryldy. Aýyl ákimderiniń sailaýy qazirgi kezde apta saiyn ótkiziledi. Osylaisha, elimizdiń sailaý organdary udaiy sailaý naýqany jaǵdaiyna kóshirilip otyr.
– Al OSK-niń 30 jyldyǵyna orai ótkizilgen halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiianyń mańyzy nede?
– Qazirgi zamanda kez kelgen mereitoi toi toilaý úshin emes, eń bastysy – ótkenge kóz jiberip, qol jetken jetistikter men jiberilgen kemshilikterdi jan-jaqty taldap, alǵa qoiylǵan mindetterge jetý joldaryn pysyqtai túsý maqsatyn kózdeýge tiis. Biz ótkizgen «Konstitýtsiialyq reforma jáne sailaý júiesi» taqyrybyndaǵy halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiia osy turǵydan mańyzdy. Konferentsiiaǵa 16 shet memlekettiń ortalyq sailaý organdarynyń jáne 6 bedeldi halyqaralyq uiymnyń – Dúniejúzilik sailaý organdary qaýymdastyǵynyń, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymy Demokratiialyq institýttar men adam quqyqtary biýrosynyń (EQYU/ DIAQB), Táýelsiz memleketter dostastyǵy (TMD) Atqarý komitetiniń, Parlamentaralyq Odaqtyń, Túrki memleketteri uiymynyń, TMD Parlamentaralyq Assambleiasy Keńesiniń ókilderi qatysyp, óz oi-pikirlerin ortaǵa saldy. Bul elimizdegi saiasi reformalarǵa, sonyń ishinde sailaý júiesin jetildirý barysyna búkil álem nazar aýdaryp otyrǵanyn kórsetedi.
Memleket basshysy konferentsiiaǵa qatysýshylarǵa quttyqtaý joldap, elimizdegi saiasi reformalar kezeńinde sailaý zańnamasyn únemi jetildirip otyrýǵa basa mán beriletindigin jáne osy kúrdeli ári jaýapty mindetti oryndaý úshin sarapshylar qaýymymen tyǵyz qarym-qatynas ornatýdyń mańyzy zor ekenin aitty.
Konferentsiiaǵa qatysýshylar, ásirese Grýziia OSK tóraǵasy Georgii Kalandarishvilidiń óz eliniń sailaý júiesindegi ózgerister týraly aitqan sózin yqylas qoia tyńdady. Bir qyzyqty mysal: Grýziiada saiasi partiialardyń Parlamentke ótý shegi 2012 jylǵy sailaýda – 5 paiyz, 2020 jylǵy sailaýda 1 paiyz bolǵan eken, al byltyr qaitadan 5 paiyz bolyp belgilenipti, iaǵni qazir bizdiń eldegimen birdei. Túrkiia Respýblikasy Joǵary sailaý keńesiniń tóraǵasy Ahmet Iener 2023 jyly 3 qarashada Astanada ótken Túrki memleketteri uiymynyń (TMU) sammitinde Qazaqstan Prezidenti TMU-ǵa múshe memleketter ortalyq sailaý organdarynyń konsýltativtik keńesin qurýdy usynǵanyn eske alyp, osy bastama baýyrlas elderdiń demokratiialyq basqarýdy nyǵaitýǵa degen ujymdyq mindettemesin praktikalyq deńgeige kóteretinine senim bildirdi.
Konferentsiia aiasynda Armeniia, Ózbekstan, Túrkiia elderiniń ortalyq sailaý organdarynyń basshylarymen Ózara túsinistik týraly memorandýmdarǵa qol qoidyq. Qujat sailaý júieleri men sailaý úderisin damytýdaǵy ózara yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitýǵa múmkindik beredi.
– Siz atalǵan konferentsiiada OSK-niń jańa perspektivalyq damý strategiiasy týraly aittyńyz. Osy jańashyldyqtyń maqsaty nede?
