فوتو: parlam.kz
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶتكەن جىلى VIII شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتٸڭ 1-سەسسيياسىنىڭ اشىلۋىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە: «بٸز وتانىمىزدى ٶركەندەتۋ جولىندا زور بەتبۇرىس جاساپ, جاڭا دەۋٸرگە قادام باستىق. بٸراق ٶزگەرٸستەر مۇنىمەن بٸتپەيدٸ. بۇل – ۇزاق جولدىڭ باسى عانا. رەفورمالار جالعاسا بەرەدٸ, ساياسي قۇرىلىمدى جەتٸلدٸرۋ قاجەت. بۇل – اسا ماڭىزدى جۇمىس», دەگەن بولاتىن. وسى ورايدا ەلٸمٸزدٸڭ سايلاۋ ورگاندارىنا دا جٷكتەلٸپ وتىرعان مٸندەت زور ەكەنٸن ەسكەرە وتىرىپ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ تٶراعاسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى نۇرلان ەبدٸروۆكە بٸرنەشە ساۋال قويعان ەدٸك.
– نۇرلان مەجيتۇلى, قاي سايلاۋدىڭ بولسىن ەدٸل ٶتۋٸ جەرگٸلٸكتٸ سايلاۋ كوميسسييالارىنا بايلانىستى. ولاردىڭ بۇرىنعى قۇرامىن جاڭارتۋ مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلٸپ جاتىر?
– سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ قاتارىندا مٸندەتتٸ تٷردە بٸلٸمدٸ, تەجٸريبەلٸ, ٶز قىزمەتٸن ادال اتقاراتىن ازاماتتار بولۋى ٶتە قاجەت. ولاردىڭ قۇرامى جاڭارتىلىپ تۇرعانى دا ماڭىزدى. بۇل تالاپتى مەسليحاتتارعا سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ مٷشەلەرٸن ۇسىناتىن ساياسي پارتييالار دا, تيٸستٸ شەشٸمدەردٸ قابىلدايتىن مەسليحاتتار دا ەسكەرۋگە تيٸس. بىلتىر ٶتكەن مەسليحاتتاردىڭ سەسسييالارىندا ٶكٸلەتتٸگٸ اياقتالعان سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ بەرٸنٸڭ قۇرامى جاڭارتىلدى. سونىڭ ٸشٸندە ۋچاسكەلٸك سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ 12 344 مٷشەسٸ جاڭا ادامدارمەن اۋىستىرىلدى. استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ جەنە وبلىستاردىڭ 20 اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ قۇرامى 28 پايىزعا, اۋداندىق, قالالىق سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ قۇرامى 31 پايىزعا جاڭارتىلدى.
بٸر ايتا كەتەرلٸك جايت, بۇرىن سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ قۇرامىنا, نەگٸزٸنەن, بٸرەر ساياسي پارتييانىڭ عانا ٶكٸلدەرٸ ەنگٸزٸلگەن بولسا, ەندٸ رەسمي تٸركەلگەن بارلىق ساياسي پارتييانىڭ, سونىڭ ٸشٸندە بەرتٸندە عانا قۇرىلعان «Respublica», «بايتاق» سىندى پارتييالاردىڭ ٶكٸلدەرٸ دە كٸردٸ. جالپى, بٸز سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن كەسٸبيلٸگٸن ارتتىرۋعا ەرەكشە مەن بەرٸپ وتىرمىز. بۇرىن وسك عانا كەسٸبي نەگٸزدە قىزمەت اتقارىپ كەلسە, 2023 جىلدان باستاپ وبلىستارداعى جەنە مەگاپوليستەردەگٸ اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ (اسك) تٶراعالارى, ولاردىڭ ورىنباسارلارى, حاتشىلارى مەن مٷشەلەرٸ, سونداي-اق اۋداندارداعى اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ تٶراعالارى, ورىنباسارلارى مەن حاتشىلارى ٶكٸلەتتٸكتەرٸن كەسٸبي نەگٸزدە جٷزەگە اسىراتىن بولدى.
– سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ جاڭادان سايلانعان مٷشەلەرٸنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ دە ماڭىزدى عوي.
