بٸز ٷشٸن ەگەمەندٸك پەن تەۋەلسٸزدٸكتٸ ۇلىقتاۋ جەنە ونىڭ قادٸرٸنە جەتۋ – اسا ماڭىزدى مٸندەت. ەلباسى تاياۋدا عانا جارىق كٶرگەن «تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸ» اتتى ٸرگەلٸ ەڭبەگٸندە: «تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ساياسي باسىمدىقتارىمىزدى انىقتاعان كەزدە مەن تۇراقتىلىقتى, ازاماتتىق قوعام مەن جالپىۇلتتىق كەلٸسٸمدٸ نىعايتۋ مٸندەتتەرٸن ايرىقشا اتاپ كٶرسەتكەن بولاتىنمىن», - دەپ جازدى.
راسىندا ازاتتىقتىڭ شيرەك عاسىرى ەلٸمٸزدٸڭ قاي مەسەلەدە بولسىن جاۋاپكەرشٸلٸگٸمەن جەنە ٸزگٸ قادامىمەن ايقىندالدى. بٸز, ەسٸرەسە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ, بەرەكە-بٸرلٸكتٸڭ ماڭىزىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلدٸك. «تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸندە» ەلباسى قازاقستاننىڭ ماڭىزدى حالىقارالىق ورتالىققا اينالۋى قاجىرلى ەڭبەكپەن, مەندٸ دە ماعىنالى ديپلوماتييامەن, ەل كەلەشەگٸنە دەگەن ادال نيەتپەن ورناعانىن جازادى. سٶيتٸپ ەگەمەندٸك پەن سىرتقى ساياساتتاعى ساليقالى جولدى بايىپتاي كەلە: «ححٸ عاسىر ەۋرازييانىڭ قايتا ٶركەندەۋ مەن جاڭاشا گٷلدەنۋ كەزەڭٸ بولاتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن», - دەپ جازادى.
وسى رەتتە بٸز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ەۋرازييالىق ىقپالداستىق جەنە ورتالىق ازيياداعى تاتۋلىق پەن بٸرلٸك تۋرالى باستامالارىن ەرقاشان ۇرپاققا جٸتٸ تٷسٸندٸرە بٸلۋٸمٸز كەرەك.
بۇل ورايدا رۋحاني بايلانىستارعا سىزات تٷسٸرەتٸن ەربٸر وقيعانى, فاكتٸنٸ ساراپتاپ, ودان دا دۇرىس ساباق الۋدى ويلاستىرعانىمىز جٶن. تٸرشٸلٸكتە, ٶكٸنٸشكە قاراي, مۇنداي جاعدايلاردىڭ بولاتىنىن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ دەلەلدەپ وتىر.
قىرعىزدىڭ ەكس-پرەزيدەنتٸ المازبەك اتامباەۆتىڭ قازاقستان مەن ەلباسىمىز تۋرالى, تاريحىمىزدىڭ كەي سەتتەرٸ جٶنٸندە قازان ايىندا ايتقان جاداعاي سٶزٸنەن كەيٸن حالىق اراسىندا, ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە «بۇل نە سٶز? بۇل نە كٶكۋ?» دەگەن اششى ەڭگٸمە اۋانى بايقالدى. نەسٸن جاسىرايىق, سان عاسىرلىق ورتاق تاريحى بار ٶزارا ىنتىماقتاستىق پەن جاراسىمدىلىقتىڭ اراسىنا اتامباەۆشىلدىق تٷسٸرگەن سىزاتتى سانامىزدان قانشا جەردەن سىلىپ تاستاۋعا تىرىسقانىمىزبەن, ەكٸ ەلدٸڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸن ەركٸن شارلاپ كەتكەنٸ قابىرعامىزعا قاتتى باتتى. ەنشٸسٸ بٶلٸنبەگەن ايىر قالپاقتى اعايىن جۇرتى دا وداعاي باسشىسىنىڭ بۇل وقىس ەرەكەتٸنە دٷدامال بولىپ قالعانىن باق-تان وقىپ-بٸلٸپ وتىرمىز. قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتٸك حاتشىسى وسموناكۋن يبرايموۆ تاياۋداعى بٸر سۇحباتىندا اتامباەۆتىڭ قازاقستانعا قاتىستى پٸكٸرٸنٸڭ مٷلدەم ورىنسىز ەكەندٸگٸن ايتا كەلٸپ, ەكٸ ەلدٸ ٶزارا بەرەكە بٸرلٸككە شاقىردى. سوعدى وبلىسى تٶراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى, تەجٸكستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى مەملەكەتتٸك شەكارانىڭ دەليميتاتسيياسى جەنە دەماركاتسيياسى جٶنٸندەگٸ ٷكٸمەتارالىق كوميسسيياسىنىڭ مٷشەسٸ دجۋماباي سانگينوۆ تا المازبەك اتامباەۆ ايتقان قازانداعى قىڭىر مەلٸمدەمەنٸڭ نەگٸزسٸز ەكەنٸن العا تارتسا, «بٷتٸن قىرعىزستان» پارتيياسىنىڭ باسشىسى اداحان مادۋماروۆ باۋىرلاس ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنا ەشكٸم سىنا قاعا امايتىنىن, سونداي-اق قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶز اتى مەن زاتىن ادالدىقپەن ايقىنداعانىن ايتقان بولاتىن.
