كاسپيي تەڭٸزٸ اكۆاتوريياسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان قولايسىز ەكولوگييالىق جاعداي جۇرتشىلىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزۋدا, دەيدٸ مەجٸلٸس دەپۋتاتى دٷيسەنباي تۇرعانوۆ.
وسى جايىندا بٷگٸن پارلامەنت مەجٸلٸسٸنٸڭ جالپى وتىرىسىندا پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى رومان سكليارعا ٶزٸنٸڭ دەپۋتاتتىق ساۋالىن جولدادى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, قولداعى مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, كومپانييا NCOC (North Caspian Operating Company) بيىلدان قالدىرماي «قاشاعان» كەن ورنى جوباسىنىڭ لوگيستيكاسىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كاسپيي تەڭٸزٸندە كەمە قاتىناسىنا قاجەت ارنالار قازۋعا نيەتتەنٸپ وتىر (ۇزىندىعى 56 كم, ەنٸ 80 مەتردەن 115 مەترگە دەيٸن بٸرنەشە كەمە قاتىناسى كانالدارى, ديامەترٸ 325 مەتردەن 380 مەترگە دەيٸن 10 بۇرىلۋ باسسەينٸ سالىناتىن بولادى. كاسپيي تٷبٸنەن شامامەن 29 ملن م2 اۋماعىنان 18,5 ملن م3 استام توپىراق الۋ جوسپارلانىپ وتىر).
ٶز كەزەگٸندە, قابىلدانعان ەكولوگييالىق كودەكسكە سەيكەس كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸ مەملەكەتتٸك قورىق ايماعىنا جاتقىزىلعان جەنە تابيعاتتى پايدالانۋدا جەنە ينجەنەرلٸك-قۇرىلىس جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە ەرەكشە مەرتەبەگە جەنە شەكتەۋلەرگە يە. سۋ جەنە بالىق رەسۋرستارىن قورعاۋعا, سونداي-اق ەكوجٷيەنٸڭ تۇراقتى ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ارنايى پايدالانۋ رەجيمٸ انىقتالدى.
سولتٷستٸك-شىعىس كاسپيي اكۆاتوريياسى باتىس ٶڭٸرلەردٸڭ بالىق رەسۋرستارىن جەنە بيوەرتٷرلٸلٸگٸن مولايتۋدى قامتاماسىز ەتەتٸن بٸرەگەي ەكوجٷيە بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان, كاسپيي اكۆاتوريياسىندا كەمە قاتىناسى ارنالارىن قازۋ جوباسى ورنى تولماس ەكولوگييالىق اپاتقا ۇشىراتۋى مٷمكٸن (كەڭ اۋماقتارداعى سۋ تٷبٸ ورگانيزمدەرٸنٸڭ 100% جويىلۋى; سۋدىڭ لايلانۋىنىڭ پايدا بولۋى بالىقتىردى ازىقتاندىرۋ مەن كٶشٸ-قون جاعدايلارىن ناشارلاتادى; قالقىما زاتتار سۋ باعانىنا تٷسەدٸ, اعىستارمەن تاسىمالدانادى جەنە سولتٷستٸك كاسپيي اكۆاتوريياسىنىڭ بويىنشا تٷبٸنە شٶگەدٸ, يحتيفاۋنانىڭ ازىق بازاسىن جويادى).
ورحۋس كونۆەنتسيياسىنىڭ تالاپتارىنا سەيكەس ازاماتتار ەكولوگييالىق اقپاراتقا قول جەتكٸزۋگە قۇقىلى بولۋى كەرەك. تەڭٸز كەمە قاتىناسى كانالدارىنىڭ قورشاعان ورتاعا ەسەردٸ باعالاۋ جوباسى (قوەب) بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلاردى كومپانييا 2020 جىلعى 21 قىركٷيەككە تاعايىنداپ, ٶتكٸزدٸ. الايدا, اتىراۋ وبلىسى تابيعي رەسۋرستار باسقارماسى رەسمي سايتىندا اتالعان جوبانىڭ قوەب جارييالانباعان.
بۇدان باسقا, NCOC كومپانيياسى مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ بٷكٸل كەزەڭٸنە, ياعني 2038 جىلعا دەيٸن كاسپيي تەڭٸزٸ دەڭگەيٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ جٶنٸندەگٸ بولجام دەرەكتەرٸن جۇرتشىلىققا جارييالاماي وتىر.
