Naýryz búkil shyǵys halyqtary úshin erekshe mereke, mańyzy úlken saltanatty oqiǵa. Keńes ókimetiniń alǵashqy kezeńderinde (1920 — 25) shyǵys halyqtary bul merekeni atap ótkenimen, 1926 jyly ol «dini meiram», «eskilik sarqynshaǵy» dep tanylyp toqtatyldy, biraq Qazaqstannyń bar aýmaqtarynda jasyryn túrde saqtalyp qaldy. 1988 jyldan Almaty qalasynda, respýblikanyń kóptegen aýdandarynda naýryz jalpyhalyqtyq meiram retinde qaita toilana bastady.
Halqymyz úshin Naýryz – Ulys kúni, jyl basy sanalady. Bul kúnniń basqa kúnderden ereksheligi – adamdar pendeshilik ataýlydan tazaryp, arazdasqan aǵaiyndy, dos-jarandardy bir dastarqannan dám tatyryp, tabystyrady.
Naýryz merekesiniń paida bolýy jaily árkim ártúrli derek aitady. Bireýler Súleimenniń júzigi tabylǵan kún dese, Iran ańyzdarynda adamzattyń otty paidalana bilgen sátin Naýryz dep ataǵan desedi. Adamzat emes, bir ǵana túrki taipalarynda bul kún jaily ańyz da, ertegi de kóp. Belgili etnograf-qalamger Seiit Kenjeahmetovtyń jiǵan-tergen, júielegen derekterine súiensek, «Samarqandaǵy Ulyqbektiń observatoriiasyndaǵy aspan denelerin belgilegen úlken kók tasqa Ulystyń Uly kúni kún sáýlesi tikelei túskende álgi tas birer sátke eridi eken» degen ańyz bar.
Endi bir ańyzdardyń biri bylai deidi: «Bir kúni Nuh paiǵambardyń kemesi Qazyǵurt taýyna kelgen sátte jerdiń betin jailaǵan topan sý keri qaitady. Sol sát jer betine tabany tigen barlyq tirshilik ieleri kók aspannan túsken qasietti qazannan birge dám tatypty. Sodan bul kúndi – Ulystyń Uly kúni dep jariialaidy».
Qalai desek te, naýryz toiy qazaq dalasynda eleýsiz qalǵan emes. Qaita qazaq ultynyń eń uly merekesiniń biri bolyp toilanyp keldi. Jalpy «Samarqannyń kók tasy erigen kún» qazaq dalasy úshin qut-berekeniń basy. Bul kúni ókpelesken, arazdasqan alys-jaqyn aǵaiyn-týys, dos-jaran bir-birine keshirip, ókpe-renishin umytady. Eger umytpasa, «Sen tastan da qattysyń ba, bul kúni Samarqannyń kók tasynyń ózi jibidi ǵoi» dep naz aitatyn bolǵan eken.