قىرعىزدىڭ ورازدىلىعىن, وڭ تٸرلٸگٸن ويلايتىن وتىنباەۆ روزا حانىمنىڭ قايراتكەرلٸك ۇستانىمى دا, كٶرەگەندٸلٸگٸ دە ورايىنان كەلدٸ. ول اتامباەۆشىلدىقتى «قيىندىقتا ساياسي سەرٸكتەرٸن تاستاپ كەتەتٸن مٸنەز» رەتٸندە باعالاعان-دى.
بٸز, ەرينە, تەك جاقسىلىقتان ٷمٸت ەتەمٸز. ول جاقسىلىق – قاراپايىم قىرعىز حالقىنىڭ قازاق مەملەكەتٸنە جەنە ەلباسىمىزعا دەگەن شىنايى كٶڭٸل-كٷيٸ, اعايىندىق بەرەكەنٸ ويلاعان ٸزگٸ نيەتٸ. بۇل كٶڭٸل-نيەتتٸڭ تامىرى تەرەڭ, بولشاعى كەمەل.
وسى ورايدا بٸز قوس حالىقتىڭ رۋحاني-ەدەبي ورتاق قۇندىلىقتارىنا دا از-كەم ات شالدىرا كەتسەك دەيمٸز.
اقباس الاتاۋدىڭ باۋرايىندا بٸرگە جاساسىپ, بٸتە قايناسقان قازاق پەن قىرعىز - ەماندا ەنشٸسٸ بٶلٸنبەگەن حالىق. بەرٸدەگٸ مۇحتار مەن شىڭعىستى, ەرٸدەگٸ كەنەن مەن وسپانقۇلدى, جامبىل مەن توقتاعۇلدى, شوقان مەن بورانبايدى ٶزارا بايلانىستىرىپ تۇرعان دا وسى ورتاق قۇندىلىقتارىمىز ەدٸ (بٷگٸندە قازاقتىڭ استانا مەن الماتى قالالارىندا ماناس پەن شىڭعىستىڭ, ال بٸشكەكتە شوقان ۋەليحانوۆ پەن مۇحتار ەۋەزوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ بولۋى دا - وسى سٶزٸمٸزدٸڭ ايعاعى).
كٷللٸ كٶشپەلٸ حالىقتىڭ ورتاق مۇراسى ٸسپەتتٸ «قورقىت اتا كٸتابى» مەن «وعىزناما» ھەم «ماناس» سەكٸلدٸ ۇلى ەپوستارىمىزدا جاۋىنگەر جۇرتتىڭ شاڭدى جورىعىنىڭ جىلناماسى عانا ەمەس, حالقىمىزدىڭ ٶر رۋحى مەن تەرەڭ تانىمى جاتىر. مٸنە, تٷركٸنٸڭ ورتاق تاريحى ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق وسىنداي تەلەگەي-تەڭٸز ەپوستىڭ تۋۋىنا سەبەپكەر بولدى. سونىڭ ەڭ بٸرەگەيٸ «ماناس» جىرى دەسەك ەش قاتەلەسە قويماسپىز.
«ماناس» – تەك قىرعىزدىڭ عانا ەمەس, كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورتاق قازىناسى. سٶزٸمٸز دەيەكتٸ بولۋ ٷشٸن بٸر ٷزٸم مىسال كەلتٸرە كەتەلٸك. مەسەلەن «ماناس» جىرىندا:
ارعى اتامىز الاش دەپ,
نامىسىما تالاس دەپ,
التى جٷز ارعىن, نايماندى,
ەر تارتۋعا سايلادى.
...تٷبٸنەن بٶتەن تۋىپ پا,
تٷرٸكتٸ قۇداي ۇرىپ پا?!
