QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimettiń selektorlyq otyrysynda mal sharýashylyǵyn damytý máseleleri qaraldy. Salanyń qazirgi jaǵdaiy týraly aýyl sharýashylyǵy ministri Saparhan Omarov baiandady, dep habarlaidy primeminister.kz saity.
Mal sharýashylyǵy sektorynda 4% deńgeiinde turaqty ósim saqtalyp otyr. Jyldyń qorytyndysy boiynsha jalpy ónim 2,3 trln tg deiin ósti.
Nesielendirý jáne qosymsha sýbsidiialaý arqyly byltyr júzege asyrylǵan sharalar óziniń oń nátijesin berdi.
Ministr atap ótkendei, osy jyldyń tórt aiy boiynsha aýyl sharýashylyǵy maldarynyń ósiminiń oń qarqyny baiqalady: iri qara mal 4,1%-ǵa, qoi men eshki 2,7%-ǵa, jylqylar 7,6%-ǵa ósti.
«Et óndirisi 3,6%-ǵa ósip, 314 myń tonnany qurady, sondai-aq sút óndirisi 3,2%-ǵa ósip, 1,5 mln tonnany qurady. Jumyrtqa óndirisi syrtqy naryqta suranystyń tómendeýi saldarynan 6%-ǵa azaiyp otyr», — dedi S. Omarov.
Qaita óndelgen mal ónimderin óndirý kólemi de artyp otyr. Máselen, shujyq ónimderi 20,9%-ǵa (18,8 myń tonna), et konservileri 9%-ǵa (3 myń tonna), óndelgen balyq 51,3%-ǵa (3,9 myń tonna) ósken. Sút ónimderi boiynsha ortasha ósim 10% deńgeiinde saqtalyp otyr, tek óndelgen sút óndirisiniń kólemi karantin kezindegi suranystyń tómendeýinen jáne negizgi shikizatty uzaq merzimge saqtalatyn sút ónimderine baǵdarlaýǵa bailanysty tómendep otyr.
Ministrliktiń josparyna sáikes biyl mal sharýashylyǵy ónimderi kóleminiń qosymsha ósimi 4,2%-ǵa (NKI) nemese 2,6 trln tg boljamdanyp otyr. Osy jyldyń tórt aiy boiynsha jalpy ónim kólemi 656 mlrd tg, jalpy ónim indeksi 2,2%-ǵa artyp otyr. Barlyq óńir boiynsha josparly indikativter belgilengen jáne oǵan qol jetkizýge barlyq múmkindikter bar.
S. Omarovtyń aitýynsha, mal sharýashylyǵy sektorynda negizgi sharalar iri qara malynyń analyq basyn kóbeitýge baǵyttalǵan. 2018 jyldan bastap analyq mal basyn satyp alýǵa arnalǵan fermerlik sharýashylyqtardy nesielendirý baǵdarlamasy bastaldy.
«Osy ýaqyt ishinde 1,5 myń fermerlik sharýashylyq nesie alyp mal satyp aldy. Orta merzimdi perspektivada transulttyq kompaniialardy tartý arqyly zákirlik kooperatsiiany damytý mindeti bar. Fermerlik sharýashylyqtardy qurýdan kútiletin investitsiialar kólemi 350 mlrd tg jáne siyr etin eksporttaý 2025 jyly $370 mln quraidy. Fermerlik sharýashylyqtarmen 42 myńnan astam jumys oryndary qurylady», — dedi ministr.
Etti mal sharýashylyǵy boiynsha úsh negizgi indikativti belgilengen:
- fermerlerdi nesielendirý arqyly IQM analyq basynyń qarqyndy ósýi;
- mal basynyń ónimdiligin analyq mal basyn tuqymdyq túrlendirý arqyly ósirý;
- buqashyqtardy óndiristik bordaqylaý alańdaryna jáne et kombinattaryna tapsyrý jolymen siyr eti óndirisiniń tizbegin damytý.
2019 jyly fermerlik sharýashylyqtar 63 myń bas iri qara mal ákelgen. Sonyń nátijesinde asyl tuqymdy mal basynyń úles salmaǵy 12%-ǵa jetti.
«Biyl 95 myń bas analyq maldy satyp alýǵa fermerlik sharýashylyqtardy nesielendirýdi josparlap otyrmyz. Jalpy ákimdikterge fermerlik sharýashylyqtardy IQM ákelýge qatysty jumystardy belsendetý kerek, sonyń ishinde daiyn infraqurylymy bar sharýa qojalyqtarynda qarastyrý qajet. Byltyr pilotty túrde satyp alynatyn maldy kepilge qoiý arqyly qarjylandyrý mehanizmi tájirebeden ótkizildi jáne atalǵan mehanizm biyl keńinen qoldanylatyn bolady», — dedi S. Omarov.
