Biz úshin egemendik pen táýelsizdikti ulyqtaý jáne onyń qadirine jetý – asa mańyzdy mindet. Elbasy taiaýda ǵana jaryq kórgen «Táýelsizdik dáýiri» atty irgeli eńbeginde: «Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda saiasi basymdyqtarymyzdy anyqtaǵan kezde men turaqtylyqty, azamattyq qoǵam men jalpyulttyq kelisimdi nyǵaitý mindetterin airyqsha atap kórsetken bolatynmyn», - dep jazdy.
Rasynda azattyqtyń shirek ǵasyry elimizdiń qai máselede bolsyn jaýapkershiligimen jáne izgi qadamymen aiqyndaldy. Biz, ásirese óńirlik qaýipsizdiktiń, bereke-birliktiń mańyzyna erekshe kóńil bóldik. «Táýelsizdik dáýirinde» Elbasy Qazaqstannyń mańyzdy halyqaralyq ortalyqqa ainalýy qajyrly eńbekpen, mándi de maǵynaly diplomatiiamen, el keleshegine degen adal nietpen ornaǵanyn jazady. Sóitip egemendik pen syrtqy saiasattaǵy saliqaly joldy baiyptai kele: «HHI ǵasyr Eýraziianyń qaita órkendeý men jańasha gúldený kezeńi bolatynyna kámil senemin», - dep jazady.
Osy rette biz Qazaqstannyń ekonomikalyq Eýraziialyq yqpaldastyq jáne Ortalyq Aziiadaǵy tatýlyq pen birlik týraly bastamalaryn árqashan urpaqqa jiti túsindire bilýimiz kerek.
Bul oraida rýhani bailanystarǵa syzat túsiretin árbir oqiǵany, faktini saraptap, odan da durys sabaq alýdy oilastyrǵanymyz jón. Tirshilikte, ókinishke qarai, mundai jaǵdailardyń bolatynyn ómirdiń ózi dáleldep otyr.
Qyrǵyzdyń eks-prezidenti Almazbek Atambaevtyń Qazaqstan men Elbasymyz týraly, tarihymyzdyń kei sátteri jóninde qazan aiynda aitqan jadaǵai sózinen keiin halyq arasynda, ásirese áleýmettik jelilerde «bul ne sóz? Bul ne kóký?» degen ashy áńgime aýany baiqaldy. Nesin jasyraiyq, san ǵasyrlyq ortaq tarihy bar ózara yntymaqtastyq pen jarasymdylyqtyń arasyna atambaevshyldyq túsirgen syzatty sanamyzdan qansha jerden sylyp tastaýǵa tyrysqanymyzben, eki eldiń aqparattyq keńistigin erkin sharlap ketkeni qabyrǵamyzǵa qatty batty. Enshisi bólinbegen aiyr qalpaqty aǵaiyn jurty da odaǵai basshysynyń bul oqys áreketine dúdamal bolyp qalǵanyn BAQ-tan oqyp-bilip otyrmyz. Qyrǵyzstannyń burynǵy memlekettik hatshysy Osmonakýn Ibraimov taiaýdaǵy bir suhbatynda Atambaevtyń Qazaqstanǵa qatysty pikiriniń múldem orynsyz ekendigin aita kelip, eki eldi ózara bereke birlikke shaqyrdy. Soǵdy oblysy tóraǵasynyń burynǵy orynbasary, Tájikstan men Qyrǵyzstan arasyndaǵy memlekettik shekaranyń delimitatsiiasy jáne demarkatsiiasy jónindegi úkimetaralyq komissiiasynyń múshesi Djýmabai Sanginov ta Almazbek Atambaev aitqan qazandaǵy qyńyr málimdemeniń negizsiz ekenin alǵa tartsa, «Bútin Qyrǵyzstan» partiiasynyń basshysy Adahan Madýmarov baýyrlas eki eldiń arasyna eshkim syna qaǵa amaitynyn, sondai-aq Qazaqstan Prezidenti óz aty men zatyn adaldyqpen aiqyndaǵanyn aitqan bolatyn.
Qyrǵyzdyń orazdylyǵyn, oń tirligin oilaityn Otynbaev Roza hanymnyń qairatkerlik ustanymy da, kóregendiligi de oraiynan keldi. Ol atambaevshyldyqty «qiyndyqta saiasi serikterin tastap ketetin minez» retinde baǵalaǵan-dy.