– بۇل مەسەلە – ۇدايى نازارىمىزدا. اسك مٷشەلەرٸن مەسليحاتتار سايلاعانىمەن, ولار وسك بەكٸتكەن بٸلٸكتٸلٸك تالاپتارىنا سەيكەس كەلۋگە تيٸس. مۇنى ەردايىم قاداعالاپ وتىرامىز. بۇعان قوسا اسك-لەردٸڭ جاڭادان سايلانعان مٷشەلەرٸن ەلەكتورالدىق وقىتۋ جوسپارلانعان. وقىتۋ وسى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىنان سەۋٸر ايىنا دەيٸن مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىنداعى ەلەكتورالدىق وقىتۋ ورتالىعىنىڭ بازاسىندا وفلاين رەجٸمدە ۇيىمداستىرىلادى. اتالعان ورتالىقتا اسك-لەردٸڭ ٶزگە مٷشەلەرٸن وقىتۋ سەۋٸر ايىنان باستاپ جىل سوڭىنا دەيٸن ونلاين رەجٸمدە جٷرگٸزٸلەدٸ.
– ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىندا وسك-نٸڭ 30 جىلدىعىن اتاپ ٶتتٸڭٸزدەر. وسى كەزەڭدە ەلٸمٸزدٸڭ سايلاۋ جٷيەسٸنٸڭ دامۋىن قالاي باعالايسىز?
– ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن, جوعارعى كەڭەستٸڭ 1993 جىلى 8 جەلتوقسانداعى قاۋلىسىنا سەيكەس وسك مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە سايلاۋ ٷدەرٸسٸن باسقاراتىن العاشقى ارنايى مەملەكەتتٸك ورگان رەتٸندە قۇرىلعان. سول سەتتەن باستاپ ول ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي ەۆوليۋتسييا اياسىندا دامىدى. قازاقستان بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمدارعا مٷشە بولىپ كٸرگەندٸكتەن, ەركٸن جەنە بەسەكەلٸ سايلاۋ ٶتكٸزۋ بويىنشا قابىلداعان بارلىق مٸندەتتەمەسٸن ورىنداۋعا كٷش سالىپ كەلەدٸ.
ارادا ٶتكەن كەزەڭدە ەلٸمٸزدٸڭ سايلاۋ ورگاندارى 39 ٸرٸ سايلاۋ ناۋقانىن ٶتكٸزدٸ. سونىڭ ٸشٸندە 5 ەلدٸك ناۋقان – كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ جٶنٸندەگٸ 2022 جىلعى رەفەرەندۋم, ودان كەيٸنگٸ پرەزيدەنت, پارلامەنت سەناتى مەن مەجٸلٸسٸنٸڭ جەنە بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحاتتاردىڭ سايلاۋلارى باس-اياعى بٸر جىلعا جەتپەيتٸن ۋاقىت ٸشٸندە ٶتكٸزٸلدٸ. بۇعان قوسا 2021 جىلى اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋى ەنگٸزٸلٸپ, سودان بەرٸ ولاردىڭ 87 پايىزىن حالىق تٸكەلەي سايلادى. سونداي-اق بىلتىر اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋ قاناتقاقتى رەجٸمدە جٷزەگە اسىرىلدى. اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋى قازٸرگٸ كەزدە اپتا سايىن ٶتكٸزٸلەدٸ. وسىلايشا, ەلٸمٸزدٸڭ سايلاۋ ورگاندارى ۇدايى سايلاۋ ناۋقانى جاعدايىنا كٶشٸرٸلٸپ وتىر.
– ال وسك-نٸڭ 30 جىلدىعىنا وراي ٶتكٸزٸلگەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييانىڭ ماڭىزى نەدە?
