“Mikronesie alý úshin kásipker 5-6 qujat ótkizse jetedi”

Ústimizdegi jyldyń 9 qyrkúieginde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Úkimet jumysynyń basty basymdyqtarynyń biri retinde jappai kásipkerlikti yntalandyrý men jumyspen qamtý aýqymyn keńeitýdi belgilep bergeni málim. Buǵan qosa, agroónerkásip keshenin, atap aitqanda, aýyl sharýashylyǵy kooperatsiialaryn damytý men eksporttyq áleýetti ártaraptandyrý bo­iynsha tapsyrmalar bergen edi.

Memleket basshysy alǵa qoiǵan mindetterdi júzege asyrýǵa orai Qazaqstan Respýblikasynyń «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy kásipkerlikti damytýdyń 10 ilgerindi qadamyn usynyp otyr. Al biz osy 10 qadamnyń túiinin tarqatý maqsatynda Qazaqstan Respýblikasynyń «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy tóralqasynyń tóraǵasy T.A.QULYBAEVTY áńgimege tartqan bolatynbyz.

Mikronesieleýdi keńeitý – kásipkerlikti damytýdyń utymdy joly

– Timýr Asqaruly, qazirgi kezde ká­sipkerlikti mikronesieleý «Biz­nestiń jol kartasy-2020», «Ju­mys­pen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵ­darlamalary aiasynda júzege asyrylyp kele jatqanynan habardarmyz. Osy baǵdarlamalardyń artyq­shylyqtary qandai, kem­shilikteri bar ma? Bolashaqta mikronesieleýdi qazirgiden de jeńil­detýdiń joldary qarastyryla ma?

– Búginde biznesti mikronesieleý, ózderińiz aitqandai, «Biznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aiasynda júzege asyrylý ústinde. Berilý kólemi jylyna 6 paiyzdyq ósimmen 10 mln teńge. Al «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyna sáikes jylyna 5 paiyzdyq ósimmen 3 mln teńge berilip keledi. Buǵan qosa, «QazAgro» Ulttyq basqarý holdinginiń tetikteri arqyly mikronesielik uiymdar tarapynan jylyna 9,5/12 paiyzdyq mólsherlememen 3 mln teńgege deiin nesieleý qarastyrylǵan.

Osyndai tiimdi qarjylyq shart­tarǵa qaramastan, kásipkerler atalǵan baǵdarlamalar boiynsha kepilmen qamtamasyz etý, talap etiletin qujattar sanynyń kóptigi jáne ilespeli jobalardyń joqtyǵy saldarynan qiyndyqtarǵa tap kelip jatady. Máselen, kásipkerler «Biznestiń jol kartasy-2020» baǵdar­lamasy boiynsha mikronesie alý úshin 13 qujat usynýy tiis. Osyǵan qaramastan, ótken jyly Mikronesielik uiymdar (MNU) tarapynan jalpy somasy 120 mlrd teńgeniń 564 myń mikronesiesi berilipti.

Bul jerde atap kórsetetin bir jait – aýyldyq jerlerdi mikronesiemen qamtý deńgeii tómen kúiinde qalyp otyr. Aýyldyq jerlerde tek 75 MNU ǵana belsendi jumys júrgizip keledi. Al Qazaq­standa, tutastai alǵanda, belsendi jumys isteitin 342 MNU bar. Máselen, Atyraý oblysynda MNU aýyldarda múldem jumys istemeidi, Aqtóbe oblysynda osyndai belsendi eki-aq uiym tirkelgen, Mańǵystaý oblysynda, tipti, bireý ǵana.

Isterin endi bastaǵan kóptegen ká­sipkerler úshin mikronesieler mólsherle­me­lerdiń (ortasha alǵanda jyldyq 40 paiyz) joǵary bolýymen bailanys­ty qoljetimsiz bolyp otyr. Osyǵan orai ústimizdegi jyldyń basynan beri «Atameken» UKP jeke investitsiialar men jergilikti biýdjet qarjylaryn tartý esebinen bes qanat­qaqty oblysta mikronesieleýge kirisip ketti. Olar: Almaty, Aqtóbe, Qyzyl­orda, Qos­tanai jáne Mańǵystaý oblystary.