الاش حان ەكەن اتامىز,
ارپالىسپاي قايتٸپ جاتامىز, - دەپ الاش ۇرانىن تۋ ەتٸپ كٶتەرەدٸ. بيىل قۇرىلعانىنا بٸر عاسىردىڭ بەدەرٸ بولعان قازاق تاريحىنداعى الاشوردا اۆتونوميياسىنىڭ اتاۋىندا دا «ماناس» جىرىمەن بەينە بٸر بايلانىستىڭ بار ەكەندٸگٸن باعامداۋىمىزعا بولادى. الاش دەگەننەن شىعادى, بۇرىن قازاقتا «الاش دەگەندە اتتانداماعاندى اتاڭ دا بولسىن ۇرىپ جىق» دەگەن تٷسٸنٸك بار بولاتىن. بۇل جەردەگٸ الاش سٶزٸ – تۇتاس تٷركٸ حالقىن بٸر ۇعىمعا ۇيىستىرىپ تۇرعان عاجايىپ يدەيا ٸسپەتتٸ. قازٸر وسى بٸر ٸرگەلٸ تٷسٸنٸكتٸ سەتٸنەتۋ مەن جەنتەكتەۋگە ٷلكەن جانتالاستار جٷرٸپ جاتىر. ونى جالپى جەميعات اڭعارىپ وتىر. ولاي بولسا الاش ۇعىمى وسى بٸر «بٶلٸپ ال دا بيلەي بەر» ساياساتىنا قارسى تۇرۋدىڭ تۋىسقان حالىقتار اراسىنداعى ورتاق قۇندىلىق دەسەك تە بولاتىنداي.
بٸر عانا جىردىڭ بويىنان تٷگەل تٷركٸگە قاتىستى دەرەكتەردٸڭ بەرٸن جولىقتىرۋعا بولادى. مەسەلەن, «ماناستىڭ» مىنا بٸر جەرٸنەن قازاققا قاتىستى بٸرەر مەلٸمەتتەر كەلتٸرە كەتەلٸك:
جولداس بولعان نويعىت بار,
ارقا سٷيگەن نايمان بار,
قونىستاس جٷرگەن قوڭىرات,
ٷيٸرلەس جٷرگەن ٷيسٸن بار,
ارالاسقان الشىن بار,
ارعىننان قاراقوجا بار, –
دەگەن جولدار مانادان بەرٸ بٸز سٶز ەتٸپ وتىرعان ويدىڭ ورتاق بايلامى عوي. رۋحانيياتىمىزدىڭ ەنشٸسٸ بٶلٸنبەگەندٸگٸنەن بولار, «ماناس» جىرىن العاش قاعازعا تٷسٸرٸپ, دٶڭگەلەك دٷنيەگە تانىتقان بەلگٸلٸ عالىم شوقان ۋەليحانوۆ بولسا, ٸرگەلٸ زەرتتەۋ تاقىرىبىنا اينالدىرىپ قىزعىشتاي قورعاعان قازاق دارا قالامگەرٸ مۇحتار ەۋەزوۆ ەدٸ. ال ەپوسقا ەكٸنشٸ عۇمىر سىيلاعان - قازاقتىڭ تاعى بٸر عۇلاما عالىمى ەلكەي مارعۇلان-تۇعىن. جىردىڭ بٸر جولىندا تٷركٸ تايپالارىنىڭ كٶسەمدەرٸ كەلەلٸ كەڭەس قۇرىپ, ٶزارا اقىلداسا كەلە ماناس باھادٷرلەرٸمەن بٸرٸگٸپ جاۋعا اتتانۋ تۋرالى ۇيعارىمعا كەلەدٸ. ٷش كٷنگە سوزىلعان قاندى شايقاستا قارسى تاراپ ويسىراي جەڭٸلەدٸ.
جىر: «تٷركٸنٸڭ بەرٸ دٷركٸرەپ, كٷن باتىس جۇرتى كٷركٸرەپ» تٷگەل تٷركٸ باس قوسقان جىلاندى جەرٸ سول كٷننەن باستاپ «تٷركٸباسى» دەپ اتالعانىن ايتادى. مٸنە, «بٸر جاعادان باس بٸر جەڭنەن قول شىعارعان» بەرەكە بٸرلٸكتٸڭ ارقاسى. ەندەشە «ماناس» جىرى تەك قازاق پەن قىرعىزدىڭ عانا ەمەس تٷگەل تٷركٸ جۇرتى تاتۋلىعىنىڭ ۇيىتقىسى ەكەن. باعزىدان جەتكەن باباتانىمنىڭ باستى ماقساتى دا وسى. سايىپ كەلگەندە بٸزدٸڭ «ماناستى» العا تارتىپ بۇل ماقالانى جازۋداعى بار ماقساتىمىز قوس حالىقتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭ, قانشالىقتى ورتاق ەكەندٸگٸن وقىرمانعا اڭداتۋ ەدٸ. داستاننىڭ اقىرلاسار سەتٸندەگٸ «تٷركٸ ۇلى تۇتاس بٸرٸكسە, كەلە الماس وعان دەرمەنٸڭ» دەگەن جىر جولدارىندا كٶپ ماعىنانىڭ جاتقاندىعى انىق.
