Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń Túrkistan shaharynda ótip jatqan «Túrkistan – túrki áleminiń besigi» atty túrkitildes elder jastarynyń halyqaralyq sammitinde sóilegen sózi.
***
Qaiyrly kún, qurmetti dostar!
Qasietti Túrkistan jerinde túrkitildes elder jastarynyń halyqaralyq forýmy óz jumysyn bastady.
Bul sharaǵa túbi bir túrki jurtynyń kósh bastar belsendi jastary jinaldy.
Qasterli qazaq dalasyna, túrki áleminiń rýhani astanasy – Túrkistan topyraǵyna qosh keldińizder!
Osy forým aiasynda ózderińizdei jalyndy da jigerli jastarmen kezdesip otyrǵanyma qýanyshtymyn.
Naýryz aiynda Túrkistanda Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń beiresmi sammiti ótkenin bilesizder.
Oǵan keńeske múshe memleketterdiń basshylary qatysyp, Túrkistan deklaratsiiasyn qabyldaǵan edi.
Soǵan sáikes, Keńeske múshe memleketter túrki álemindegi berik aýyzbirshilikti jáne elderimiz arasyndaǵy jan-jaqty qarym-qatynasty odan ári nyǵaitýǵa ýaǵdalasty.
Sondai-aq, uzaq merzimdi ortaq maqsattardy anyqtap, strategiialyq baǵdardy aiqyndady.
Onyń ishinde túrki jastarynyń birligi máselesi de basty nazarda bolǵany sózsiz.
Búgingi is-sharamyz sol irgeli jiynnyń nátijesi desek, qatelespeimiz.
Jiynnyń Túrkistannyń tórinde ótip jatqany kezdeisoqtyq emes.
Túrkistan – búkil túrki álemi úshin qasietti oryn, qasterli meken.
Munda tek túrki halyqtary emes, tutas Islam álemi qadir tutatyn Qoja Ahmet Iasaýidiń kesenesi bar.
Odan basqa kóptegen babalarymyz ben danalarymyz osy jerde jatyr.
Ózderińizge belgili, sońǵy jyldary bul qasterli meken qaitadan túlep keledi.
Qurylys jumystary qarqyndy júrgizilip, tamasha ǵimarattar boi kóterýde.
Osylaisha, kóne Túrkistannyń HHI ǵasyrdaǵy jańa beinesi qalyptasýda.
Shahardyń osyndai jetistigi Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jasampaz sheshiminiń nátijesi.
Osydan týra úsh jyl buryn Elbasy Túrkistan oblysyn qurý týraly tarihi Jarlyqqa qol qoiǵan edi.
Sodan bastap Túrkistannyń ekinshi tynysy ashyldy.
Buryn tarihi shahar bolyp kelgen Túrkistan zamanaýi, kórikti qalaǵa ainaldy.
Túrkistandy damytý isi Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń basty nazarynda.
Soǵan sáikes rýhani shahar óziniń tarihi simvoldyq rólin nyǵaita túsýde.
Kóktemde ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammitinde Túrkistannyń «Túrki áleminiń rýhani astanasy» bolyp jariialanýy sonyń jarqyn kórinisi.
Alyp Turan dalasyn meken etken túrki halyqtary kóne Iasyny, búgingi Túrkistandy ejelden rýhani ortalyq sanaǵan.
Árdaiym óziniń babasy meken etken ataqonysy retinde qabyldaǵan.
Sondyqtan Túrkistannyń órkendeýi tutas túrkiniń abyroiyn asyrady jáne aibynyn asqaqtatady.
Túbi bir túrkiniń berekesin arttyryp, birligin nyǵaita túsedi.
Sol sebepti, búgingi kezdesýge jiylǵan sizderdiń barshańyzǵa Túrkistan rýhani týys qala deýge tolyq negiz bar.
Kóne shahardyń tórinde basqosýdyń bir sebebi osynda jatyr.
Túrki álemi – ortaq tamyr, tarih, taǵdyr, tanym biriktirgen halyqtar.
Ǵasyrlar boiy alyp keńistikte qatar ómir súrgen, teń ósken ulttar.
Bizdiń rýhani bailanystarymyzdyń tamyry tereńde jatyr.
Ózara yntymaqtastyǵymyz ýaqyttyń synynan súrinbei ótti.
Tarihqa úńilsek, saýda-sattyǵymyz eshqashan tolastamaǵan, mádeni qarym-qatynastar da esh úzilmegen.
Túrkitildes memleketterdiń birqatary HH ǵasyrda Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵany belgili.
Táýelsizdik alǵannan keiin bizdiń qarym-qatynasymyz jańasha sipatqa ie boldy.
Sebebi, egemendikke qol jetkizgen baýyrlas elder yntymaqtastyq ornatýǵa bar kúsh-jigerin jumsady.
Búginde túrkitildes elderdiń ózara bailanysy joǵary deńgeide dep senimdi túrde aita alamyz.