«Atameken» UKP júzege asyryp jat­­­qan sheshýshi basymdyqtarǵa mikro­nesieleýdiń kepilder boiyn­sha ikemdiligi, kepildeme usyný, kásip­kerlerdiń oqýdan bastap biznes-jobalar jasaǵanǵa deiingi aralyqtaǵy is-áreketteri, kooperatsiialar men tikelei satýdyń múmkindikteri jatady.

Mikronesieler 5 jylǵa deiingi mer­zimge jyldyq 6 paiyzdyq mólsherlememen 15 mln teńgege deiingi somada salalyq shekteýlersiz beriledi. Onyń ústine, kásipkerge mikronesie alý úshin bar bolǵany 5-6 qujat ótkizse jetip jatyr.

Mikronesieleý qyzmetimen keń qamtý «Atameken» UKP-nyń infra­qu­rylymdaryn damytýdy qamtamasyz etedi. Qamtamasyz etý aýdandyq deńgeide de júzege asyrylady. Búginge deiin oblystyq deńgeide 23 Kásipkerlikke qyzmet kórsetý ortalyǵy (KQO), al aýdandyq deńgeide 188 Kásipkerlikti qoldaý ortalyǵy (KQO) jumys istese, olardyń 152-si aýdan ortalyqtarynda, 9-y shaǵyn qalalarda, al 27-si monoqalalarda ornalasqan.

Halyqty biznestiń negizderine jappai oqytqan tiimdi

– Qazirgi tańda halyqty biznestiń negizderine oqytyp-úiretý «Biznes-Keńesshi» jáne «Biznes-Ósim» jobalary boiynsha «Biznestiń jol kartasy-2020» sheńberinde júzege asyrylyp jatyr eken. Osy máseleni tarqata tússeńiz.

– Osy arada oqytý taqyrybyna bailanysty «Biznes-Keńesshi» jobasy boiynsha oqytý 2 kún ishinde, al «Biznes-Ósim» jobasy boiynsha 2-5 kún aralyǵynda júzege asyrylatynyn naqtylai keteiin. Biznestiń negizderine daiyn emes aýditoriiany, ásirese, aýyl halqyn osyndai pishimde oqytý óte tiimsiz jáne formaldi.

Halyqty jumyspen qamtý, áleýmettik qysymdy tómendetý, sondai-aq, óńirlerde kásipkerlikti damytýdy qamtamasyz etý úshin naqty is-sharalardy júzege asy­rý sheń­berinde «Atameken» UKP el Úkimetiniń qoldaýymen Mańǵystaý obl­ysynyń Munaily aýdanynda eki qanatqaqty jobany – «Bastau Biznes» jáne «Bastau Kásip» jobalaryn aiaqtady.

«Bastau Biznes» jobasy kásipkerlikti aýylda damytýǵa baǵyttalǵan. Sondai-aq, aýyl halqynyń jumyspen qamtylý deńgeiin biznes-bastamalar men halyqty kásipkerlik negizderine jan-jaqty úiretý arqyly kóterýdi maqsat tutady. «Bastau Biznes» jobasy boiynsha oqytý uzaqtyǵy 1 aidy qurasa, bul bizneske oqytýdyń basqa baǵdarlamalary uzaqtyǵynan 6-dan 10 esege deiin asyp túsedi.

«Bastau Biznes» jobasy 5 kezeńde júzege asyrylady: 1) halyqty jobamen qulaq­tandyrý jáne tanystyrý; 2) testileý júrgizý men qatysýshylardy irikteý; 3) praktikalyq oqytý; 4) biznes-jospardy jan-jaqty talqylaý, biznes-jospar jasaý; 5) jobany mikronesieleý berýdi qosa alǵanda, alǵashqy 12 ai boiy ilgeriletý.

«Bastau Kásip» jobasynyń ereksheligi eńbek naryǵynyń suranysyna baǵdar­lanǵandyǵynda bolyp tabylady. Bul oqytý jáne jumyspen qamtý qyzmetteri arqyly júzege asyrylady (Naimi.kz servistik bazasynyń mobildi qosymsha­sy, birtutas call-ortalyq, tapsyrystardy onlain rejimde oqytý jáne izdeý).

