سەنات تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ تٷركٸستان شاھارىندا ٶتٸپ جاتقان «تٷركٸستان – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ بەسٸگٸ» اتتى تٷركٸتٸلدەس ەلدەر جاستارىنىڭ حالىقارالىق سامميتٸندە سٶيلەگەن سٶزٸ.
***
قايىرلى كٷن, قۇرمەتتٸ دوستار!
قاسيەتتٸ تٷركٸستان جەرٸندە تٷركٸتٸلدەس ەلدەر جاستارىنىڭ حالىقارالىق فورۋمى ٶز جۇمىسىن باستادى.
بۇل شاراعا تٷبٸ بٸر تٷركٸ جۇرتىنىڭ كٶش باستار بەلسەندٸ جاستارى جينالدى.
قاستەرلٸ قازاق دالاسىنا, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى – تٷركٸستان توپىراعىنا قوش كەلدٸڭٸزدەر!
وسى فورۋم اياسىندا ٶزدەرٸڭٸزدەي جالىندى دا جٸگەرلٸ جاستارمەن كەزدەسٸپ وتىرعانىما قۋانىشتىمىن.
ناۋرىز ايىندا تٷركٸستاندا تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ بەيرەسمي سامميتٸ ٶتكەنٸن بٸلەسٸزدەر.
وعان كەڭەسكە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارى قاتىسىپ, تٷركٸستان دەكلاراتسيياسىن قابىلداعان ەدٸ.
سوعان سەيكەس, كەڭەسكە مٷشە مەملەكەتتەر تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ بەرٸك اۋىزبٸرشٸلٸكتٸ جەنە ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى جان-جاقتى قارىم-قاتىناستى ودان ەرٸ نىعايتۋعا ۋاعدالاستى.
سونداي-اق, ۇزاق مەرزٸمدٸ ورتاق ماقساتتاردى انىقتاپ, ستراتەگييالىق باعداردى ايقىندادى.
ونىڭ ٸشٸندە تٷركٸ جاستارىنىڭ بٸرلٸگٸ مەسەلەسٸ دە باستى نازاردا بولعانى سٶزسٸز.
بٷگٸنگٸ ٸس-شارامىز سول ٸرگەلٸ جيىننىڭ نەتيجەسٸ دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز.
جيىننىڭ تٷركٸستاننىڭ تٶرٸندە ٶتٸپ جاتقانى كەزدەيسوقتىق ەمەس.
تٷركٸستان – بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸ ٷشٸن قاسيەتتٸ ورىن, قاستەرلٸ مەكەن.
مۇندا تەك تٷركٸ حالىقتارى ەمەس, تۇتاس يسلام ەلەمٸ قادٸر تۇتاتىن قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ كەسەنەسٸ بار.
ودان باسقا كٶپتەگەن بابالارىمىز بەن دانالارىمىز وسى جەردە جاتىر.
ٶزدەرٸڭٸزگە بەلگٸلٸ, سوڭعى جىلدارى بۇل قاستەرلٸ مەكەن قايتادان تٷلەپ كەلەدٸ.
قۇرىلىس جۇمىستارى قارقىندى جٷرگٸزٸلٸپ, تاماشا عيماراتتار بوي كٶتەرۋدە.
وسىلايشا, كٶنە تٷركٸستاننىڭ ححٸ عاسىرداعى جاڭا بەينەسٸ قالىپتاسۋدا.
شاھاردىڭ وسىنداي جەتٸستٸگٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆتىڭ جاسامپاز شەشٸمٸنٸڭ نەتيجەسٸ.
وسىدان تۋرا ٷش جىل بۇرىن ەلباسى تٷركٸستان وبلىسىن قۇرۋ تۋرالى تاريحي جارلىققا قول قويعان ەدٸ.
سودان باستاپ تٷركٸستاننىڭ ەكٸنشٸ تىنىسى اشىلدى.
بۇرىن تاريحي شاھار بولىپ كەلگەن تٷركٸستان زاماناۋي, كٶرٸكتٸ قالاعا اينالدى.
