Kaspii teńizi akvatoriiasynda qalyptasyp otyrǵan qolaisyz ekologiialyq jaǵdai jurtshylyqtyń alańdaýshylyǵyn týǵyzýda, deidi Májilis depýtaty Dúisenbai Turǵanov.
Osy jaiynda búgin Parlament Májilisiniń jalpy otyrysynda Premer-Ministriniń orynbasary Roman Skliarǵa óziniń depýtattyq saýalyn joldady.
Depýtattyń aitýynsha, qoldaǵy málimetterge sáikes, Kompaniia NCOC (North Caspian Operating Company) biyldan qaldyrmai «Qashaǵan» ken orny jobasynyń logistikasyn qamtamasyz etý úshin Kaspii teńizinde keme qatynasyna qajet arnalar qazýǵa niettenip otyr (uzyndyǵy 56 km, eni 80 metrden 115 metrge deiin birneshe keme qatynasy kanaldary, diametri 325 metrden 380 metrge deiin 10 burylý basseini salynatyn bolady. Kaspii túbinen shamamen 29 mln m2 aýmaǵynan 18,5 mln m3 astam topyraq alý josparlanyp otyr).
Óz kezeginde, qabyldanǵan ekologiialyq kodekske sáikes Kaspii teńiziniń soltústik bóligi memlekettik qoryq aimaǵyna jatqyzylǵan jáne tabiǵatty paidalanýda jáne injenerlik-qurylys jumystaryn júrgizýde erekshe mártebege jáne shekteýlerge ie. Sý jáne balyq resýrstaryn qorǵaýǵa, sondai-aq ekojúieniń turaqty ómir súrýin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan arnaiy paidalaný rejimi anyqtaldy.
Soltústik-Shyǵys Kaspii akvatoriiasy batys óńirlerdiń balyq resýrstaryn jáne bioártúrliligin molaitýdy qamtamasyz etetin biregei ekojúie bolyp tabylady.
Sondyqtan, Kaspii akvatoriiasynda keme qatynasy arnalaryn qazý jobasy orny tolmas ekologiialyq apatqa ushyratýy múmkin (keń aýmaqtardaǵy sý túbi organizmderiniń 100% joiylýy; sýdyń lailanýynyń paida bolýy balyqtyrdy azyqtandyrý men kóshi-qon jaǵdailaryn nasharlatady; qalqyma zattar sý baǵanyna túsedi, aǵystarmen tasymaldanady jáne Soltústik Kaspii akvatoriiasynyń boiynsha túbine shógedi, ihtifaýnanyń azyq bazasyn joiady).
Orhýs konventsiiasynyń talaptaryna sáikes azamattar ekologiialyq aqparatqa qol jetkizýge quqyly bolýy kerek. Teńiz keme qatynasy kanaldarynyń qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý jobasy (QOÁB) boiynsha qoǵamdyq tyńdaýlardy kompaniia 2020 jylǵy 21 qyrkúiekke taǵaiyndap, ótkizdi. Alaida, Atyraý oblysy Tabiǵi resýrstar basqarmasy resmi saitynda atalǵan jobanyń QOÁB jariialanbaǵan.
Budan basqa, NCOC kompaniiasy munai óndirýdiń búkil kezeńine, iaǵni 2038 jylǵa deiin Kaspii teńizi deńgeiiniń ózgerýi jónindegi boljam derekterin jurtshylyqqa jariialamai otyr.
Sonymen qatar, Kaspii teńizi – Reseimen, Ázirbaijanmen, Túrkimenstanmen, Iranmen shektesetin tuiyq sý aidyny. Qazaqstan 2000 jyly ratifikatsiialaǵan «Transshekaralyq mánmátinde qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý týraly» BUU EEK halyqaralyq konventsiiasy sheńberinde qazaqstandyq tarap Konventsiianyń 3, 4, 5 jáne 6-baptaryna sáikes konsýltatsiialar ótkizýge jáne osy jobany óńirdiń barlyq elderimen mindetti túrde kelisýge tiis edi. Budan basqa, Qazaqstan 2005 jyly Kaspii teńiziniń teńiz ortasyn qorǵaý jónindegi negizdemelik konventsiiany ratifikatsiialady, onyń 8-babynda «...taraptar Kaspii teńiziniń túbindegi qyzmet nátijesinde onyń lastanýyn boldyrmaýdyń, azaitýdyń jáne baqylaýdyń barlyq qajetti sharalaryn qabyldaidy», 14-babynda «...taraptar Kaspii teńiziniń biologiialyq resýrstaryn qorǵaýǵa, saqtaýǵa, qalpyna keltirýge, sondai-aq utymdy paidalanýǵa erekshe nazar aýdarýǵa tiis...» dep kórsetilgen.
Osyǵan bailanysty, halyqaralyq ekologiialyq normalar men qoldanystaǵy konventsiialardyń talaptaryna sai atalǵan jumystardy iske asyrý úshin birinshi kezekte transshekaralyq kontekste QOÁB jobasy jasalýǵa tiis.
Sonymen birge, qorshaǵan ortaǵa úlken teris áseri bar mundai jobalar josparlaǵanda mindetti túrde jobany damytýdyń basqa da balamaly nusqalary usynylýy qajet.
Joǵaryda baiandalǵannyń negizinde, kelesi suraqtarǵa jaýap berýlerińizdi suraimyz:
1. Nelikten arnany tóseý jobasy tańdaldy? Jobanyń balamaly nusqalary qarastyryldy ma (kópir, aýa jastyqtaryndaǵy sý kólik quraldary, estakada jáne t.b.)?
2. Joba Kaspii óńiri elderimen kelisildi me?
3. Kaspii teńiziniń deńgeii jylyna 15-20 sm tómendeitini belgili. Eger taiaýdaǵy 4-5 jylda teńiz deńgeii qaitadan osyndai qarqynmen tómendei beretin bolsa, arnalardy qosymsha tereńdetý jáne jumystardy qaita júrgizý qajettiligi týyndamaidy ma?
4. Tasymaldaý kanalynyń baǵyty ornatyldy ma jáne alynatyn topyraq qaida baǵyttalady? Topyraqty alý jáne ornyn aýystyrý úshin jer qoinaýyn zertteý jónindegi ýákiletti organ beretin arnaiy ruqsat bar ma?
5. Joba iske asyrylǵan jaǵdaida oryndalǵan ekologiialyq is-sharalardyń sáikestigin tekserý úshin jobadan keiingi taldaý júrgizile me?
Sonymen qatar, osy jobanyń zańdylyǵy men tiimdiligin muqiiat tekserý júrgizý qajet dep sanaimyz.
Osy jobanyń qoǵamdyq-rezonanstyq sipatyn eskere otyryp, Halyqaralyq ekologiialyq normalardyń talaptaryna sáikes, «Qorshaǵan ortaǵa áserdi baǵalaý» jobany daiyndaýdy jáne transshekaralyq kontekste júrgizýdi suraimyz.