Basty mindetterdiń biri — siyr eti óndirisiniń tizbegin úzdiksiz júrgizý. Respýblikada 279 myń mal ornyna arnalǵan bordaqylaý alańdarynyń jelisi jáne qýaty 240 myń tonnaǵa et kombinattary bar. Olardyń júktemeligin arttyrý úshin buqashyqtardy tapsyrý jospary qarastyrylǵan. Buqashyqtardy tapsyrý kezeńi negizinen kúz mezgiline qarai, biraq oǵan qaramastan jyl basynan beri fermerlik sharýashylyqtar bordaqylaý alańdaryna 41,7 myń bas buqashyqtardy ótkizdi.
Fermerlerdi yntalandyrý úshin ónerkásiptik bordaqylaý alańdaryna nemese et kombinattaryna tapsyrylǵan buqashyqtardy tirilei salmaǵyna sýbsidiialaý mehanizmi qarastyrylǵan. Sonymen qatar, et kombinattary jáne bordaqylaý alańdarynda eksporttyq kontraktisi bolǵan jaǵdaida ainalym qarajatyn tolyqtyrýdy qarjylandyrý qarastyrylǵan.
Qoi sharýashylyǵynda negizgi mindet — mal basy sanyn kóbeitý jáne zákirlik kooperatsiiany damytý. Qoi sharýashylyǵyndaǵy zákirlik kooperatsiianyń jobasy Jambyl oblysynda sátti júzege asyrylýda.
Kazirgi ýaqytta Almaty oblysynda «Bauman» nemis kompaniiasymen qoi etin qaita óndeitin zamanaýi et kombinatyn salý jobasy pysyqtalyp jatyr.
Kásiporyndy jyl boiyna jumyspen qamtamasyz etýge bes óńirde bordaqylaý alańdarynyń jelisin qurý josparlanǵan. Osy oraida, bordaqylaý alańdaryn salý kezinde investitsiialyq shyǵyndardy óteý boiynsha sýbsidiialaýdy Ministrlik qarastyrdy.
«Byltyr 1059 sharýashylyq 374 myń bas analyq qoidy satyp alýǵa qarjylandyryldy. Osy jyly josparǵa sáikes 360 myń bas qoidy satyp alýǵa qarjylandyrý josparlanǵan. Kazirgi ýaqytta naqty 28 myń bas qarjylandyryldy», — dedi aýyl sharýashylyǵy ministri.
Eksportty arttyrýda qoi sharýashylyǵynyń áleýeti joǵary. Bizdiń kásiporyndardyń qozy etin Parsy shyǵanaǵy elderine jáne QHR naryǵyna eksporttaýda oń tájiribesi bar.
Alaida, fermerlik sharýashylyqtardyń mal basyn kóbeitýge tómen qyzyǵýshylyǵyn eskerip, osy jyly Ministrlik qoi sharýashylyǵynyń qoldanystaǵy qoldaý sharalaryn qaita qarady. Sýbsidiialaý mehanizmderi pysyqtaldy. Tiisti ózgerister jobasy memlekettik organdarda kelisilýde.
Sútti mal sharýashylyǵy sektorynda importty almastyrý mindetine sáikes sútti-taýarly fermalar jelisin qurý jáne keńeitý jobalary júzege asyrylyp jatyr. 2019 jyly qýattylyǵy 44 myń tonna sút óndiretin 8 ónerkásiptik jáne 14 otbasylyq fermalar qoldanysqa berildi (salystyra ketsek, aldyńǵy jyldary respýblika boiynsha 3 ferma tapsyrylǵan). Alaida, 464 myń tonna kóleminde import bar.
Ministrlik aldynda jyl saiyn 25 sútti-taýarly fermalardy júzege asyrý boiynsha úlken mindet tur. Jalpy 5 jyl ishinde qaita óndelgen sút óndirisi kólemin 500 myń tonnaǵa arttyrý arqyly importty almastyrý máselesin tolyq jabý josparlanǵan.
Oblys ákimdikterimen birlesip áleýetti sútti-taýarly fermalardyń jobalary pysyqtaldy. Óńirler osy jyly 29 ónerkásiptik sútti-taýarly fermalardy salý jáne 39 otbasylyq fermalardy qaita jabdyqtaýǵa qarjylandyrý usynyldy. 7 ónerkásiptik sút fermasy jobalary boiynsha qarjylandyrý máselesi sheshildi, bir joba óz qarajaty esebinen júzege asyrylyp jatyr. Basqa jobalar boiynsha qarjylandyrý biyl «Qarapaiym zattar ekonomikasy» baǵdarlamasy boiynsha qosymsha bólingen 400 mlrd tg sheńberinde júzege asyrylatyn bolady.
Sonymen qatar, ministrlik tarapynan «QazAgro» UBH» AQ birlesip, kazirgi ýaqytta investitsiialyq jobalardy qarjylandyrý kezinde kepildik talaptary ońtailandyryldy, investitsiialyq jobalardy júzege asyrý kezinde kepildik jetpegen jaǵdaida ekinshi deńgeili bankterdiń nesie somasynyń 85%-na deiin kepildik berý mehanizmi engizildi jáne de iri qara mal, tehnika jáne qural-jabdyqtar ózi kepil retinde alynyp qarjylandyrylatyn bolady.