Biz, árine, tek jaqsylyqtan úmit etemiz. Ol jaqsylyq – qarapaiym qyrǵyz halqynyń qazaq memleketine jáne Elbasymyzǵa degen shynaiy kóńil-kúii, aǵaiyndyq berekeni oilaǵan izgi nieti. Bul kóńil-niettiń tamyry tereń, bolshaǵy kemel.
Osy oraida biz qos halyqtyń rýhani-ádebi ortaq qundylyqtaryna da az-kem at shaldyra ketsek deimiz.
Aqbas Alataýdyń baýraiynda birge jasasyp, bite qainasqan qazaq pen qyrǵyz - ámanda enshisi bólinbegen halyq. Beridegi Muhtar men Shyńǵysty, áridegi Kenen men Ospanquldy, Jambyl men Toqtaǵuldy, Shoqan men Boranbaidy ózara bailanystyryp turǵan da osy ortaq qundylyqtarymyz edi (Búginde Qazaqtyń Astana men Almaty qalalarynda Manas pen Shyńǵystyń, al Bishkekte Shoqan Ýálihanov pen Muhtar Áýezov kósheleriniń bolýy da - osy sózimizdiń aiǵaǵy).
Kúlli kóshpeli halyqtyń ortaq murasy ispetti «Qorqyt ata kitaby» men «Oǵyznama» hám «Manas» sekildi uly epostarymyzda jaýynger jurttyń shańdy joryǵynyń jylnamasy ǵana emes, halqymyzdyń ór rýhy men tereń tanymy jatyr. Mine, túrkiniń ortaq tarihy álemde teńdesi joq osyndai telegei-teńiz epostyń týýyna sebepker boldy. Sonyń eń biregeii «Manas» jyry desek esh qatelese qoimaspyz.
«Manas» – tek qyrǵyzdyń ǵana emes, kúlli túrki halyqtarynyń rýhani ortaq qazynasy. Sózimiz dáiekti bolý úshin bir úzim mysal keltire ketelik. Máselen «Manas» jyrynda:
Arǵy atamyz Alash dep,
Namysyma talas dep,
Alty júz arǵyn, naimandy,
Er tartýǵa sailady.
...Túbinen bóten týyp pa,
Túrikti Qudai uryp pa?!
Alash han eken atamyz,
Arpalyspai qaitip jatamyz, - dep Alash uranyn tý etip kóteredi. Biyl qurylǵanyna bir ǵasyrdyń bederi bolǵan qazaq tarihyndaǵy Alashorda avtonomiiasynyń ataýynda da «Manas» jyrymen beine bir bailanystyń bar ekendigin baǵamdaýymyzǵa bolady. Alash degennen shyǵady, buryn qazaqta «Alash degende attandamaǵandy atań da bolsyn uryp jyq» degen túsinik bar bolatyn. Bul jerdegi Alash sózi – tutas túrki halqyn bir uǵymǵa uiystyryp turǵan ǵajaiyp ideia ispetti. Qazir osy bir irgeli túsinikti setinetý men jentekteýge úlken jantalastar júrip jatyr. Ony jalpy jámiǵat ańǵaryp otyr. Olai bolsa Alash uǵymy osy bir «bólip al da bilei ber» saiasatyna qarsy turýdyń týysqan halyqtar arasyndaǵy ortaq qundylyq desek te bolatyndai.
Bir ǵana jyrdyń boiynan túgel túrkige qatysty derekterdiń bárin jolyqtyrýǵa bolady. Máselen, «Manastyń» myna bir jerinen qazaqqa qatysty birer málimetter keltire ketelik:
Joldas bolǵan noiǵyt bar,
Arqa súigen naiman bar,
Qonystas júrgen qońyrat,
Úiirles júrgen úisin bar,
Aralasqan alshyn bar,
Arǵynnan Qaraqoja bar, –
degen joldar manadan beri biz sóz etip otyrǵan oidyń ortaq bailamy ǵoi. Rýhaniiatymyzdyń enshisi bólinbegendiginen bolar, «Manas» jyryn alǵash qaǵazǵa túsirip, dóńgelek dúniege tanytqan belgili ǵalym Shoqan Ýálihanov bolsa, irgeli zertteý taqyrybyna ainaldyryp qyzǵyshtai qorǵaǵan qazaq dara qalamgeri Muhtar Áýezov edi. Al eposqa ekinshi ǵumyr syilaǵan - qazaqtyń taǵy bir ǵulama ǵalymy Álkei Marǵulan-tuǵyn. Jyrdyń bir jolynda túrki taipalarynyń kósemderi keleli keńes quryp, ózara aqyldasa kele Manas bahadúrlerimen birigip jaýǵa attaný týraly uiǵarymǵa keledi. Úsh kúnge sozylǵan qandy shaiqasta qarsy tarap oisyrai jeńiledi.