«Atameken» UKP-da «Atameken Biznes Akademiia» onlain-oqytý jobasy júzege asyrylyp jatyr, sondai-aq, biznes-trenerlerdi oqytý úshin ádistemelik ortalyqtar qurylýda.

Uzaqtyǵy jóninen oqytýdyń qysqa merzimdi memlekettik baǵdarlamasynan 6-10 ese asyp túsetin «Bastau Biznes» jobasynyń tiimdiligin eskere kelgende, jobanyń ikemdiligi men beiimdiligi oń baǵalanatyny anyq. Sondyqtan onymen Qazaqstan Respýblikasynyń barlyq óńir­lerin keń aýqymdy qamtý usynylyp otyr.

«Bastau Kásip» jobasyn tolyqqandy júzege asyrý jáne keńeitý maqsattarynda Qazaqstan Respýblikasynyń barlyq óńirlerinde ony «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdar­lamasyna integratsiialaý usynylady. Bul jerde tiisti ortalyq memlekettik organdardyń (Bilim jáne ǵylym mi­nistrligi, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrligi) resýrstaryn atalǵan jobany barynsha tiimdi júzege asyrý úshin paidalaný qajettigi de kóldeneń tartylady.

Aýyl sharýashylyǵy kooperatsiialaryn damytý – ilgerileý kepili

– Agroónerkásip keshenin damytýdy tejep kele jatqan problemalardyń biri basym jaǵdaida óndiristiń usaq taýarly sipaty bolyp tabylatyny aqiqat. Osy problemany sheshý úshin qandai jumystar jasalyp jatqanyn bilsek dep edik.

– Usaqtaýarlylyq problemasyn eńserý maqsatynda ótken jyldyń qa­zan aiynda «Aýyl sharýashylyǵy koope­rativteri týraly» Zań qabyldandy. 10 qanatqaqty kooperativter qurý jáne onyń jumysyn jolǵa qoiý boiynsha Ulttyq kásipkerler palatasy men Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń birlesken jospary júzege asyrylýda.

Sondai-aq, UKP tarapynan «200 aýyl sharýashylyǵy kooperativteri» baǵ­­darlamasy júzege asyrylyp jatyr. Qazirgi kezdiń ózinde shamamen 7 myń sharýa qojalyǵy men halyqtyń jeke qosalqy sharýashylyqtaryn biriktiretin 283 aýyl sharýashylyǵy kooperativi jumys isteidi.

Sonymen bir mezgilde, aýyl sharýashy­lyǵy taýarlaryn óndirýshiler aýyl sharýashylyǵy kooperativteri pishininde irilene otyryp, «arzan» aqshaǵa qol jetkize almaý problemasymen betpe-bet kelýde. Qarjyǵa qol jetkizý problemasyn sheshý úshin aýyl sharýashylyǵy kooperativterine mynalar usynylady:

– halyqtyń kooperativterge birikken jeke qosalqy sharýashylyqtarynyń mikronesieleý basymdyqtaryn aiqyndaý;

– «QazAgro» UBH» AQ institýttary arqyly jeńildikpen nesieleýdiń jańa ónimin engizý.

Saraptama qorytyndylaryna súien­sek, tikelei satý júiesiniń bolmaýy saldarynan óndirilgen ónimniń 20-40 paiyzǵa deiin qymbattap ketetini baiqalyp otyr. Osyǵan orai jeliler men aýyl sharýashylyǵy kooperativteri arasynda saýdany damytýdyń úsh kezeńdi tásili usynylady.

Burynǵy qadamdardy júzege asyrý boiynsha jasalǵan jumystardy eskere kelgende, aýyl sharýashylyǵy kooperatsiialaryn qoldaý júiesi tómendegishe túziletin bolady:

– jergilikti jerlerde uiymdastyrý jáne túsindirý jumystaryn júrgizý;

– halyqty biznestiń negizderine, biznes-jospar jasaýǵa úiretý;

– mikronesieleý arqyly qarjy­lan­dyrý nemese «QazAgro» UBH arqyly jeńildikpen qarjylandyrý;

– aýyl sharýashylyǵy ónimderin satýdy/qaita óńdeýdi uiymdastyrý.