– قازٸرگٸ زاماندا كەز كەلگەن مەرەيتوي توي تويلاۋ ٷشٸن ەمەس, ەڭ باستىسى – ٶتكەنگە كٶز جٸبەرٸپ, قول جەتكەن جەتٸستٸكتەر مەن جٸبەرٸلگەن كەمشٸلٸكتەردٸ جان-جاقتى تالداپ, العا قويىلعان مٸندەتتەرگە جەتۋ جولدارىن پىسىقتاي تٷسۋ ماقساتىن كٶزدەۋگە تيٸس. بٸز ٶتكٸزگەن «كونستيتۋتسييالىق رەفورما جەنە سايلاۋ جٷيەسٸ» تاقىرىبىنداعى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسييا وسى تۇرعىدان ماڭىزدى. كونفەرەنتسيياعا 16 شەت مەملەكەتتٸڭ ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ جەنە 6 بەدەلدٸ حالىقارالىق ۇيىمنىڭ – دٷنيەجٷزٸلٸك سايلاۋ ورگاندارى قاۋىمداستىعىنىڭ, ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى دەموكراتييالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى بيۋروسىنىڭ (ەقىۇ/ دياقب), تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى (تمد) اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ, پارلامەنتارالىق وداقتىڭ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى كەڭەسٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىسىپ, ٶز وي-پٸكٸرلەرٸن ورتاعا سالدى. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي رەفورمالارعا, سونىڭ ٸشٸندە سايلاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ بارىسىنا بٷكٸل ەلەم نازار اۋدارىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلارعا قۇتتىقتاۋ جولداپ, ەلٸمٸزدەگٸ ساياسي رەفورمالار كەزەڭٸندە سايلاۋ زاڭناماسىن ٷنەمٸ جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋعا باسا مەن بەرٸلەتٸندٸگٸن جەنە وسى كٷردەلٸ ەرٸ جاۋاپتى مٸندەتتٸ ورىنداۋ ٷشٸن ساراپشىلار قاۋىمىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن ايتتى.
كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشىلار, ەسٸرەسە گرۋزييا وسك تٶراعاسى گەورگيي كالانداريشۆيليدٸڭ ٶز ەلٸنٸڭ سايلاۋ جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر تۋرالى ايتقان سٶزٸن ىقىلاس قويا تىڭدادى. بٸر قىزىقتى مىسال: گرۋزييادا ساياسي پارتييالاردىڭ پارلامەنتكە ٶتۋ شەگٸ 2012 جىلعى سايلاۋدا – 5 پايىز, 2020 جىلعى سايلاۋدا 1 پايىز بولعان ەكەن, ال بىلتىر قايتادان 5 پايىز بولىپ بەلگٸلەنٸپتٸ, ياعني قازٸر بٸزدٸڭ ەلدەگٸمەن بٸردەي. تٷركييا رەسپۋبليكاسى جوعارى سايلاۋ كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى احمەت يەنەر 2023 جىلى 3 قاراشادا استانادا ٶتكەن تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ (تمۇ) سامميتٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸ تمۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەر ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەسٸن قۇرۋدى ۇسىنعانىن ەسكە الىپ, وسى باستاما باۋىرلاس ەلدەردٸڭ دەموكراتييالىق باسقارۋدى نىعايتۋعا دەگەن ۇجىمدىق مٸندەتتەمەسٸن پراكتيكالىق دەڭگەيگە كٶتەرەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
كونفەرەنتسييا اياسىندا ارمەنييا, ٶزبەكستان, تٷركييا ەلدەرٸنٸڭ ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىمەن ٶزارا تٷسٸنٸستٸك تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويدىق. قۇجات سايلاۋ جٷيەلەرٸ مەن سايلاۋ ٷدەرٸسٸن دامىتۋداعى ٶزارا ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– سٸز اتالعان كونفەرەنتسييادا وسك-نٸڭ جاڭا پەرسپەكتيۆالىق دامۋ ستراتەگيياسى تۋرالى ايتتىڭىز. وسى جاڭاشىلدىقتىڭ ماقساتى نەدە?
– بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتٸندە جارييالانعان سۇحباتىنداعى كٷندەلٸكتٸ مٸندەتتەردەن بٶلەك, ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان ماقساتتارعا دەن قويۋدىڭ مەنٸ زور ەكەندٸگٸ, ۇلتتىڭ ستراتەگييالىق باعدارىنان جاڭىلماۋ قاجەتتٸگٸ جايلى پايىمىنان ەلدٸڭ بولاشاعىن ويلايتىن كەز كەلگەن سانالى ازامات تيٸستٸ قورىتىندى شىعارعانى جٶن دەپ بٸلەمٸن. بٸز ٶتكەن جولىمىزدى قورىتىندىلاپ جەنە قازٸرگٸ قالىپتاسقان جاعدايدى تالقىلاي كەلٸپ, ەرٸ مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بٷگٸنگٸ دامۋ دەڭگەيٸن ەسكەرە وتىرىپ, وسك-نٸڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ بولاشاققا ارنالعان دامۋ ستراتەگيياسىن بەلگٸلەگەن جٶن دەپ شەشتٸك. بۇل كەزدەيسوق شەشٸمدەردٸڭ, جاڭىلىس قادامداردىڭ الدىن الۋعا, سٶيتٸپ جٷيەلٸ تٷردە العا باسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. نەتيجەسٸندە, ستراتەگييامىزدىڭ پايىم, ميسسييا, قۇندىلىقتار, قاعيداتتار, ماقساتتار, باسىمدىقتار سيياقتى ەلەمەنتتەرٸن ايقىنداپ الدىق. بٸزدٸڭ ميسسييامىز – ازاماتتاردىڭ ەركٸن سايلاۋ ارقىلى مەملەكەتتٸ باسقارۋعا قاتىسۋىنا جەردەمدەسۋ. وسى ميسسييا وسك-نٸڭ پايىمىن سايلاۋعا قاتىسۋ دەموكراتيياسىن ٸلگەرٸلەتۋدٸڭ كەسٸبي ينستيتۋتى رەتٸندە ايقىندايدى. قۇندىلىقتارىمىز – ازامات, ەدٸلدٸك, دەموكراتييا, سەنٸم. قاعيداتتارىمىز – زاڭنىڭ ٷستەمدٸگٸ, تەۋەلسٸزدٸك, اشىقتىق, ينكليۋزيۆتٸك, القالىلىق, كەسٸبيلٸك. ماقساتىمىز, ياعني ٶز ٸس-ەرەكەتٸمٸزدٸڭ ناقتى دا ٶلشەنەتٸن نەتيجەسٸ – ازاماتتاردىڭ رەفەرەندۋمدار مەن سايلاۋ بارىسىندا ەركٸن تاڭداۋىنا جاعداي تۋعىزۋ. بٸز مۇنى ورىنداۋ جولىندا نەگٸزگٸ باسىمدىقتارىمىزدى دا ايقىندادىق. بٸرٸنشٸسٸ – ەركٸن, ەدٸل رەفەرەندۋمدار مەن سايلاۋدى باسقارۋ. ەكٸنشٸسٸ – سايلاۋشىلار سەنٸمٸنە يە بولۋ. ٷشٸنشٸسٸ – ينستيتۋتسيونالدىق دامۋ: ينكليۋزيۆتٸ سايلاۋ ستاندارتتارى, كەسٸبيلەندٸرۋ, تسيفرلىق تەحنولوگييالار. تٶرتٸنشٸسٸ – ازاماتتاردىڭ سايلاۋ مەدەنيەتٸن كٶتەرۋ. بەسٸنشٸسٸ – قوعاممەن, ۇلتتىق جەنە حالىقارالىق ينستيتۋتتارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاساسۋ.
– وسك-نٸڭ ەمبلەماسىن دا ٶزگەرتكەن ەكەنسٸزدەر...
– مەملەكەتتٸك ەلتاڭبا سيياقتى مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ەمبلەمالارىنىڭ دا قازٸرگٸ زامان شىندىعىنا ساي رەمٸزدٸك ماعىناسى بولۋعا تيٸس. وسك-نٸڭ جاڭا ەمبلەماسى «بٸز – بٸر ٷلكەن شاڭىراق استىندا بايىرعى قازاق جەرٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قازاقستاننىڭ بٸرتۇتاس حالقىمىز, مۇندا ەركٸم ٶز تاڭداۋىن ەركٸن جاسايدى» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ.
– كونفەرەنتسييادا تمد باس حاتشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى لەونيد انفيموۆ: «قازاقستاننىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى تمد كەڭٸستٸگٸندەگٸ سايلاۋ قىزمەتٸندە شىن مەنٸندە فلاگمانداردىڭ بٸرٸنە اينالدى», دەدٸ. «سىرت كٶز – سىنشى». مۇنى وسك كەيٸنگٸ ەكٸ جىلداي ۋاقىت ٸشٸندە ەنگٸزگەن بٸرقاتار جاڭاشىلدىققا بەرٸلگەن باعا دەپ بٸلەمٸز. ولاردىڭ نەتيجەلەرٸ ٶز كٶڭٸلٸڭٸزدەن شىعا ما?
