Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaidyń alǵashqy otyrysyna qatysty, dep habarlaidy Aqorda.
Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaida sóilegen sózinde, eń aldymen jiynǵa arnaiy shaqyrylǵan delegattardy quttyqtap, Qazaqstan táýelsiz el bolǵaly ótkizilip otyrǵan Ulttyq quryltaidyń alǵashqy jiynyn babalar salǵan dástúr boiynsha Ulytaýda ótkizip otyrǵanyn aitty.
Memleket basshysy eń birinshi kezekte respýblikalyq referendýmda úlken ózgeristerge niet bildirgen, daýys berip qoldaǵan halyqqa zor alǵysyn jetkizdi.
«Otbasymen baryp, el bolashaǵyna bei-jai qaramaitynyn kórsetti. Shynaiy ózgeriske jáne jan-jaqty jańǵyrýǵa degen umtylysyn bildirdi. Keleshegimizdiń jarqyn bolaryna úmiti jáne senimi zor ekenin baiqatty. Elimiz erteńgi kúnge myzǵymas birlikpen qadam basýǵa daiyn ekenin anyq ańǵartty. Kópshilik Ata zańǵa ózgerister engizý týraly meniń bastamamdy qoldady. Daýys berýge qatysqan barsha azamattarǵa zor alǵysymdy aitamyn», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident budan bylai barsha elimizdiń jańaratynyn aitty. Alaida, Jańa Qazaqstan bir kúnde nemese bir jylda qurylmaityny, ol úshin úlken-kishi, jas-kári bári bir kisidei jumylyp jumys istep, erinbei eńbek etýleri kerek ekenine toqtaldy. Memleket basshysy eldi bir iske uiystyrý maqsatymen Ulttyq quryltai shaqyrý týraly bastama kótergenin aitty.
«Quryltai shaqyrý – erteden kele jatqan ata dástúrimiz. Babalarymyz mańyzdy máselelerdi osyndai alqaly jiynda talqylaǵan. Halyq ózara aqyldasa otyryp, bir toqtamǵa kelgen. Mundai sheshimder búkil eldi biriktirgen. Tól tarihymyzda ult taǵdyryn sheshken quryltailar bolǵan. Onyń kóbi halqymyz úshin mańyzdy kezeńde ótkizilgen. Talas quryltaiynan keiin Altyn Orda derbes memleket boldy. Qaraqum jáne Ordabasy quryltailary jurtymyzdy el qorǵaýǵa uiystyrdy. Orynbordaǵy birinshi qazaq quryltaiynda Alash partiiasy quryldy. Ekinshi quryltaida Alash avtonomiiasy jariialandy. Egemendik kezeńinde Dúniejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaiy ótkizildi. Bul jiynda syrttaǵy qandastarymyz atamekenge shaqyryldy. Biz babalar jolyn ustanyp, Quryltai shaqyrý dástúrin jańǵyrttyq. Eldigimizdi nyǵaityp, birligimizdi bekemdeiik dep, búgin bas qosyp otyrmyz, – dedi Memleket basshysy.
Prezident Quryltaidy uly babalar keńes qurǵan Ulytaýdan bastap otyrǵanynyń mánin túsindirdi.
«Uly dalanyń tórinde turǵan Ulytaý talai tarihi oqiǵanyń kýási bolǵan. El taǵdyryn aiqyndaǵan kóptegen mańyzdy keńester dál osynda ótken. Kieli ólkede Altyn orda ámirshileri men Qazaq handarynyń izi qalǵan. Biz urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasyn tapsyn dep osy jerge kelip otyrmyz. Ult uiasy – Ulytaýdyń ǵasyrlar boiǵy uly missiiasy qaita jalǵasyn tapty», – dedi Prezident.
Ulttyq quryltaidyń quramynda 117 adam bolady. Quryltai barlyq oblystyń, san túrli salanyń, ár býynnyń ókilderin qamtidy. Bunda azamattyq ustanymy bar orta býynnyń tájiribesi, jańasha oilaityn jastardyń tyń ideialary ortaǵa salynady.
Memleket basshysy el birligin nyǵaitatyn, qoǵamdy uiystyratyn tyń ideialar ortalyǵy bolatynyna senem bildirdi. Sóitip, alty Alashtyń balasy jinalǵan alqaly jiynda alǵashqy tapsyrmasyn da berdi.