Biznesti uzaq merzimdi memlekettik tapsyrystar esebinen qoldaý qajet

– Qalyptasqan ekonomikalyq jaǵdaida otandyq ónimderge suranysty yntalandyrý mańyzdy. Atalǵan úde­riste kúndelikti tutynatyn taýarlar, sondai-aq, memlekettik satyp alý, kvazimemlekettik sektorlardy satyp alý jáne jer qoinaýyn paidalaný sheń­berindegi turaqty suranys sheshýshi ról atqaratyny belgili. Osy arada mynadai suraq týyndaidy: kúndelikti tutynatyn taýarlardyń jyl saiynǵy kólemi qandai?

– Kúndelikti suranysqa ie tutyný taýarlarynyń jyl saiynǵy kólemi (kiim-keshek, aiaq kiim, azyq-túlik ónim­deri, jihaz) shamamen 1,9 trln teńgeni quraidy. Biraq osynyń ishinde otandyq ónimniń úlesi ortasha alǵanda 30 paiyzdan aspaidy. Al memlekettik satyp alýlardyń, kvazimemlekettik sektor­lardaǵy satyp alýlar men jer qoi­naýyn paidalanýshylardyń jalpy kólemi shamamen alǵanda 9,7 trln teńge bolsa, otandyq deńgeidiń úlesi – 57 paiyz.

Osyǵan bailanysty otandyq ónim óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin jergilikti mazmunnyń úlesin arttyrý jolymen joǵarylatý boiynsha sharalar qabyldaý qajet. Bul úshin jergilikti taýar óndirýshilerge uzaq merzimdi memlekettik qoldaý kórsetilýi shart. Qazirgi tańda osy baǵytta naqty jumystar júrgizile bastaǵanyn da aita ketkenniń artyqtyǵy joq.

Kásipkerliktiń eksportqa baǵdarlanýy – ekonomika ósiminiń negizgi draiveri

– Búgingidei jaǵdaida ekonomika ósimin qalai yntalandyrýǵa bolady?

– Sońǵy jyldary el ekonomikasy damýynyń baiaýlaýy bizdi ósimniń jańa draiverlerin tabýǵa itermelep otyr. Ekonomikamyz keiingi onjyldyqta iri kompaniialarǵa táýeldi bolǵan bolsa, búginde biz paradigmany shaǵyn já­ne orta kásipkerlikke qarai burýǵa tiis­piz. Ásirese, eksportqa baǵdarlanǵan kásip­oryndarǵa kóńil bólýimiz kerek, óitkeni bizdiń iri kórshilerimizde –  Qytai, Resei jáne Irannyń iri naryqtarynda biz áli paidalanbaǵan eksporttyq áleýet bar.

Shaǵyn jáne orta kásipkerlik sek­torynyń da ishki problemalary barshylyq. Mysaly, damyǵan elderde shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń eksporttaǵy úlesi qazaqstandyq kórsetkishterden on ese joǵary – 25 pen 50 paiyz arasynda bolyp otyr. Bul el kásipkerleriniń aitarlyqtai bóligi saýda sektorynda ekendigimen, al ózge ozyq elderde kerisinshe óndirýshi bolyp otyrǵandyǵymen túsindiriledi.

Búginde Qazaqstanda eksportty qol­daýdyń jalpyǵa moiyndalǵan barlyq memlekettik qoldaý sharalary bar, olar túrli memlekettik mekemeler arasynda «shashyrap ketken». Bul sharalardyń kelisilmeýine, eksportty qoldaý jónin­degi uiymdardyń arasynda birdei fýnktsiialar júkteýge ákelýde. Organdar arasyndaǵy osy túsinispeýshilikterdiń bárinen kásipkerlerimiz japa shegip otyr.