تٷركٸستاندى دامىتۋ ٸسٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ باستى نازارىندا.
سوعان سەيكەس رۋحاني شاھار ٶزٸنٸڭ تاريحي سيمۆولدىق رٶلٸن نىعايتا تٷسۋدە.
كٶكتەمدە ٶتكەن تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتٸندە تٷركٸستاننىڭ «تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى» بولىپ جارييالانۋى سونىڭ جارقىن كٶرٸنٸسٸ.
الىپ تۇران دالاسىن مەكەن ەتكەن تٷركٸ حالىقتارى كٶنە ياسىنى, بٷگٸنگٸ تٷركٸستاندى ەجەلدەن رۋحاني ورتالىق ساناعان.
ەردايىم ٶزٸنٸڭ باباسى مەكەن ەتكەن اتاقونىسى رەتٸندە قابىلداعان.
سوندىقتان تٷركٸستاننىڭ ٶركەندەۋٸ تۇتاس تٷركٸنٸڭ ابىرويىن اسىرادى جەنە ايبىنىن اسقاقتاتادى.
تٷبٸ بٸر تٷركٸنٸڭ بەرەكەسٸن ارتتىرىپ, بٸرلٸگٸن نىعايتا تٷسەدٸ.
سول سەبەپتٸ, بٷگٸنگٸ كەزدەسۋگە جيىلعان سٸزدەردٸڭ بارشاڭىزعا تٷركٸستان رۋحاني تۋىس قالا دەۋگە تولىق نەگٸز بار.
كٶنە شاھاردىڭ تٶرٸندە باسقوسۋدىڭ بٸر سەبەبٸ وسىندا جاتىر.
تٷركٸ ەلەمٸ – ورتاق تامىر, تاريح, تاعدىر, تانىم بٸرٸكتٸرگەن حالىقتار.
عاسىرلار بويى الىپ كەڭٸستٸكتە قاتار ٶمٸر سٷرگەن, تەڭ ٶسكەن ۇلتتار.
بٸزدٸڭ رۋحاني بايلانىستارىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر.
ٶزارا ىنتىماقتاستىعىمىز ۋاقىتتىڭ سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتتٸ.
تاريحقا ٷڭٸلسەك, ساۋدا-ساتتىعىمىز ەشقاشان تولاستاماعان, مەدەني قارىم-قاتىناستار دا ەش ٷزٸلمەگەن.
تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ بٸرقاتارى حح عاسىردا كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعانى بەلگٸلٸ.
تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن بٸزدٸڭ قارىم-قاتىناسىمىز جاڭاشا سيپاتقا يە بولدى.
سەبەبٸ, ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزگەن باۋىرلاس ەلدەر ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا بار كٷش-جٸگەرٸن جۇمسادى.
بٷگٸندە تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ ٶزارا بايلانىسى جوعارى دەڭگەيدە دەپ سەنٸمدٸ تٷردە ايتا الامىز.
وعان كٶپجاقتى پلاتفورمالارداعى تىعىز ەرٸپتەستٸگٸمٸز دەلەل.
مىسالى, تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸنٸڭ جۇمىسى جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ.
كەڭەس اياسىندا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باسا مەن بەرٸلٸپ وتىر.
مەدەني بايلانىستاردى نىعايتۋ ٸسٸ دە نازاردان تىس قالعان ەمەس. بۇل باعىتتا بٸرنەشە ۇيىم قىزمەت ەتۋدە.
ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تٷركٸ مەدەنيەتٸ ۇيىمى (تٷركسوي) مەن تٷركٸ اكادەميياسىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن.
اكادەمييا تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ تاريحىن, تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸن, مەدەنيەتٸن تەرەڭنەن زەرتتەپ, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتتەگٸ ورنىن ايقىنداۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
بٸزدٸڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ اراسىنداعى پارلامەنتارالىق بايلانىستار دا جاقسى جولعا قويىلعان.
بۇل باعىتتا قىزمەت ەتەتٸن پارلامەنتتٸك اسسامبلەيا باۋىرلاس ەلدەر اراسىندا زاڭناما سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا زور ىقپالىن تيگٸزۋدە.