– Bul rette Memleket basshysynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan suhbatyndaǵy kúndelikti mindetterden bólek, uzaq merzimge arnalǵan maqsattarǵa den qoiýdyń máni zor ekendigi, ulttyń strategiialyq baǵdarynan jańylmaý qajettigi jaily paiymynan eldiń bolashaǵyn oilaityn kez kelgen sanaly azamat tiisti qorytyndy shyǵarǵany jón dep bilemin. Biz ótken jolymyzdy qorytyndylap jáne qazirgi qalyptasqan jaǵdaidy talqylai kelip, ári memleket pen qoǵamnyń búgingi damý deńgeiin eskere otyryp, OSK-niń uzaqmerzimdi bolashaqqa arnalǵan damý strategiiasyn belgilegen jón dep sheshtik. Bul kezdeisoq sheshimderdiń, jańylys qadamdardyń aldyn alýǵa, sóitip júieli túrde alǵa basýǵa múmkindik beredi. Nátijesinde, strategiiamyzdyń paiym, missiia, qundylyqtar, qaǵidattar, maqsattar, basymdyqtar siiaqty elementterin aiqyndap aldyq. Bizdiń missiiamyz – azamattardyń erkin sailaý arqyly memleketti basqarýǵa qatysýyna járdemdesý. Osy missiia OSK-niń paiymyn sailaýǵa qatysý demokratiiasyn ilgeriletýdiń kásibi institýty retinde aiqyndaidy. Qundylyqtarymyz – azamat, ádildik, demokratiia, senim. Qaǵidattarymyz – zańnyń ústemdigi, táýelsizdik, ashyqtyq, inkliýzivtik, alqalylyq, kásibilik. Maqsatymyz, iaǵni óz is-áreketimizdiń naqty da ólshenetin nátijesi – azamattardyń referendýmdar men sailaý barysynda erkin tańdaýyna jaǵdai týǵyzý. Biz muny oryndaý jolynda negizgi basymdyqtarymyzdy da aiqyndadyq. Birinshisi – erkin, ádil referendýmdar men sailaýdy basqarý. Ekinshisi – sailaýshylar senimine ie bolý. Úshinshisi – institýtsionaldyq damý: inkliýzivti sailaý standarttary, kásibilendirý, tsifrlyq tehnologiialar. Tórtinshisi – azamattardyń sailaý mádenietin kóterý. Besinshisi – qoǵammen, ulttyq jáne halyqaralyq institýttarmen ózara is-qimyl jasasý.
– OSK-niń emblemasyn da ózgertken ekensizder...
– Memlekettik eltańba siiaqty memlekettik organdardyń emblemalarynyń da qazirgi zaman shyndyǵyna sai rámizdik maǵynasy bolýǵa tiis. OSK-niń jańa emblemasy «Biz – bir úlken shańyraq astynda baiyrǵy qazaq jerinde ómir súrip jatqan Qazaqstannyń birtutas halqymyz, munda árkim óz tańdaýyn erkin jasaidy» degen maǵynany bildiredi.
– Konferentsiiada TMD Bas hatshysynyń birinshi orynbasary Leonid Anfimov: «Qazaqstannyń Ortalyq sailaý komissiiasy TMD keńistigindegi sailaý qyzmetinde shyn máninde flagmandardyń birine ainaldy», dedi. «Syrt kóz – synshy». Muny OSK keiingi eki jyldai ýaqyt ishinde engizgen birqatar jańashyldyqqa berilgen baǵa dep bilemiz. Olardyń nátijeleri óz kóńilińizden shyǵa ma?
– Biz qolǵa alǵan jańashyldyqtardyń bári elimizdegi konstitýtsiialyq reforma aiasynda iske asyrylyp keledi. Sailaý organdary oblystyq deńgeide – tolyq, aýdandyq deńgeide ishinara kásibilendirildi. Bul biz úshin – qaǵidatty másele. Sondai-aq elimizdiń jańartylǵan Ata zańynda OSK tóraǵasy men músheleriniń saiasi partiialarda, kásipodaqtarda bolýyna jáne kez kelgen saiasi partiiany qoldaýyna tyiym salyndy. OSK janynda 2022 jyly qurylǵan jańa dialog alańdary – Sarapshylyq keńes pen Jas sailaýshylar klýby júieli jumys istep keledi. Múgedektigi bar adamdardyń sailaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi jumys tobynyń qyzmeti de qaǵidatty túrde qaita quryldy. Nátijesinde ótken Prezident sailaýynda kórý qabileti nashar jandardyń Brail shriftimen daiyndalǵan trafaretti qoldanyp, biýlletendermen daýys berýi alǵash ret 10 myńnan asa sailaý ýchaskesiniń barlyǵynda júzege asyryldy. Sondai-aq OSK óz jumysyn zamanaýi buqaralyq kommýnikatsiia quraldaryn paidalana otyryp, barynsha ashyq júrgizip keledi jáne tikelei onlain arqyly kórsetiletin is-sharalardyń bári sýrdoaýdarmamen súiemeldenip otyr.