Sondyqtan, eksporttaýshylardy qol­daý jan-jaqty mehanizm bolyp sana­latyndyǵyn jáne túrli quraldardy paidalanýdy qajet etetinin eskere otyryp, barlyq sharany biryńǵai ári júieli úderiske bailanystyrý qajet. Bul úshin Eksportty ilgeriletýdiń ortaq strategiia­syn ázirlep, qandai kompaniialardyń eksportqa shyǵýǵa áleýeti bar ekenin anyqtaýdan bastap, ózge elderde túrli kórmeler men alańdar uiymdastyrýǵa deiinginiń bárin qamtý qajet.

Túpki maqsat osy kásiporyndardy tabý jáne eksporttyq naryqtarǵa il­geriletý bolyp tabylady. Eger olar jetkiliksiz bolsa, onda olardyń qata­ryn ósirý úshin qalyptasý kezeńinde memlekettik tapsyrysty uzaqmerzimdi negizde (3 jylǵa kelisimshart) alýy úshin basymdyqtar berýge deiingi túrli qoldaýlardy qamtamasyz etý qajet.

Osyǵan bailanysty eksportty qol­daýdyń barlyq sharasyn bir tereze qaǵidatyndaǵy operatormen birge shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń eksportqa baǵ­darlanýy máselesine shoǵyrlandyra otyryp, Eksportty ilgeriletýdiń jańa strategiiasyn ázirleý usynylady.

Aýdan ortalyqtaryna deiin óńirlik  infraqurylymy qalyptasqanyn, orta jáne iri kásiporyndardyń sandyq negiz­degi bazasy, shetelderdiń saýda-ónerkásip palatalarymen jolǵa qoiylǵan bailanysy bar ekenin eskersek, eksport salasyndaǵy biryńǵai operatordy «Atameken» UKP  basqara alar edi.

Kásipkerlikti damytýdyń sheshimdi negizderi

– Bilýimizshe, qazir Kásipkerlikti damytýdyń óńirlik kartasy ázir­­lenip jat­qan sekildi. Munyń Indýstriia­lan­dyrý kartasynan aiyrmashylyǵy nede?

– Kásipkerlikti damytýdyń óńirlik kartasy –  bul biznes-navigator siiaqty elektrondyq portal, onda kásipkerler, kásipkerlik qyzmetke qyzyǵýshylyǵy bar áleýetti kásipkerler men investorlar úshin  ózekti aqparat shoǵyrlanǵan.

Biznes-navigatorda kásipkerlikti memlekettik qoldaý jáne damytý sha­­­ra­­­lary týraly aqparat, eldiń barlyq óńiri boiynsha taldamalyq sholý (ekonomikalyq mamandaný jáne áleýmettik-ekonomikalyq damýdyń negizgi kórsetkishteri) qamtylǵan. Sondai-aq, portalda naqty bailanys derekteri men biznes-sýbektiler týraly ózge de qajetti aqparattary bar eldegi kásipkerlerdiń biryńǵai reestri engizilgen. Osyǵan orai, óńirlik karta indýstriialyq jáne investitsiialyq sheshim qabyldaý úshin naqtyly negiz bola alady. Qazirgi kezde Kartada 105 perspektivalyq investitsiialyq joba bar. Qazirdiń ózinde 103-ten asa eldiń ókilderi osy portaldy qarap otyr.

Deiturǵanmen, kásipkerler búginde investor tartý úshin biznes-ideialardy tehnikalyq ekonomikalyq negizdeme formasyndaǵy investitsiialyq joba deńgeiine jetkizý isinde qiyndyqtarǵa tap bolýda. Kásipkerler usynǵan inves­titsiialyq jobalar ádette investorlardyń talaptaryna sai kelmeidi.

Soǵan orai biz jobany Indýstriia­landyrý kartasyna engizý týraly sheshim qabyldar kezde Óńirlik úilestirý keńe­sin  Kásipkerlikti damytýdyń óńirlik kartasyndaǵy málimetterdi eskerýge mindetteýdi; «Biznestiń jol kartasy-2020» biryńǵai baǵdarlamasyna kásipkerlerdiń TEN jasaý kezindegi shyǵystaryn óteý jónindegi memlekettik qoldaý sharasyn qosýdy; óńirlik karta bazasyndaǵy naryq týraly negizgi derekter arqyly aýmaqtyq naryqtaǵy ońtaily bos oryndy izdeýdiń quraly retinde «biznes-konstrýktor» qaǵidaty boiynsha kishi júie qurýdy  usynamyz.