تٷركٸ جاستارىنىڭ اراسىندا ٶزارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ٸسٸ دە قولعا الىنىپ جاتىر.
بٷگٸنگٸ باسقوسۋدى جاستار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ تىڭ فورماسى دەپ ەسەپتەيمٸز.
الداعى ۋاقىتتا جوعارىدا اتالعان ۇيىمدار اياسىندا جاستاردىڭ كەزدەسۋلەرٸ, تەجٸريبە, وي-پٸكٸر الماسۋلارى جيٸ ۇيىمداستىرىلادى دەپ سەنەمٸز.
قۇرمەتتٸ دوستار!
جٷرٸپ ٶتكەن جولىمىزعا قاراساق, ورتاق جەتٸستٸكتەرٸمٸز جەتەرلٸك. بٸراق مۇنىمەن شەكتەلٸپ قالۋعا بولمايدى.
بٸز الداعى ۋاقىتتا تٷركٸتٸلدەس ەلدەردٸڭ ٶزارا بايلانىسىن جاڭا بەلەسكە شىعارۋىمىز قاجەت.
وسى ٷردٸستەن جاستارىمىز قالىس قالماۋى كەرەك.
بۇل مەسەلەدە تٸپتٸ جاستار ورتالىق مەنگە يە بولۋى شارت. سەبەبٸ, بولاشاق جاستاردىڭ قولىندا.
الداعى قارىم-قاتىناستارىمىزدىڭ كٷن تەرتٸبٸن ايقىنداۋدا سٸزدەردٸڭ رٶلدەرٸڭٸز ەرەكشە.
تٷركٸ ەلەمٸن جاڭا بيٸككە كٶتەرۋ ٷشٸن سٸزدەر, ەڭ الدىمەن, تٷركٸلەردٸڭ جاھاندىق ٶركەنيەتكە قوسقان ٷلەسٸن تەرەڭ بٸلۋلەرٸڭٸز قاجەت.
تٷركٸ دٷنيەسٸ الىپ ٶركەنيەتتٸڭ وشاعى بولعان اتالى جۇرت. جوعارى دامىعان بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ, مەدەنيەتتٸڭ ەلەمدٸك ورتالىقتارىنىڭ بٸرٸ.
بٸز وسىنى ٷنەمٸ ەستە ساقتاۋىمىز قاجەت.
تۇران دالاسىندا كٶشپەلٸ جەنە وتىرىقشى تۇرمىس قاتار دامىدى. سونىڭ نەگٸزٸندە قايتالانباس مەدەنيەت قالىپتاستى.
بٸزدٸڭ ۇلى دالامىزدا بابالارىمىز ەڭ العاش جىلقىنى قولعا ٷيرەتتٸ. مەتاللۋرگييانى مەڭگەردٸ.
قالالىق ٶركەنيەت پايدا بولدى.
بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ I عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن گرەك گەوگرافى سترابون ورتالىق ازييانىڭ تٶسٸن «مىڭداعان قالالار جەرٸ» دەپ سيپاتتاعان ەكەن.
ول قالالار باي كٸتاپحانالارىمەن ەرەكشەلەندٸ. تٷركٸلەر بٸلٸمگە دەن قويدى.
سونىڭ نەگٸزٸندە تٷركٸ جۇرتى بەلگٸلٸ عالىم فرەدەريك ستارر ايتاتىن «اعارتۋ دەۋٸرٸنە» اياق باستى.
تٷركٸلەردٸڭ زيياتكەرلٸك دەۋٸرٸ ەۋروپاداعى «قايتا ٶرلەۋ», «اعارتۋشىلىق» دەۋٸرلەردەن بٸرنەشە عاسىر بۇرىن بولعانىنا تاريح كۋە.
ورتا عاسىرلارداعى تٷركٸ عالىمدارى عىلىمنىڭ سان سالاسىن دامىتۋعا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى.