Sarapshylyq keńestiń otyrystarynda halyqaralyq baiqaýshylardyń elimizdiń kóleminde ótken sailaýlar týraly ázirlegen qorytyndylaryn keńinen jáne ashyq talqylaý dástúrge ainaldy. Buǵan qosa OSK músheleriniń barlyq óńirdiń jurtshylyǵy ókilderimen jáne jastarymen kezdesýlerin ótkizý jolǵa qoiyldy. «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degendei, osylaisha halyqtyń ártúrli toptarymen ashyq dialog júrgizip, aitylǵan syni eskertpeler men usynystardy sailaý úderisin jáne sailaý zańnamasyn jetildirý maqsatynda eskerip otyrmyz.
– EQYU Qazaqstannyń sailaý júiesine óz usynymdaryn da berip júr. Sondai usynymdardyń qaisysyn oryndap, qaisysyn qabyl almadyńyzdar?
– EQYU/DIAQB Missiialary usynymdarynyń bir bóligi elimizdiń jańartylǵan Ata zańy men zańnamasynda eskerildi. Atap aitsaq, Parlament Májilisindegi Qazaqstan halqy Assambleiasynyń kvotasy joiyldy, endi Májilistiń búkil quramyn halyq tikelei sailaityn boldy. Saiasi partiialardyń Parlament Májilisine ótý shegi 7-den 5 paiyzǵa deiin tómendetildi jáne qoldaýshylardan jinaityn qajetti qol sany 4 ese – 20 myńnan 5 myńǵa deiin qysqartyldy. Bul saiasi partiialardy qurý rásimin edáýir jeńildetti.
Áitse de, EQYU/DIAQB Missiialarynyń keibir usynymdarynda bizdiń eldiń saiasi shyndyǵy, halqymyzdyń mentaliteti jete eskerile bermeidi. Sol sebepti ondai usynymdar OSK janyndaǵy Sarapshylar keńesi músheleriniń tarapynan suraq týǵyzyp júr. Shynyn aitsaq, keibir usynymdardy tipti jańa býyn – jastarymyzdyń ózderi de qabyldamaitynyna kózimiz jetip otyr. Máselen, el óńirlerindegi jastar arasynda saýalnama júrgizgenimizde oǵan qatysqandardyń 74,6 paiyzy EQYU/DIAQB-nyń Qazaqstan Prezidenttigine kandidattar úshin memlekettik tildi bilýge arnalǵan lingvistikalyq emtihannyń kúshin joiý týraly usynymyn qoldaǵan joq. Sondai-aq buryn sottalǵan azamatty ákim, depýtat, Prezident siiaqty sailanbaly laýazymdarǵa sailaý týraly usynymǵa jastardyń basym kópshiligi – úshten eki bóligi qarsylyq bildirdi.
– EQYU/DIAQB Missiiasynyń basshysy Oýen Merfidiń: «Qazaqstanda júzege asyrylǵan reformalar eleýli. Ortalyq sailaý komissiiasynyń sailaý máseleleri boiynsha jurtshylyqpen aradaǵy kópir qyzmetin atqaratyn Sarapshylyq keńesti uiymdastyrý jónindegi bastamasyn quptaimyn», degeni jadymyzda. Syndarly da ádil pikir. Alaida byltyrǵy Májilis jáne máslihattar sailaýynyń qorytyndysyna senimsizdik bildirip, daý-damai aitqan kandidattar da boldy. Osy jaily ne aitasyz?