Oǵan kópjaqty platformalardaǵy tyǵyz áriptestigimiz dálel.
Mysaly, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń jumysy júieli túrde júrgizilip keledi.
Keńes aiasynda áleýmettik-ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytýǵa basa mán berilip otyr.
Mádeni bailanystardy nyǵaitý isi de nazardan tys qalǵan emes. Bul baǵytta birneshe uiym qyzmet etýde.
Olardyń qatarynda Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasynyń bastamasymen qurylǵan Halyqaralyq túrki mádenieti uiymy (TÚRKSOI) men Túrki akademiiasyn erekshe atap ótken jón.
Akademiia túrki áleminiń tarihyn, tili men ádebietin, mádenietin tereńnen zerttep, túrki memleketteriniń álemdik órkeniettegi ornyn aiqyndaýǵa úlken úles qosyp keledi.
Bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy parlamentaralyq bailanystar da jaqsy jolǵa qoiylǵan.
Bul baǵytta qyzmet etetin Parlamenttik assambleia baýyrlas elder arasynda zańnama salasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaitýǵa zor yqpalyn tigizýde.
Túrki jastarynyń arasynda ózara yntymaqtastyqty nyǵaitý isi de qolǵa alynyp jatyr.
Búgingi basqosýdy jastar arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń tyń formasy dep esepteimiz.
Aldaǵy ýaqytta joǵaryda atalǵan uiymdar aiasynda jastardyń kezdesýleri, tájiribe, oi-pikir almasýlary jii uiymdastyrylady dep senemiz.
Qurmetti dostar!
Júrip ótken jolymyzǵa qarasaq, ortaq jetistikterimiz jeterlik. Biraq munymen shektelip qalýǵa bolmaidy.
Biz aldaǵy ýaqytta túrkitildes elderdiń ózara bailanysyn jańa beleske shyǵarýymyz qajet.
Osy úrdisten jastarymyz qalys qalmaýy kerek.
Bul máselede tipti jastar ortalyq mánge ie bolýy shart. Sebebi, bolashaq jastardyń qolynda.
Aldaǵy qarym-qatynastarymyzdyń kún tártibin aiqyndaýda sizderdiń rólderińiz erekshe.
Túrki álemin jańa biikke kóterý úshin sizder, eń aldymen, túrkilerdiń jahandyq órkenietke qosqan úlesin tereń bilýlerińiz qajet.
Túrki dúniesi alyp órkeniettiń oshaǵy bolǵan ataly jurt. Joǵary damyǵan bilim men ǵylymnyń, mádeniettiń álemdik ortalyqtarynyń biri.
Biz osyny únemi este saqtaýymyz qajet.
Turan dalasynda kóshpeli jáne otyryqshy turmys qatar damydy. Sonyń negizinde qaitalanbas mádeniet qalyptasty.
Bizdiń uly dalamyzda babalarymyz eń alǵash jylqyny qolǵa úiretti. Metallýrgiiany meńgerdi.
Qalalyq órkeniet paida boldy.
Bizdiń zamanymyzǵa deiingi I ǵasyrda ómir súrgen grek geografy Strabon Ortalyq Aziianyń tósin «myńdaǵan qalalar jeri» dep sipattaǵan eken.
Ol qalalar bai kitaphanalarymen erekshelendi. Túrkiler bilimge den qoidy.
Sonyń negizinde túrki jurty belgili ǵalym Frederik Starr aitatyn «Aǵartý dáýirine» aiaq basty.
Túrkilerdiń ziiatkerlik dáýiri eýropadaǵy «qaita órleý», «aǵartýshylyq» dáýirlerden birneshe ǵasyr buryn bolǵanyna tarih kýá.
Orta ǵasyrlardaǵy túrki ǵalymdary ǵylymnyń san salasyn damytýǵa ólsheýsiz úles qosty.
Babalarymyz meditsina, astronomiia, mýzyka, algebra, fizika, geografiia, geologiia salalarynda jahandyq deńgeidegi jańalyqtar ashty.
Otyrardan shyqqan ál-Farabi shyǵysta Aristotelden keiingi «Ekinshi ustaz» atandy.
Ál-Farabi 150-ge jýyq filosofiialyq jáne ǵylymi traktat jazyp, antikalyq oidy joǵary deńgeige kóterdi.
Ál-Horezmi alǵash bolyp algebrany dúniege ákeldi.
Ibn Sinanyń latyn tiline aýdarylǵan «Dárigerlik ǵylymynyń kanony» batys meditsinasynyń negizin qalady.
Ol eńbek bes júz jyl boiy klassikalyq meditsinanyń álippesi retinde oqytyldy.
Ál-Ferǵani, Birýni, Ulyqbek sekildi ǵalymdar álemdik deńgeidegi astronomiia mektebin qalyptastyrdy.
Ulyqbek islam álemindegi eń úzdik observatoriialardyń birin qalyptastyrdy.