Jyr: «Túrkiniń bári dúrkirep, Kún batys jurty kúrkirep» túgel túrki bas qosqan Jylandy jeri sol kúnnen bastap «Túrkibasy» dep atalǵanyn aitady. Mine, «bir jaǵadan bas bir jeńnen qol shyǵarǵan» bereke birliktiń arqasy. Endeshe «Manas» jyry tek qazaq pen qyrǵyzdyń ǵana emes túgel túrki jurty tatýlyǵynyń uiytqysy eken. Baǵzydan jetken babatanymnyń basty maqsaty da osy. Saiyp kelgende bizdiń «Manasty» alǵa tartyp bul maqalany jazýdaǵy bar maqsatymyz qos halyqtyń rýhani qundylyqtarynyń qanshalyqty tereń, qanshalyqty ortaq ekendigin oqyrmanǵa ańdatý edi. Dastannyń aqyrlasar sátindegi «Túrki uly tutas birikse, kele almas oǵan dármeniń» degen jyr joldarynda kóp maǵynanyń jatqandyǵy anyq.
Biz maqalamyzda áriden - «Manas» qundylyǵynan tartqanymyz jai emes. Qazaq ta, qyrǵyz da «Bólingendi bóri jeidi» deidi. Kimde bolsyn «qairatker» dep júrgen tulǵa tatý eki eldiń arasyn buzatyn jairatker bolyp shyqpaýyna múddeli. Keshegi atambaevshyldyq qyrǵyz aǵaiyndy qazaq aldynda júzin synyq etse, biz árqashan «baikeler, qam jemeńizder, biz aiyrqalpaqty jurttyń danalary da, ǵulamalary da, qairatkerleri de kim ekenin bilemiz» dep jaýap beremiz.
Egemendikti qorǵaý – kórshiniń tarihyn qaralaýdan nemese ony «jaý kórýden» turmaidy, enshilesti dos kórýden, dostastyqtyń tamyryn izdeýden turady. «Manas» taǵylymy osyny aitady, Shyńǵys Aitmatov joly osyny kórsetedi. Kári tarlan, daraboz tarih osyny amanattaidy.
Tatýlyqty ulyqtaý – ótkendi qurmetteý, tarihtyń baiybyna jetý. Ótkinshi jańbyr, qara sýyq jel emes, shýaq bolý, ainalańa nur tógý.
TARIH
Bóken jon, bórte qyrattar astynda
Shóptermen jabylǵan,
Aqsóńke súiekter sóileidi,
Ne túidik arýaqtar zarynan?!
Meniń tarihym – ap-ashy, kúp-kúreń,
Sebebi ol, anamnyń jasymen,
Atamnyń qanymen jazylǵan.
Qariia qyrattar sóileidi kúńirenip,
Qobyzdyń tilimen,
Bir áýen talyqsyp jetedi qulaqqa
Torǵyn jel únimen.
Qan bókken dalamnyń qaiǵysyn sezemin,
Jylqynyń jaly men jýsannyń búrinen.
Qairan, qabylan babalar
Basynyń ishinde kún janyp,
Shýaǵy júzinen baiqalǵan.
Orhonnyń kók mármar tasyna kertilip,
Erligi aitylǵan.
Túz júrek, taý minez túrkiniń
Astynda qara jer teńselip,
Aýyzynda kók aspan shaiqalǵan.
Oihoi, Orhonnyń jazýy,
Sen ediń rasy –
Babamnyń jádiger murasy.
Tamyrymda kúrkirep aǵatyn,
Qaida sol kók tastyń kógildir duǵasy?!
Kógildir duǵamdy
Keýdeme kisinetip,
Bozdadym zarly únmen,
Bozdadym qazaqy taǵdyrmen.
Sóittim de,
Jylqynyń iisindei burqyryp,
Tulpardyń tostaqtai kózinde
Tuńǵiyq sher bolyp qaldym men.
Yqylas OJAIULY,
L.N.Gýmilev atyndaǵy
Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń
aǵa oqytýshysy, aqyn