«Úkimet biznes úshin» servisin qurý mańyzdy

– Timýr Asqaruly, osy kásipkerlerdi qoldaý sharalaryn bir qolǵa shoǵyr­lan­dyrýǵa bolmai ma? Osy baǵytta naqty bir jumystar bar ma?

– Sońǵy jyldary memleket biznesti qoldaý sharalarynyń infraqurylymyna bastamashylyq etip, ony júzege asyrdy, qajetti baǵdarlamalar men institýttardy qurdy. Búginde osy qoldaý sharalaryn shoǵyrlandyratyn, kásipkerlerdi qoldaýdy «Azamattarǵa arnalǵan Úkimet» siiaqty «bir tereze» arqyly usyna otyryp, olardy yńǵaily ári tiimdi etetin kez keldi.

Osy oraidaǵy, «Úkimet biznes úshin» jobasy qoldaý sharalaryn «bir terezege» shoǵyrlandyrýdan sinergiialyq áser týdyrýǵa, kásipkerlerge arnalǵan qoldaý sharalarynyń qoljetimdiligi men aýqymyn ulǵaitýǵa, qoldaý sharalaryn alý úderisiniń ashyqtyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Aýdandyq deńgeige deiin infraqury­lymdary men kásipkerlikke servistik qyzmet kórsetý tájiribesi bar ekenin eskersek, Úkimet tarapynan úilestire otyryp, operatorlyqty «Atameken» UKP-ǵa júkteý usynylady.

Úkimet biznes úshin degenimiz, bul – damý institýttary kórsetetin sýbsidiialaýdan, grant berýden, sertifikattaýdan bastap, faktoringke, saýda alańyna, arnaiy ekonomikalyq aimaqtarǵa, ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystarǵa deiingi barlyq sharalardy biznes úshin biriktire otyryp, kásip­­kerge keńes beretin, qyzmet pen servisti biryńǵai standart pen formatta kórsetetin bir tereze.

Baqylaý-qadaǵalaý fýnktsiialaryn qaita rettegen jón

– Kásipkerler tarapynan jii aitylatyn shaǵymnyń eń negizgisi – tekserý, baqylaý sharalarynyń kóptigi. Bul máselege qatysty naqty qandai usy­nystar bar?

– Jalpy respýblika boiynsha baqy­laý jáne qadaǵalaý fýnktsiialaryn 61 vedomstvo júzege asyrady (sonyń 45-i ortalyq memlekettik organdardyki, 16-sy óńirlerdegi jergilikti atqarýshy organdardan).

Memlekettik fýnktsiialarǵa jasalǵan taldaý atalǵan vedomstvolar túrli salada 512 baqylaý fýnktsiiasyna ie ekenin, bul totaldi memlekettik baqylaýdy bildiretinin kórsetti. Bul rette kásipker­lerge qatysty tekserý paraǵynda 18 myńnan astam talap bar eken (eń kóbi ónerkásiptik qaýipsizdik salasynda – 10 myńnan astam). Sonymen birge, tekserý paraǵynan tys sanitarlyq normalar men erejelerdiń 8 myńnan astam talaby bar. Bular da memleket tarapynan baqylanady.

Memlekettik baqylaýdyń negizgi mindeti ónim (jumys, qyzmet)  qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolýy tiis. Sapa máselesi naryqtyń ózi arqyly rettelýi qajet, óitkeni, naryqtyń basty dittegeni – iskerlik repýtatsiia, tutynýshyny tartý jáne tutynýshyǵa strategiialyq baǵdarlaný. Bul – básekeli naryqta isteitin árbir uiymǵa jáne árbir kásip­orynǵa asa mańyzdy.

Alaida, elde sapa máselesi (standarttar, qurylys normalary men ere­jeleri, gigienalyq normativter, tiptik qaǵidalar) memlekettik organdar arqyly  tekseriledi jáne kóp jaǵdaida sybailas jemqorlyqqa jaǵdai týǵyzady.

Osyǵan bailanysty mynadai usynys­tar bar.