– بٸز قولعا العان جاڭاشىلدىقتاردىڭ بەرٸ ەلٸمٸزدەگٸ كونستيتۋتسييالىق رەفورما اياسىندا ٸسكە اسىرىلىپ كەلەدٸ. سايلاۋ ورگاندارى وبلىستىق دەڭگەيدە – تولىق, اۋداندىق دەڭگەيدە ٸشٸنارا كەسٸبيلەندٸرٸلدٸ. بۇل بٸز ٷشٸن – قاعيداتتى مەسەلە. سونداي-اق ەلٸمٸزدٸڭ جاڭارتىلعان اتا زاڭىندا وسك تٶراعاسى مەن مٷشەلەرٸنٸڭ ساياسي پارتييالاردا, كەسٸپوداقتاردا بولۋىنا جەنە كەز كەلگەن ساياسي پارتييانى قولداۋىنا تىيىم سالىندى. وسك جانىندا 2022 جىلى قۇرىلعان جاڭا ديالوگ الاڭدارى – ساراپشىلىق كەڭەس پەن جاس سايلاۋشىلار كلۋبى جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتٸ دە قاعيداتتى تٷردە قايتا قۇرىلدى. نەتيجەسٸندە ٶتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا كٶرۋ قابٸلەتٸ ناشار جانداردىڭ برايل شريفتٸمەن دايىندالعان ترافارەتتٸ قولدانىپ, بيۋللەتەندەرمەن داۋىس بەرۋٸ العاش رەت 10 مىڭنان اسا سايلاۋ ۋچاسكەسٸنٸڭ بارلىعىندا جٷزەگە اسىرىلدى. سونداي-اق وسك ٶز جۇمىسىن زاماناۋي بۇقارالىق كوممۋنيكاتسييا قۇرالدارىن پايدالانا وتىرىپ, بارىنشا اشىق جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ جەنە تٸكەلەي ونلاين ارقىلى كٶرسەتٸلەتٸن ٸس-شارالاردىڭ بەرٸ سۋردواۋدارمامەن سٷيەمەلدەنٸپ وتىر.
ساراپشىلىق كەڭەستٸڭ وتىرىستارىندا حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ ەلٸمٸزدٸڭ كٶلەمٸندە ٶتكەن سايلاۋلار تۋرالى ەزٸرلەگەن قورىتىندىلارىن كەڭٸنەن جەنە اشىق تالقىلاۋ دەستٷرگە اينالدى. بۇعان قوسا وسك مٷشەلەرٸنٸڭ بارلىق ٶڭٸردٸڭ جۇرتشىلىعى ٶكٸلدەرٸمەن جەنە جاستارىمەن كەزدەسۋلەرٸن ٶتكٸزۋ جولعا قويىلدى. «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەندەي, وسىلايشا حالىقتىڭ ەرتٷرلٸ توپتارىمەن اشىق ديالوگ جٷرگٸزٸپ, ايتىلعان سىني ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستاردى سايلاۋ ٷدەرٸسٸن جەنە سايلاۋ زاڭناماسىن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا ەسكەرٸپ وتىرمىز.
– ەقىۇ قازاقستاننىڭ سايلاۋ جٷيەسٸنە ٶز ۇسىنىمدارىن دا بەرٸپ جٷر. سونداي ۇسىنىمداردىڭ قايسىسىن ورىنداپ, قايسىسىن قابىل المادىڭىزدار?
– ەقىۇ/دياقب ميسسييالارى ۇسىنىمدارىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ ەلٸمٸزدٸڭ جاڭارتىلعان اتا زاڭى مەن زاڭناماسىندا ەسكەرٸلدٸ. اتاپ ايتساق, پارلامەنت مەجٸلٸسٸندەگٸ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كۆوتاسى جويىلدى, ەندٸ مەجٸلٸستٸڭ بٷكٸل قۇرامىن حالىق تٸكەلەي سايلايتىن بولدى. ساياسي پارتييالاردىڭ پارلامەنت مەجٸلٸسٸنە ٶتۋ شەگٸ 7-دەن 5 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەتٸلدٸ جەنە قولداۋشىلاردان جينايتىن قاجەتتٸ قول سانى 4 ەسە – 20 مىڭنان 5 مىڭعا دەيٸن قىسقارتىلدى. بۇل ساياسي پارتييالاردى قۇرۋ رەسٸمٸن ەدەۋٸر جەڭٸلدەتتٸ.