«Bul jerde barlyq rýdyń tańbasy tasqa jazylǵan. Sol arqyly babalarymyz ult birligin kórsetken. Qanysh Sátbaev «Elimizdiń tý tikken jeri – Tańbaly tas» degen. Ókinishke qarai, qasterli jazýlar keiin ábden búlindi. El azamattary Ulytaýǵa eskertkish qoiyp, tastaǵy tańbalardy jańǵyrtty. Biraq, bul jetkiliksiz dep oilaimyn. Munda qazaqtyń birligin áigileitin sáýletti nysan turýy kerek. Men Áýlietaýdyń eteginde Memlekettik rámizder alańyn ashýdy tapsyramyn. Qasietti óńirde kók bairaǵymyz asqaqtap turýǵa tiis. Sol arqyly urpaqtar sabaqtastyǵy jalǵasyp jatqanyn kórsetemiz», – dedi Memleket basshysy.
Prezidenttiń aitýynsha, Ulttyq quryltaidyń eń basty mindeti – ultty uiystyratyn parasatty, tyń ideialar men usynystarǵa airyqsha mán berilýi kerek. Qasym-Jomart Toqaev Quryltai jumysy barysynda basshylyqqa alynýy tiis úsh negizgi máseleni atady.
«Birinshi. Jalpyulttyq birlikti nyǵaitý. Eń aldymen, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa airyqsha mán berýimiz qajet. Sonymen qatar, qoǵamdy alǵa jeteleitin qundylyqtardy qalyptastyrýymyz kerek. Biz ornyqty demokratiialyq institýttar quramyz desek, saiasi jaýapkershilik mádenietin damytýymyz qajet. Shyn máninde, naǵyz otanshyldyq qasietti qalyptastyrýǵa tiispiz. Sonda radikalizm men ekstremizmge tosqaýyl qoiamyz», – dedi Prezident.
Memleket basshysy eldiń eń basty qundylyǵy egemendik ekenine nazar aýdaryp, qańtar oqiǵasynan keiin Qazaqstanda saiasi belsendilik artqanyn atap ótti. Jańa saiasi partiialar men qozǵalystar paida bola bastaǵanyn, túrli alańdarda ártúrli pikirler aitylyp jatqanynan habardar ekenin aitty.
«Qoǵam belsendileri áleýmettik jelide túrli máselelerdi kóterip júr. Shyny kerek, keide múlde aqylǵa syimaityn paiymdar da aitylady. Jurt daýly máselelerge narazylyq bildirip, kóshege shyǵatyn boldy. Zańdy belden basatyn azamattar da joq emes. Birtindep demokratiia jolyna túsý kezinde mundai jaǵdailardyń bolýy – túsinikti. Biraq, Zań talaby múltiksiz oryndalýǵa tiis ekenin árdaiym este ustaý qajet. Zań men tártip – ishki turaqtylyqtyń birden-bir kepili», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń pikirinshe, ultty uiystyratyn birinshi qasiet ataqqumarlyq emes, eńbekqorlyq.
«Otbasyn asyraý úshin tabandy eńbek etip júrgen, zańǵa baǵynatyn adamdar qurmetke ie bolý kerek. Ókinishke qarai, bizde kóshe buzaqylary, jaýapkershilikten jurdai blogerler jáne masyldyq piǵyldaǵy aiqai shyǵaratyn adamdar búgingi kúnniń batyryna ainaldy. Depýtattar men atqarýshy bilik ókilderi solarǵa ǵana basa mán beretin boldy. Túrli deńgeidegi sheneýnikter solardyń ǵana talabyn oryndaýǵa júgiredi. Ortalyqtaǵy jáne aimaqtardaǵy bilik barlyq azamattyń muń-muqtajyna birdei qaraýǵa tiis», – dedi Memleket basshysy.
Prezident júrgizilip jatqan reformalardyń mán-mańyzyn halyqqa durys túsindirýdi ekinshi mańyzdy mindet retinde atady. Qazir bul jańǵyrýlar birtindep jalpyulttyq sipatqa ie bola bastaǵan.
Memleket basshysy halyqtyń jańa tehnologiialar arqyly aýqymdy reformalarǵa qatysýyn úshinshi mańyzdy mindet retinde atady.