1) tekserý júrgizý kezinde biznes sýbektilerinen talap etiletin talaptardy qysqartý jumystaryn atqarý; 2)  taýardyń (jumys, qyzmet)  qaýipsizdigin baqylaý men taýar (jumys, qyzmet) sapasyn baqylaýǵa qatysty memlekettik baqylaýdyń ara-jigin ajyratý; 3) usynylatyn taýar, jumys jáne qyzmet sapasy boiynsha baqylaý fýnktsiialaryn básekeli ortaǵa (ózin ózi retteitin uiymdarǵa – ÓRU)  berý, bul rette kásipkerlik sýbektisin taýar (jumys, qyz­met) sapasy talaptaryna sáikestikke monitoringteý qorytyndysy boiynsha ÓRU aqparaty  Táýekelder basqarý júiesinde SÝR-da eskeriletin bolady, sol arqyly adal ká­sipkerlerge qatysty qaýipsizdik talaptaryna sáikestikti tekserý sanyn azaitady; 4) memlekettik baqylaýdy birtindep kásipkerlerdiń tutynýshy aldyndaǵy jaýapkershiligin mindetti saqtandyrýmen almastyrý; 5) kásipkerlik kodeksindegi tekserýler júr­gizýdiń jalpy tártibinen erekshelikter sanyn qysqartý.

Jalpy alǵanda, memlekettik organdar­dyń baqylaý-qadaǵalaý fýnktsiia­laryna reviziia júrgizý qajet.

Qylmystyq jáne ákimshilik zańnamany odan ári izgilendirýdiń bereri kóp

– Bizdiń elimizde ekonomikalyq qyl­­mystarǵa qatysty zańnamany izgi­­lendirý sharalary qolǵan alynǵany málim. Osy oraida, keiingi kezderi qa­byl­dan­ǵan kodekster týraly ne aita ala­syz?

– Jańa Qylmystyq kodekste eko­nomikalyq qylmystar boiynsha aitar­lyqtai jeńildik baiqalmaidy. Olardyń keibirine qatysty jaza kisi óltirý jazasymen bara-bar. Mysaly, jalǵan shot-fak­týra úzindisi úshin, salyqtan jaltarǵany úshin, jalǵan kásipkerlik úshin on jylǵa deiin bas bostandyǵynan aiyrý qarastyrylǵan.

Jazalaýshy sharalardan aldyn alý tájiribesine birtindep kelý saiasa­ty júr­gizilip otyrǵanyn eskersek, ekonomika salasyndaǵy qylmystyq quqyq­buzý­shy­lyqqa ekonomikalyq jaýapkershilik sharalaryn qoldanǵan jón.

Jalǵan kásipkerlik jónindegi qyl­mystyq protsess barysynda obek­tivtilik jáne zertteýdiń tolyq­qan­dylyǵyna qa­tysty zańnama talaptary saqtalmaidy. «Jalǵan kásipkerlik» quramynyń ózi qylmystyń ózge quramdaryn qaitalaidy (is júzinde bul salyq tóleýden, bank nesie­sin tóleýden jaltarýdyń, alaiaqtyqtyń bir amaly).

Zańdy tulǵalardy (jalǵan kásiporyn­dardy) tirkeýdi boldyrmaýdyń kesirli tájiribesi qalyptasty. Olardyń kontragenttermen aradaǵy barlyq mámileleri jaramsyz dep tanylady. Nátijesinde, sońǵylaryna qosymsha salyq somalary men aiyppuldar jazylady.

Qylmystyq qýdalaý, sondai-aq «jos­pardan tys» tekserý úshin qoldanylady jáne áli kúnge deiin bizneske qysym ja­saý­dyń quraly bolyp qalyp otyr. Eger ádettegi tekserý úshin memlekettik organ bul áreketiniń negizdiligin prokýratýrada dáleldeýi tiis bolsa, qylmystyq qýda­laýdy bastaý úshin mundai kedergiler joq.

«Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly» jańa kodekstiń taiaýda qabyldanǵanyna qaramastan, onda sheshýdi qajet etetin birqatar máseleler qalyp otyr.