ەيتسە دە, ەقىۇ/دياقب ميسسييالارىنىڭ كەيبٸر ۇسىنىمدارىندا بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ساياسي شىندىعى, حالقىمىزدىڭ مەنتاليتەتٸ جەتە ەسكەرٸلە بەرمەيدٸ. سول سەبەپتٸ ونداي ۇسىنىمدار وسك جانىنداعى ساراپشىلار كەڭەسٸ مٷشەلەرٸنٸڭ تاراپىنان سۇراق تۋعىزىپ جٷر. شىنىن ايتساق, كەيبٸر ۇسىنىمداردى تٸپتٸ جاڭا بۋىن – جاستارىمىزدىڭ ٶزدەرٸ دە قابىلدامايتىنىنا كٶزٸمٸز جەتٸپ وتىر. مەسەلەن, ەل ٶڭٸرلەرٸندەگٸ جاستار اراسىندا ساۋالناما جٷرگٸزگەنٸمٸزدە وعان قاتىسقانداردىڭ 74,6 پايىزى ەقىۇ/دياقب-نىڭ قازاقستان پرەزيدەنتتٸگٸنە كانديداتتار ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋگە ارنالعان لينگۆيستيكالىق ەمتيحاننىڭ كٷشٸن جويۋ تۋرالى ۇسىنىمىن قولداعان جوق. سونداي-اق بۇرىن سوتتالعان ازاماتتى ەكٸم, دەپۋتات, پرەزيدەنت سيياقتى سايلانبالى لاۋازىمدارعا سايلاۋ تۋرالى ۇسىنىمعا جاستاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ – ٷشتەن ەكٸ بٶلٸگٸ قارسىلىق بٸلدٸردٸ.
– ەقىۇ/دياقب ميسسيياسىنىڭ باسشىسى وۋەن مەرفيدٸڭ: «قازاقستاندا جٷزەگە اسىرىلعان رەفورمالار ەلەۋلٸ. ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ سايلاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا جۇرتشىلىقپەن اراداعى كٶپٸر قىزمەتٸن اتقاراتىن ساراپشىلىق كەڭەستٸ ۇيىمداستىرۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىن قۇپتايمىن», دەگەنٸ جادىمىزدا. سىندارلى دا ەدٸل پٸكٸر. الايدا بىلتىرعى مەجٸلٸس جەنە مەسليحاتتار سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسىنا سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرٸپ, داۋ-داماي ايتقان كانديداتتار دا بولدى. وسى جايلى نە ايتاسىز?
– بۇل ورايدا ەلٸمٸزدە 1998–2006 جىلدارى قولدانىلعان ارالاس پروپورتسييالىق-ماجوريتارلىق سايلاۋ جٷيەسٸنە اراعا 17 جىل سالىپ قايتىپ ورالعانىمىز قوعامدا زور ساياسي ٶرلەۋ تۋعىزعانىن ايتپاۋ ەدٸلدٸككە قييانات بولار. 29 بٸرمانداتتى سايلاۋ وكرۋگٸ بويىنشا مەجٸلٸس دەپۋتاتتىعىنا 609 كانديدات ۇسىنىلدى, ياعني بٸر دەپۋتاتتىق مانداتقا ورتا ەسەپپەن 21 ٷمٸتكەر تالاستى. سونىڭ ٸشٸندە 525 كانديدات ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىندى. وسى تسيفرلارعا قاراپ-اق ٶتكەن مەجٸلٸس سايلاۋىنىڭ اسا تارتىستى بولعانىن باعامداۋعا بولادى. مەسليحاتتار سايلاۋى دا ازاماتتاردىڭ ايتارلىقتاي بەلسەندٸلٸگٸ جاعدايىندا ٶتتٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەسكٸ مەن جاڭا كٷرەسكە تٷسٸپ جاتقان قازٸرگٸ ٶتپەلٸ كەزەڭدە بولعان سايلاۋ بارىسىندا كەيبٸر ٶڭٸردە بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرٸلمەي قويمادى. وسك ولاردى بٸردەن تٷزەتٸپ قانا قويماي, كانديداتتارعا سوتقا شاعىمدانۋعا كەڭەس بەرٸپ وتىردى. «كٶش جٷرە تٷزەلەدٸ» دەمەكشٸ, ٶز ستراتەگييامىزدا كٶرسەتٸلگەنٸندەي, قازٸر اۋماقتىق جەنە ۋچاسكەلٸك سايلاۋ كوميسسييالارىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن كەسٸبيلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە كٷش سالىپ وتىرمىز. بۇل دا – بٸز ٷشٸن قاعيداتتى مەسەلە.
– بىلتىر قاناتقاقتى رەجٸمدە ٶتكٸزٸلگەن اۋدان جەنە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸن سايلاۋ نەتيجەسٸ قالاي بولدى?