«Quryltai – belgili bir adamdar ǵana bas qosatyn jer emes. Ol, shyn máninde, jalpyulttyq jiynǵa ainalýy kerek. Bul – óte mańyzdy mindet. Biz Jańa tsifrlyq tehnologiianyń múmkindigin keńinen paidalanýymyz qajet. Sonda memleket pen halyqtyń qarym-qatynasy barynsha tiimdi bolmaq. Men Qurultay degen arnaiy mobildi qosymsha ázirleýdi usynamyn. Sol arqyly halyq eldi jańǵyrtý týraly oi-pikirin onlain rejimde aita alady. Jurt reformanyń naqty paidasyn kórýi qajet», – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Ulttyq merekeler men ataýly kúnder tizbesine de ózgeris engizgen jón dep esepteidi. Máselen, Táýelsizdik meiramynyń mánin ózgertpesten, keiingi jyldary ataýsyz qalǵan Respýblika kúnine ulttyq mereke mártebesin qaitarýdy usyndy.
«1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń egemendigi týraly deklaratsiia qabyldandy. Bul elimizdiń Táýelsizdik jolyndaǵy tuńǵysh qadamy bolatyn. Osy qujatty qabyldaǵan kezde Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaev asa mańyzdy ról atqardy. Respýblika kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarihi qadamynyń simvoly bolýy kerek. Árine, Táýelsizdik kúniniń bastapqy máni saqtalady. Bul kún memlekettik mereke bolyp qala beredi. Biraq, Táýelsizdik alýǵa zor úles qosqan ulttyq batyrlarymyzǵa taǵzym kúni retinde atap ótilýi kerek», – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev qoǵamda, ásirese áleýmettik jelilerde kóp talqylanyp júrgen kadr, iaǵni mamandar máselesine de nazar aýdardy.
«Áleýmettik jelide «Eski kadrmen Jańa Qazaqstandy qalai qurýǵa bolady?» deitinder bar. Bul – oryndy suraq. Biraq, negizinen kadrlardy birtindep aýystyrý kerek. Tipti, kezinde Reseide, Qytaida, Iranda bolǵan revoliýtsiialardan keiin de burynǵy rejimniń sheneýnikteri memlekettik qyzmetin jalǵastyrǵan. Bul eldermen salystyrǵanda bizdegi jaǵdai, árine, múlde basqasha. Jalpy, memlekettik qyzmetshilerdi qolynan túk kelmeidi dep kemsitýdi doǵarý kerek. Tipti, olardy «Halyq jaýlary» siiaqty kóretinder bar. «Sheneýnik» degen sóz jaǵymsyz uǵymǵa ainalyp barady. Bul – durys emes. Memlekettik qyzmette adal ári bilikti kadrlar óte kóp. Olar Otanymyzdyń igiligi jolynda tynbai eńbek etip júr. Biraq, ókinishke qarai, «Bir qaryn maidy bir qumalaq shiritedi» degen de bar. Ondai adamdarmen biz birden qoshtasyp jatyrmyz», – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev qazaq tiliniń mártebesine de toqtaldy.
«Memlekettik tildiń tuǵyry kún ótken saiyn nyǵaiyp keledi. Oǵan qosa, álemniń basty aqparat quraldary qazaqsha shyǵyp jatyr. Jaqynda áigili «APPLE» kompaniiasy qazaq tilin iOS-tyń tilder júiesine qosty. Álemniń 40 tilinde taraityn «NICKEL ODEON» telearnasy qazaqsha kórsetile bastady. Jastardyń bastamasymen «NATIONAL GEOGRAPHIC» jýrnaly 6 jyldan beri ana tilimizde jaryq kórýde. Osyndai kóptegen jaǵymdy jańalyqtar bar. Sondyqtan qatty alańdaýǵa negiz joq dep oilaimyn. Desek te, osy saladaǵy jumysymyzdy dańǵaza jasamai, tabandylyqpen júrgizýimiz qajet. Qazaq memleketi aman turǵanda, qazaq tili jasai beredi» , – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy sóziniń sońynda osyǵan deiin qazaq qoǵamyn tolǵandyrǵan keleli máselelerdiń bári Ulytaýda, Ordabasyda, Mártóbede, Kúltóbede ótken osyndai keńesterde sheshilgenin aita kelip, Ulttyq quryltaidyń kelesi jiynyn Túrkistanda ótkizýdi usyndy.
Jiynda Memleket basshysyna bólek Ulttyq quryltaidyń 10 múshesi sóz sóiledi. Memlekettik keńesshi Erlan Qarin quryltaidy júrgizdi.
Quryltai otyrysynyń sońynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev belgili aqyn Muhtar Shahanovqa «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyn berip, «Otan» ordenin taqty.