«Sútti-taýarly fermalardy júzege asyrǵan investorlarǵa investitsiialyq joba boiynsha jumsalǵan shyǵyndaryn sýbsidiialaý túrindegi qoldaýlar jáne de qaita óndeýge ótkizilgen sút baǵasyn arzandatý boiynsha sýbsidiialaý túrindegi memlekettik qoldaý kórsetiledi», — dedi S. Omarov.
Ministrlik negizgi egin salatyn óńirlerge analiz jasap, jalpy 4 mln ga egistik alqaby bar 270 sharýashylyqtyń mal sharýashylyǵymen ainalyspaityny ańyqtaldy. Bul áleýetti paidalaný qajet, sebebi olarda mal sharýashylyǵy jobalaryn júzege asyrý kezinde azyq óndirý tájiribeleri bar.
Qus etin óndirýde byltyr 1 jańa qus fabrikasyn jáne 5 jobany jańǵyrtý arqyly qus etiniń óndirisinde 14%-ǵa (223 myń tonnaǵa deiin) ósim qamtamasyz etilip otyr. Degenmen, import úlesi 45% quraidy. Bul rette qus etin óndirý boiynsha jańa qosymsha óndiris qýattaryn iske qosý arqyly import almastyrý sharalary jalǵasatyn bolady. Ortasha merzimdegi perspektivada óndiris qýattylyǵy 174 myń tonnany quraityn 12 broilerlik qus fabrikalaryn júzege asyrý josparlanýda. Osy sharalar esebinen jáne qus fabrikalarynyń qýattylyǵyn tolyq júkteý arqyly qus etiniń óndirisi 2,2 ese ósetin bolady. Bastapqy investitsiialar 110 mlrd tg quraidy jáne 4,7 myń jumys oryny qurylady
Ministrdiń aitýynsha, mal sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyn arttyrýdaǵy perspektivalyq baǵyt — shoshqa etin óndirý. 2019 jyly ministrlik halyqaralyq epizootiialyq biýro deńgeiinde elimiz shoshqanyń afrikalyq obasynan taza degen statýs aldy. Sonymen birge QHR-men shoshqa etin eksporttaýǵa veterinariialyq sertifikatqa qol qoiyldy. 2019 jyly Qytaidyń Bas kedendik qyzmeti tarapynan inspektsiialyq jumystardyń birinshi kezeńi júrgizildi.
«Ekonomikany qalpyna keltirýdiń Keshendi jospary sheńberinde QHR Bas kedendik qyzmetimen qazaqstandyq kásiporyndardy importerler reestrine qosý boiynsha jumystar júrgizilip jatyr. Sóitip QHR-ǵa shoshqa etin jetkizý jumystary sońyna deiin júzege asyrylatyn bolady», — dedi S. Omarov.
Osy sharalar arqasynda sheteldik kompaniialardyń shoshqa etiniń óndirisine investitsiialardy salýǵa qyzyǵýshylyqtary artyp otyr. Kazirgi tańda qýattylyǵy 187 myń tonna bolatyn 11 joba júzege asyrý jáne jobalaý kezeńinde. 6 joba boiynsha qurylys jumystary júrip jatyr. Kópshiliginde jeke investitsiialar. Jalpy atalǵan jobalar esebinen jaqyn jyldary óndiris kólemderin 2,7 ese arttyrý josparlanýda. Investitsiialar kólemi 271 mlrd tg quraidy. Qosymsha 3,8 myń jumys oryndary qurylatyn bolady.
Ministrlik oblys ákimdikterimen birlesip, transulttyq kompaniialardy jáne strategiialyq investorlardy mal sharýashylyǵy ónimderin qaita óndeý sektoryna zákirlik negizde tartý boiynsha sharalar qabyldap jatyr.
«Tyson Foods» kompaniiasyn siyr etin qaita óndeý sektoryna tartý boiynsha kelissózder júrgizilýde. Jobalaý kezeńinde qozy etin qaita óndeý boiynsha germaniialyq «Bauman» kompaniiasynyń jobasy bar.
Jyl sońyna deiin Nur-Sultan jáne Qostanai qalalarynda 2 zamanaýi et óndeý keshenderi qoldanysqa beriledi. Amerikalyq «AGCO» kompaniiasymen indýstrialdy balyq sharýashylyǵy boiynsha jobanyń qarjylandyrylýy bastaldy. Sútti qaita óndeý sektorynda «United Green» eýropalyq kompaniiasymen investitsiialyq jobany júzege asyrý boiynsha kelissózder júrgizilip jatyr.
Jalpy atalǵan jobalardy júzege asyrý 717,2 mlrd tg kóleminde qosymsha investitsiialardy tartýǵa múmkindik beredi.