بابالارىمىز مەديتسينا, استرونومييا, مۋزىكا, الگەبرا, فيزيكا, گەوگرافييا, گەولوگييا سالالارىندا جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ جاڭالىقتار اشتى.
وتىراردان شىققان ەل-فارابي شىعىستا اريستوتەلدەن كەيٸنگٸ «ەكٸنشٸ ۇستاز» اتاندى.
ەل-فارابي 150-گە جۋىق فيلوسوفييالىق جەنە عىلىمي تراكتات جازىپ, انتيكالىق ويدى جوعارى دەڭگەيگە كٶتەردٸ.
ەل-حورەزمي العاش بولىپ الگەبرانى دٷنيەگە ەكەلدٸ.
يبن سينانىڭ لاتىن تٸلٸنە اۋدارىلعان «دەرٸگەرلٸك عىلىمىنىڭ كانونى» باتىس مەديتسيناسىنىڭ نەگٸزٸن قالادى.
ول ەڭبەك بەس جٷز جىل بويى كلاسسيكالىق مەديتسينانىڭ ەلٸپپەسٸ رەتٸندە وقىتىلدى.
ەل-فەرعاني, بيرۋني, ۇلىقبەك سەكٸلدٸ عالىمدار ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ استرونومييا مەكتەبٸن قالىپتاستىردى.
ۇلىقبەك يسلام ەلەمٸندەگٸ ەڭ ٷزدٸك وبسەرۆاتورييالاردىڭ بٸرٸن قالىپتاستىردى.
XI عاسىردا اراب عالىمدارى اراب تٸلٸندە جازاتىن «دەۋٸر ماقتانىشتارىنىڭ» تٸزٸمٸن جاساعان.
سول تٸزٸمگە ەنگەن عالىمداردىڭ ٷشتەن بٸرٸ, ياعني 415-ٸ ورتالىق ازييادان شىققان ەكەن.
سونىمەن قاتار, تۇران توپىراعىنان تاماشا سەۋلەتشٸلەر, اقىندار, سۋرەتشٸلەر, مۋزىكانتتار دا كٶپ شىقتى.
قۇرمەتتٸ جاستار, سٸزدەر وسىنداي الىپ ٶركەنيەتتٸڭ ۇرپاقتارى جەنە ٶكٸلدەرٸسٸزدەر.
تەڭدەسسٸز عىلىمي جەنە مەدەني ەڭبەكتەردٸڭ مۇراگەرٸسٸزدەر.
ححٸ عاسىر عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ عاسىرى. قازٸرگٸ تاڭدا عىلىم مەن تەحنولوگييا مەملەكەتتەردٸڭ دامۋىنداعى نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشكە اينالدى.
سٸزدەر دە وسى ٷردٸستەن قالىس قالماي, بابالارىمىزدان مۇرا بولعان باي عىلىمي دەستٷردٸ جەنە بٸلٸم مەن مەدەنيەت ورتالىقتارىن قايتا جاڭعىرتۋلارىڭىز قاجەت.
سول ارقىلى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەتكە قوسقان ٷلەسٸ ودان ەرٸ ارتا تٷسەتٸنٸ سٶزسٸز.
جوعارىدا اتالعان تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ الىپتارى جاستارىمىزدىڭ ٶمٸرلٸك جەنە كەسٸبي باعدارىنا اينالۋى كەرەك.
ول ٷشٸن بٸز ولاردىڭ ەسٸمدەرٸن جان-جاقتى دەرٸپتەۋگە, مۇرالارىن تەرەڭ زەرتتەۋگە مەن بەرۋٸمٸز قاجەت.
سونداي-اق, بيىل تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ەدەبيەتٸ, ٶنەرٸ, عىلىمى مەن مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان بٸرقاتار تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارىن اتاپ ٶتەمٸز.
ولاردىڭ قاتارىندا جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ 1005 جىلدىق, نيزامي گياندجەۋيدٸڭ 880 جىلدىق مەرەيتويى بار.
سونىمەن قاتار, يۋنۋس ەمرە, ەلٸشەر ناۋاي, جامبىل جاباەۆ, ەليحان بٶكەيحان, حۋسەين كاراساەۆتاردىڭ دا مەرەيتويلارىن اتاپ ٶتەمٸز.