سونىمەن قاتار, كاسپيي تەڭٸزٸ – رەسەيمەن, ەزٸربايجانمەن, تٷركٸمەنستانمەن, يرانمەن شەكتەسەتٸن تۇيىق سۋ ايدىنى. قازاقستان 2000 جىلى راتيفيكاتسييالاعان «ترانسشەكارالىق مەنمەتٸندە قورشاعان ورتاعا ەسەردٸ باعالاۋ تۋرالى» بۇۇ ەەك حالىقارالىق كونۆەنتسيياسى شەڭبەرٸندە قازاقستاندىق تاراپ كونۆەنتسييانىڭ 3, 4, 5 جەنە 6-باپتارىنا سەيكەس كونسۋلتاتسييالار ٶتكٸزۋگە جەنە وسى جوبانى ٶڭٸردٸڭ بارلىق ەلدەرٸمەن مٸندەتتٸ تٷردە كەلٸسۋگە تيٸس ەدٸ. بۇدان باسقا, قازاقستان 2005 جىلى كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تەڭٸز ورتاسىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزدەمەلٸك كونۆەنتسييانى راتيفيكاتسييالادى, ونىڭ 8-بابىندا «...تاراپتار كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تٷبٸندەگٸ قىزمەت نەتيجەسٸندە ونىڭ لاستانۋىن بولدىرماۋدىڭ, ازايتۋدىڭ جەنە باقىلاۋدىڭ بارلىق قاجەتتٸ شارالارىن قابىلدايدى», 14-بابىندا «...تاراپتار كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ بيولوگييالىق رەسۋرستارىن قورعاۋعا, ساقتاۋعا, قالپىنا كەلتٸرۋگە, سونداي-اق ۇتىمدى پايدالانۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تيٸس...» دەپ كٶرسەتٸلگەن.
وسىعان بايلانىستى, حالىقارالىق ەكولوگييالىق نورمالار مەن قولدانىستاعى كونۆەنتسييالاردىڭ تالاپتارىنا ساي اتالعان جۇمىستاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن بٸرٸنشٸ كەزەكتە ترانسشەكارالىق كونتەكستە قوەب جوباسى جاسالۋعا تيٸس.
سونىمەن بٸرگە, قورشاعان ورتاعا ٷلكەن تەرٸس ەسەرٸ بار مۇنداي جوبالار جوسپارلاعاندا مٸندەتتٸ تٷردە جوبانى دامىتۋدىڭ باسقا دا بالامالى نۇسقالارى ۇسىنىلۋى قاجەت.
جوعارىدا باياندالعاننىڭ نەگٸزٸندە, كەلەسٸ سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋلەرٸڭٸزدٸ سۇرايمىز:
1. نەلٸكتەن ارنانى تٶسەۋ جوباسى تاڭدالدى? جوبانىڭ بالامالى نۇسقالارى قاراستىرىلدى ما (كٶپٸر, اۋا جاستىقتارىنداعى سۋ كٶلٸك قۇرالدارى, ەستاكادا جەنە ت.ب.)?
2. جوبا كاسپيي ٶڭٸرٸ ەلدەرٸمەن كەلٸسٸلدٸ مە?
3. كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ دەڭگەيٸ جىلىنا 15-20 سم تٶمەندەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. ەگەر تاياۋداعى 4-5 جىلدا تەڭٸز دەڭگەيٸ قايتادان وسىنداي قارقىنمەن تٶمەندەي بەرەتٸن بولسا, ارنالاردى قوسىمشا تەرەڭدەتۋ جەنە جۇمىستاردى قايتا جٷرگٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندامايدى ما?
4. تاسىمالداۋ كانالىنىڭ باعىتى ورناتىلدى ما جەنە الىناتىن توپىراق قايدا باعىتتالادى? توپىراقتى الۋ جەنە ورنىن اۋىستىرۋ ٷشٸن جەر قويناۋىن زەرتتەۋ جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلەتتٸ ورگان بەرەتٸن ارنايى رۇقسات بار ما?
5. جوبا ٸسكە اسىرىلعان جاعدايدا ورىندالعان ەكولوگييالىق ٸس-شارالاردىڭ سەيكەستٸگٸن تەكسەرۋ ٷشٸن جوبادان كەيٸنگٸ تالداۋ جٷرگٸزٸلە مە?
سونىمەن قاتار, وسى جوبانىڭ زاڭدىلىعى مەن تيٸمدٸلٸگٸن مۇقييات تەكسەرۋ جٷرگٸزۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
وسى جوبانىڭ قوعامدىق-رەزونانستىق سيپاتىن ەسكەرە وتىرىپ, حالىقارالىق ەكولوگييالىق نورمالاردىڭ تالاپتارىنا سەيكەس, «قورشاعان ورتاعا ەسەردٸ باعالاۋ» جوبانى دايىنداۋدى جەنە ترانسشەكارالىق كونتەكستە جٷرگٸزۋدٸ سۇرايمىز.