Búginde kodekste jalpy 608 quqyq buzý quramy kórsetilgen, sonyń 400-den astamy kásipkerlik qyzmet sýbektilerine qatysty qoldanylady. Kásipkerlerge qatysty osy 400 qylmystyq quramnyń tek 14 baby ǵana «eskertý» túrindegi jazany qarastyrady.

Sondyqtan Kodekste úlken qoǵamdyq qater tóndirmeitin qylmystyq quramdar boiynsha eskertý, aldyn alý institýtyn keńinen qoldaný qajet.

Osy maqsatta eń aldymen Bas prokýratýramen birlesip, biznes-qoǵamdastyqty qa­tystyra otyryp, Qylmystyq kodekstiń shamadan tys repressiialyq sipatyn joiý, jaza­laýdan góri, aldyn alý  sharalaryna qa­rai ótý turǵysynan jumystar júrgizý kerek.

Ekinshiden, Ákimshilik kodeks aiasyndaǵy eskertý institýtyn keńeitý jumystaryn júrgizip, aiyppuldyń biznes kólemine bailanysty bolýyn joiý, sondai-aq biznestiń barlyq sanaty boiynsha aiyppuldyń eń joǵarǵy shegin belgileý qajet.

Naryq qaǵidattarynyń saqtalýyna reviziia jasaý – básekeli orta qalyptastyrady

– Memleket basshysy kóptegen nysandardy básekeli ortaǵa berý, olar­daǵy memlekettiń úlesin azaitý mindetin qoiyp otyrǵan málim. Bul baǵyttaǵy jumystardyń barysy qalai bolyp jatyr?

– Úkimettiń 9 qyrkúiektegi keńeitil­gen otyrysynda Memleket basshysy ministrlikterdiń vedomstvolyq baǵy­nyshty uiymdary men vedomstvolarǵa olardy básekeles ortaǵa berý nemese jergilikti qamtý deńgeiine qaitalap inventarizatsiia júrgizý kerektigin atap ótti. Qazirgi tańda kvazimemlekettik sektordyń ekonomikaǵa yqpaly shamadan tys joǵary bolyp otyr. Memlekettiń baqylaýyndaǵy uiymdar aktivteriniń úlesi IJÓ-niń 60 paiyzyna jetedi.

Qazaqstan Respýblikasy Qarjy mi­nistrligi Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komitetine qarasty Memlekettik múlik reestri (www.gosreestr.kz) jekelengen memlekettik kompaniialar úlestestiktiń 9-shy deńgeiine deiingi uiymdyq qurylymdarǵa ielik etip otyrǵanyna qaramastan, enshiles jáne baǵynyshty uiymdardaǵy úlestestiktiń 5-shi deńgeiine deiin ǵana kórsetedi, sol sebepti de memlekettik kompaniialardyń naqty sany týraly derek joq.

Qalyptasqan kúrdeli jaǵdaidy eńserý úshin Memleket basshysynyń  Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymy (EYDU) elderiniń tájiribesi boiynsha memlekettiń ekonomikaǵa qatysý úlesin IJÓ-niń 15 paiyzyna deiin azaitý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý aiasynda jekeshelendirýdiń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn júzege asyrýmen birge úkimettik deńgeide arnaiy jumys tobyn (Úkimettik shtab) qurý usy­nylyp otyr.

Joǵaryda aitylǵan sharalar Mem­leket basshysy belgilegen jáne jalpy Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna  kirý strategiiasyna, EYDU standarttaryn engizý isine tolyq sáikesedi dep esepteimiz. Osyǵan bailanysty atalǵan sharalardy Úkimettiń Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý jónindegi josparyna engizýdi usynamyz.

«Atameken» UKP aldaǵy ýaqyt­ta memlekettik organdarmen birge usynys­tardy talqylaý jáne jetildirýge at­salysýǵa, sondai-aq egjei-tegjeili tetik­terdi, qajetti esepteýlerdi, normativtik quqyqtyq aktilerdi ózgertý jónindegi usynys­tardy usynýǵa daiyn.

Áńgimeleskender

Samat MUSA,

Aibyn BAQYTULY,

«Egemen Qazaqstan»