XI ǵasyrda arab ǵalymdary arab tilinde jazatyn «dáýir maqtanyshtarynyń» tizimin jasaǵan.
Sol tizimge engen ǵalymdardyń úshten biri, iaǵni 415-i Ortalyq Aziiadan shyqqan eken.
Sonymen qatar, Turan topyraǵynan tamasha sáýletshiler, aqyndar, sýretshiler, mýzykanttar da kóp shyqty.
Qurmetti jastar, sizder osyndai alyp órkeniettiń urpaqtary jáne ókilderisizder.
Teńdessiz ǵylymi jáne mádeni eńbekterdiń muragerisizder.
HHI ǵasyr ǵylym men bilimniń ǵasyry. Qazirgi tańda ǵylym men tehnologiia memleketterdiń damýyndaǵy negizgi kórsetkishke ainaldy.
Sizder de osy úrdisten qalys qalmai, babalarymyzdan mura bolǵan bai ǵylymi dástúrdi jáne bilim men mádeniet ortalyqtaryn qaita jańǵyrtýlaryńyz qajet.
Sol arqyly túrki halyqtarynyń álemdik órkenietke qosqan úlesi odan ári arta túsetini sózsiz.
Joǵaryda atalǵan túrki dúniesiniń alyptary jastarymyzdyń ómirlik jáne kásibi baǵdaryna ainalýy kerek.
Ol úshin biz olardyń esimderin jan-jaqty dáripteýge, muralaryn tereń zertteýge mán berýimiz qajet.
Sondai-aq, biyl túrki áleminiń ádebieti, óneri, ǵylymy men mádenietiniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan birqatar tulǵalardyń mereitoilaryn atap ótemiz.
Olardyń qatarynda Júsip Balasaǵunnyń 1005 jyldyq, Nizami Giandjeýidiń 880 jyldyq mereitoiy bar.
Sonymen qatar, Iýnýs Emre, Álisher Naýai, Jambyl Jabaev, Álihan Bókeihan, Hýsein Karasaevtardyń da mereitoilaryn atap ótemiz.
Bul Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev aitqandai, toi toilaý úshin emes, oi oilaý úshin ótkiziletin sharalar.
Sondai-aq, bul jastarymyzǵa ortaq tarihymyzdy, uly tulǵalarymyzdy, olardyń eńbekterin tanýǵa zor múmkindik beredi.
Qurmetti forýmǵa qatysýshylar!
Zamanynda babalarymyz álemdik bilim men ǵylymnyń kósh basynda turdy.
Olardyń uly talpynystary men jaýhar oilary adamzattyń damýyna ólsheýsiz úles qosty.
Sizder de babalardyń amanatyna adaldyq tanytyp, álemdi damytýǵa úles qosýǵa umtylyńyzdar.
Bul sizderdiń missiialaryńyz dep aitsam, artyq bola qoimas.
Sonymen qatar baýyrlastyq qatynasymyzdy jańa sapaǵa kóterýge, túrki tildes elderdiń yntymaqtastyǵyn ári qarai júieli túrde damytýǵa bar kúsh-jigerlerińizdi jumsańyzdar.
«Aqyl jastan, asyl tastan» deidi qazaq halqy.
Sondyqtan bul iste ózderińizdei óskeleń urpaqqa úlken senim artamyz.
Osy jolda sizderge aýyzbirshilik pen sáttilik tileimin!
Qurmetti dostar!
Sózimniń sońynda taǵy bir máselege nazarlaryńyzdy aýdarsam deimin.
Joǵaryda Túrkistan tutas túrki álemine ortaq kieli meken, sondyqtan sizderge jat qala emes dep aittyq.
Osy rette, sózimdi Túrkistan ǵana emes, búkil Qazaq eli túrki dúniesi úshin qasterli meken dep tolyqtyra túser edim.
Sebebi, túrki áleminiń altyn besigi sanalatyn Altai Qazaqstanda ornalasqan.
Búginde dúnie júziniń ár tarabynda júrgen barsha túrkiniń túptamyry osy Altaidan bastaý alady.
Sondyqtan Qazaq topyraǵy – túrki áleminiń ortalyǵy, túrki halyqtary úshin atajurt bolady.
Osyǵan orai basqa memleketterden kelgen jastarǵa babalaryńyz shyqqan Uly dalany árdaiym este saqtańyzdar degim keledi.
Qazaq eli sizderdi qashanda baýyr retinde qushaq jaia qarsy alady.
Qazaqstanda baýyrlaryńyz bar ekenin eshqashan esten shyǵarmańyzdar.
Qurmetti jastar!
Túrki halyqtarynyń birligi nyǵaia bersin. Soǵan óz úlesterińizdi qosa berińizder.
Barlyq armandaryńyz oryndalsyn. Aman bolyńyzdar!
Nazar qoiyp tyńdaǵandaryńyz úshin rahmet!