بٸز ماقالامىزدا ەرٸدەن - «ماناس» قۇندىلىعىنان تارتقانىمىز جاي ەمەس. قازاق تا, قىرعىز دا «بٶلٸنگەندٸ بٶرٸ جەيدٸ» دەيدٸ. كٸمدە بولسىن «قايراتكەر» دەپ جٷرگەن تۇلعا تاتۋ ەكٸ ەلدٸڭ اراسىن بۇزاتىن جايراتكەر بولىپ شىقپاۋىنا مٷددەلٸ. كەشەگٸ اتامباەۆشىلدىق قىرعىز اعايىندى قازاق الدىندا جٷزٸن سىنىق ەتسە, بٸز ەرقاشان «بايكەلەر, قام جەمەڭٸزدەر, بٸز ايىرقالپاقتى جۇرتتىڭ دانالارى دا, عۇلامالارى دا, قايراتكەرلەرٸ دە كٸم ەكەنٸن بٸلەمٸز» دەپ جاۋاپ بەرەمٸز.
ەگەمەندٸكتٸ قورعاۋ – كٶرشٸنٸڭ تاريحىن قارالاۋدان نەمەسە ونى «جاۋ كٶرۋدەن» تۇرمايدى, ەنشٸلەستٸ دوس كٶرۋدەن, دوستاستىقتىڭ تامىرىن ٸزدەۋدەن تۇرادى. «ماناس» تاعىلىمى وسىنى ايتادى, شىڭعىس ايتماتوۆ جولى وسىنى كٶرسەتەدٸ. كەرٸ تارلان, دارابوز تاريح وسىنى اماناتتايدى.
تاتۋلىقتى ۇلىقتاۋ – ٶتكەندٸ قۇرمەتتەۋ, تاريحتىڭ بايىبىنا جەتۋ. ٶتكٸنشٸ جاڭبىر, قارا سۋىق جەل ەمەس, شۋاق بولۋ, اينالاڭا نۇر تٶگۋ.
تاريح
بٶكەن جون, بٶرتە قىراتتار استىندا
شٶپتەرمەن جابىلعان,
اقسٶڭكە سٷيەكتەر سٶيلەيدٸ,
نە تٷيدٸك ارۋاقتار زارىنان?!
مەنٸڭ تاريحىم – اپ-اششى, كٷپ-كٷرەڭ,
سەبەبٸ ول, انامنىڭ جاسىمەن,
اتامنىڭ قانىمەن جازىلعان.
قارييا قىراتتار سٶيلەيدٸ كٷڭٸرەنٸپ,
قوبىزدىڭ تٸلٸمەن,
بٸر ەۋەن تالىقسىپ جەتەدٸ قۇلاققا
تورعىن جەل ٷنٸمەن.
قان بٶككەن دالامنىڭ قايعىسىن سەزەمٸن,
جىلقىنىڭ جالى مەن جۋساننىڭ بٷرٸنەن.
قايران, قابىلان بابالار
باسىنىڭ ٸشٸندە كٷن جانىپ,
شۋاعى جٷزٸنەن بايقالعان.
ورحوننىڭ كٶك مەرمار تاسىنا كەرتٸلٸپ,
ەرلٸگٸ ايتىلعان.
تٷز جٷرەك, تاۋ مٸنەز تٷركٸنٸڭ
استىندا قارا جەر تەڭسەلٸپ,
اۋىزىندا كٶك اسپان شايقالعان.
ويحوي, ورحوننىڭ جازۋى,
سەن ەدٸڭ راسى –
بابامنىڭ جەدٸگەر مۇراسى.
تامىرىمدا كٷركٸرەپ اعاتىن,
قايدا سول كٶك تاستىڭ كٶگٸلدٸر دۇعاسى?!
كٶگٸلدٸر دۇعامدى
كەۋدەمە كٸسٸنەتٸپ,
بوزدادىم زارلى ٷنمەن,
بوزدادىم قازاقى تاعدىرمەن.
سٶيتتٸم دە,
جىلقىنىڭ يٸسٸندەي بۇرقىرىپ,
تۇلپاردىڭ توستاقتاي كٶزٸندە
تۇڭعيىق شەر بولىپ قالدىم مەن.
ىقىلاس وجايۇلى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
اعا وقىتۋشىسى, اقىن