– Bul oraida elimizde 1998–2006 jyldary qoldanylǵan aralas proportsiialyq-majoritarlyq sailaý júiesine araǵa 17 jyl salyp qaityp oralǵanymyz qoǵamda zor saiasi órleý týǵyzǵanyn aitpaý ádildikke qiianat bolar. 29 birmandatty sailaý okrýgi boiynsha Májilis depýtattyǵyna 609 kandidat usynyldy, iaǵni bir depýtattyq mandatqa orta eseppen 21 úmitker talasty. Sonyń ishinde 525 kandidat ózin-ózi usyndy. Osy tsifrlarǵa qarap-aq ótken Májilis sailaýynyń asa tartysty bolǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Máslihattar sailaýy da azamattardyń aitarlyqtai belsendiligi jaǵdaiynda ótti. Ókinishke qarai, eski men jańa kúreske túsip jatqan qazirgi ótpeli kezeńde bolǵan sailaý barysynda keibir óńirde buzýshylyqtarǵa jol berilmei qoimady. OSK olardy birden túzetip qana qoimai, kandidattarǵa sotqa shaǵymdanýǵa keńes berip otyrdy. «Kósh júre túzeledi» demekshi, óz strategiiamyzda kórsetilgenindei, qazir aýmaqtyq jáne ýchaskelik sailaý komissiialarynyń táýelsizdigi men kásibiligin qamtamasyz etýge kúsh salyp otyrmyz. Bul da – biz úshin qaǵidatty másele.
– Byltyr qanatqaqty rejimde ótkizilgen aýdan jáne oblystyq mańyzy bar qala ákimderin sailaý nátijesi qalai boldy?
– Elimizdegi demokratiialyq ózgerister evoliýtsiialyq jolmen júzege asyrylyp jatyr. Aýyl ákimderin sailaýdy engizgen soń aýdan ákimderin sailaýǵa kóship jatqanymyz – sonyń aiǵaǵy. Bul jańashyldyqtar halyqtyń bilikke degen senimin arttyratyny anyq. Qazir turǵyndardyń ózderi sailaǵan aýyl ákimine arasha túsip jatqan mysal da bar. Osy bastamalar Ádiletti Qazaqstan ornatý jolyndaǵy óte mańyzdy qadamdar ekendigi sózsiz.
Byltyrǵy 5 qarashada alǵash ret qanatqaqty rejimde 42 aýdan men 3 oblystyq mańyzy bar qalanyń ákimderin sailaý ótkizildi. Olardyń tizbesin oblystyq máslihattar aiqyndap, bekitti. Sailaý balamaly negizde bolyp, 1 orynǵa keminde 2-3 kandidat talasty. Sailaýshylardyń 62,79 paiyzy daýys berýge qatysty. Sailanǵan ákimderdiń ortasha jasy – 46,7 jas.
– Daýys berýdiń ashyqtyǵy men ádildigin qamtamasyz etýde tek qaǵaz biýlletenmen daýys berý jetkiliksiz emes pe?
– Qazir OSK elektrondyq jáne qashyqtan daýys berý siiaqty balamaly nysandardyń artyqshylyqtary men kemshilikterin, máseleniń qarjylyq jaǵyn zerttep jatyr. OSK-niń 30 jyldyǵyna orai ótkizilgen Halyqaralyq ǵylymi-praktikalyq konferentsiiaǵa arnaiy shaqyrylyp, sóz berilgen EQYU/DIAQB sarapshysy David Dýenas-Sid: «Internet-daýys berý júiesi daýys berý qorytyndysyna zańsyz aralasýǵa ákelip soǵýy múmkin. Sondyqtan ony qoldanbas buryn jan-jaqty jetildirý qajet», dedi. Al Eýropanyń demokratiiasy damyǵan Ulybritaniia, Germaniia, Norvegiia siiaqty elderi elektrondyq daýys berýden bas tartyp, dástúrli qaǵaz biýlletenmen daýys berýge qaita oraldy. Sondyqtan biz aldaǵy ýaqytta elektrondyq daýys berý men qaǵaz biýlletendi qatar qoldaný máselesin jan-jaqty zerttep-zerdeleýdi jalǵastyramyz.
– Biyl 1 aqpan – Dúniejúzilik sailaý kúni. Sizder bul datany atap ótesizder me?
– Eýropa elderiniń sailaýdy uiymdastyrýshylar qaýymdastyǵynyń (EESUQ) 2005 jyly Býdapesht qalasynda ótken konferentsiiasynyń sheshimine sáikes jyl saiyn aqpannyń birinshi beisenbisinde Dúniejúzilik sailaý kúni atap ótiledi. Qazaqstan – EESUQ-nyń tolyqquqyly múshesi. Sondyqtan da bul kún – elimizdiń sailaý uiymdastyrýshylary úshin de kásibi mereke. Onyń aiasynda ótkiziletin is-sharalardyń barlyǵy halyqtyń elektoraldyq-quqyqtyq mádenietin arttyrýǵa baǵyttalady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Káribai MUSYRMAN,