بۇل قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ ايتقانداي, توي تويلاۋ ٷشٸن ەمەس, وي ويلاۋ ٷشٸن ٶتكٸزٸلەتٸن شارالار.
سونداي-اق, بۇل جاستارىمىزعا ورتاق تاريحىمىزدى, ۇلى تۇلعالارىمىزدى, ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸن تانۋعا زور مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قۇرمەتتٸ فورۋمعا قاتىسۋشىلار!
زامانىندا بابالارىمىز ەلەمدٸك بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ كٶش باسىندا تۇردى.
ولاردىڭ ۇلى تالپىنىستارى مەن جاۋھار ويلارى ادامزاتتىڭ دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى.
سٸزدەر دە بابالاردىڭ اماناتىنا ادالدىق تانىتىپ, ەلەمدٸ دامىتۋعا ٷلەس قوسۋعا ۇمتىلىڭىزدار.
بۇل سٸزدەردٸڭ ميسسييالارىڭىز دەپ ايتسام, ارتىق بولا قويماس.
سونىمەن قاتار باۋىرلاستىق قاتىناسىمىزدى جاڭا ساپاعا كٶتەرۋگە, تٷركٸ تٸلدەس ەلدەردٸڭ ىنتىماقتاستىعىن ەرٸ قاراي جٷيەلٸ تٷردە دامىتۋعا بار كٷش-جٸگەرلەرٸڭٸزدٸ جۇمساڭىزدار.
«اقىل جاستان, اسىل تاستان» دەيدٸ قازاق حالقى.
سوندىقتان بۇل ٸستە ٶزدەرٸڭٸزدەي ٶسكەلەڭ ۇرپاققا ٷلكەن سەنٸم ارتامىز.
وسى جولدا سٸزدەرگە اۋىزبٸرشٸلٸك پەن سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن!
قۇرمەتتٸ دوستار!
سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا تاعى بٸر مەسەلەگە نازارلارىڭىزدى اۋدارسام دەيمٸن.
جوعارىدا تٷركٸستان تۇتاس تٷركٸ ەلەمٸنە ورتاق كيەلٸ مەكەن, سوندىقتان سٸزدەرگە جات قالا ەمەس دەپ ايتتىق.
وسى رەتتە, سٶزٸمدٸ تٷركٸستان عانا ەمەس, بٷكٸل قازاق ەلٸ تٷركٸ دٷنيەسٸ ٷشٸن قاستەرلٸ مەكەن دەپ تولىقتىرا تٷسەر ەدٸم.
سەبەبٸ, تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ سانالاتىن التاي قازاقستاندا ورنالاسقان.
بٷگٸندە دٷنيە جٷزٸنٸڭ ەر تارابىندا جٷرگەن بارشا تٷركٸنٸڭ تٷپتامىرى وسى التايدان باستاۋ الادى.
سوندىقتان قازاق توپىراعى – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ ورتالىعى, تٷركٸ حالىقتارى ٷشٸن اتاجۇرت بولادى.
وسىعان وراي باسقا مەملەكەتتەردەن كەلگەن جاستارعا بابالارىڭىز شىققان ۇلى دالانى ەردايىم ەستە ساقتاڭىزدار دەگٸم كەلەدٸ.
قازاق ەلٸ سٸزدەردٸ قاشاندا باۋىر رەتٸندە قۇشاق جايا قارسى الادى.
قازاقستاندا باۋىرلارىڭىز بار ەكەنٸن ەشقاشان ەستەن شىعارماڭىزدار.
قۇرمەتتٸ جاستار!
تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بٸرلٸگٸ نىعايا بەرسٸن. سوعان ٶز ٷلەستەرٸڭٸزدٸ قوسا بەرٸڭٸزدەر.
بارلىق ارماندارىڭىز ورىندالسىن. امان بولىڭىزدار!
نازار قويىپ تىڭداعاندارىڭىز ٷشٸن راحمەت!