– ەلٸمٸزدەگٸ دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەر ەۆوليۋتسييالىق جولمەن جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. اۋىل ەكٸمدەرٸن سايلاۋدى ەنگٸزگەن سوڭ اۋدان ەكٸمدەرٸن سايلاۋعا كٶشٸپ جاتقانىمىز – سونىڭ ايعاعى. بۇل جاڭاشىلدىقتار حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸن ارتتىراتىنى انىق. قازٸر تۇرعىنداردىڭ ٶزدەرٸ سايلاعان اۋىل ەكٸمٸنە اراشا تٷسٸپ جاتقان مىسال دا بار. وسى باستامالار ەدٸلەتتٸ قازاقستان ورناتۋ جولىنداعى ٶتە ماڭىزدى قادامدار ەكەندٸگٸ سٶزسٸز.
بىلتىرعى 5 قاراشادا العاش رەت قاناتقاقتى رەجٸمدە 42 اۋدان مەن 3 وبلىستىق ماڭىزى بار قالانىڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋ ٶتكٸزٸلدٸ. ولاردىڭ تٸزبەسٸن وبلىستىق مەسليحاتتار ايقىنداپ, بەكٸتتٸ. سايلاۋ بالامالى نەگٸزدە بولىپ, 1 ورىنعا كەمٸندە 2-3 كانديدات تالاستى. سايلاۋشىلاردىڭ 62,79 پايىزى داۋىس بەرۋگە قاتىستى. سايلانعان ەكٸمدەردٸڭ ورتاشا جاسى – 46,7 جاس.
– داۋىس بەرۋدٸڭ اشىقتىعى مەن ەدٸلدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە تەك قاعاز بيۋللەتەنمەن داۋىس بەرۋ جەتكٸلٸكسٸز ەمەس پە?
– قازٸر وسك ەلەكتروندىق جەنە قاشىقتان داۋىس بەرۋ سيياقتى بالامالى نىسانداردىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشٸلٸكتەرٸن, مەسەلەنٸڭ قارجىلىق جاعىن زەرتتەپ جاتىر. وسك-نٸڭ 30 جىلدىعىنا وراي ٶتكٸزٸلگەن حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيياعا ارنايى شاقىرىلىپ, سٶز بەرٸلگەن ەقىۇ/دياقب ساراپشىسى داۆيد دۋەناس-سيد: «ينتەرنەت-داۋىس بەرۋ جٷيەسٸ داۋىس بەرۋ قورىتىندىسىنا زاڭسىز ارالاسۋعا ەكەلٸپ سوعۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ونى قولدانباس بۇرىن جان-جاقتى جەتٸلدٸرۋ قاجەت», دەدٸ. ال ەۋروپانىڭ دەموكراتيياسى دامىعان ۇلىبريتانييا, گەرمانييا, نورۆەگييا سيياقتى ەلدەرٸ ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋدەن باس تارتىپ, دەستٷرلٸ قاعاز بيۋللەتەنمەن داۋىس بەرۋگە قايتا ورالدى. سوندىقتان بٸز الداعى ۋاقىتتا ەلەكتروندىق داۋىس بەرۋ مەن قاعاز بيۋللەتەندٸ قاتار قولدانۋ مەسەلەسٸن جان-جاقتى زەرتتەپ-زەردەلەۋدٸ جالعاستىرامىز.
– بيىل 1 اقپان – دٷنيەجٷزٸلٸك سايلاۋ كٷنٸ. سٸزدەر بۇل داتانى اتاپ ٶتەسٸزدەر مە?
– ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ (ەەسۇق) 2005 جىلى بۋداپەشت قالاسىندا ٶتكەن كونفەرەنتسيياسىنىڭ شەشٸمٸنە سەيكەس جىل سايىن اقپاننىڭ بٸرٸنشٸ بەيسەنبٸسٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك سايلاۋ كٷنٸ اتاپ ٶتٸلەدٸ. قازاقستان – ەەسۇق-نىڭ تولىققۇقىلى مٷشەسٸ. سوندىقتان دا بۇل كٷن – ەلٸمٸزدٸڭ سايلاۋ ۇيىمداستىرۋشىلارى ٷشٸن دە كەسٸبي مەرەكە. ونىڭ اياسىندا ٶتكٸزٸلەتٸن ٸس-شارالاردىڭ بارلىعى حالىقتىڭ ەلەكتورالدىق-قۇقىقتىق مەدەنيەتٸن ارتتىرۋعا باعىتتالادى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن –
كەرٸباي مۇسىرمان,
