Kollaj: atr.kz
Búgingi tańda álem elderi azyq-túlik qaýipsizdigi máselesine úlken kóńil bólýde. Sebebi turaqty ári sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etý – kez kelgen memlekettiń ulttyq qaýipsizdigimen tikelei bailanysty. Qazaqstan úshin bul másele – asa mańyzdy, óitkeni bizdiń elimiz keń baitaq jerge ie jáne aýyl sharýashylyǵyna beiimdelgen. Sonyń ishinde mal sharýashylyǵy – halqymyzdyń ejelden kele jatqan kásibi, ári qazirgi tańda azyq-túlik qaýipsizdiginiń negizgi tirekteriniń biri, – dep jazady Ult.kz tilshisi.
Qazaqstandaǵy mal sharýashylyǵy – eldiń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy negizgi baǵyttarynyń biri. Ol eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde, aýyl turǵyndaryn jumyspen qamtýda jáne eksporttyq áleýetti arttyrýda mańyzdy ról atqarady.
Elimizde 2025 jylǵy qańtar-mamyr ailarynda aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 1,3 trln teńgeni qurap, ótken jyldyń sáikes kezeńimen salystyrǵanda 4 %-ǵa artqan. Ósim negizinen mal sharýashylyǵy óniminiń 4,2 %-ǵa artýynyń esebinen qamtamasyz etildi – 1,2 trln teńgege deiin. Atap aitqanda, soiys salmaǵyndaǵy et óndirý kólemi 3,0 %-ǵa (409,1 myń tonnaǵa deiin), siyr súti óndirisi 7,5 %-ǵa (1347,9 myń tonnaǵa deiin) artty. Sondai-aq, jekelegen azyq-túlik túrleri men astyq, bidai ónimderi shetelge eksportqa shyǵarylyp jatyr.
Ata kásip mal sharýashylyǵyn 16 jyl qatarynan damytyp jatqan Túrkistan oblysy «Qaiyp Ata» kásiporny direktory Syrym Ertaev búginde maldy bordaqylap soiýmen ainalysady. Kúndelikti 16 tonnadan 36 tonnaǵa deiin iri qara mal etin eksportqa shyǵarady.
«100 shaqty 150 ge jýyq mal soiys beredi. Ózge elderge Ózbekstan, Tájikstan eliniń suranysyn qamtý úshin mal basyn kóbeitip bordaqylap soiýdy eseleý úshin qurylys jumystary júrgizilip jatyr. Jyl sońynda qurylys jumystary aiaqtalyp, kelesi jyly bordaqylaý jumysy 2 esege kóteriledi. QR Aýyl sharýalarynan maldy satyp alyp soiýmen ainalysatyn et kombinaty, mal bordaqylaityn sharýa jáne keńsede 30 shaqty jumysshy bar. Iri qara maldy 6 aidan 9 aiǵa deiin bailap semirtemiz. Maldy ósirýdiń ózine 9 ai 1 jyldai ýaqyt ketedi. Tóldetip, analyq bas qashyrylady. Tóldegen soń 1 jasqa tolý úshin taǵy 1 jyl ýaqyt sóitip, 2 jyl ýaqyt ketedi. Biz ony sharýa qojalyǵynan satyp alyp 9 ai bordaqylaimyz, baǵamyz sosyn soiamyz. Bir maldyń paidasyn alý úshin 1,5-3 jyl ýaqyt kútemiz. Osy 3 jyl ystyq-sýyǵy bar, aýyldaǵy kúnniń astyndaǵy aǵaiynnyń eńbeginiń arqasynda dastarhanymyzǵa qunarly paidaly etti usynamyz. Ettiń mańdai termen keletinin qaladaǵy qazaq túsinse eken. Qazir ettiń baǵasy qymbat emes. Naryqtaǵy baǵa qoljetimdi. Qazaqtyń eti Tájikstan, Ózbekstan naryǵynda qymbat bolyp tur. Sebebi ózge elde bizdiń ettiń qunarlyǵy alǵa ozyp shyǵady. Elimizde jer qunarly, jańbyr jaýyp, egin egilip, shóp ósip tur. Tabiǵi taza ónim», – deidi kásipker Syrym Ertaev.
Qazaqstanda mal sharýashylyǵy — aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń negizgi bóligin qamtamasyz etetin sala. Ol elimizdi et, sút, jumyrtqa, jún, teri sekildi mańyzdy ónimdermen jabdyqtap qana qoimai, eksporttyq tabystyń da negizgi kózine ainalyp otyr.
Al maldyń jaiyn jaqsy biletin Erbolat Saǵdatuly jastaiynan malsharýashylyǵymen ainalysqan. Qazaqtyń ejelden kele jatqan ata kásibi, tirshiligimizdiń tiregi bolǵan soń tórt túlik maldyń bárin baǵyp kórgen eken. Qazir, negizinen, siyr men qoi baǵady. Osy eki maldyń kútimi týraly tyń áńgimesin aitty.
«Jaiylymdaǵy siyrdyń kók shyǵa bastaǵanda tóldegeni durys. Al jyly qorajai bolsa, qysta da tóldegeni tiimsiz emes. Jazda maldyń kóńin jinap, sony jańa tóldegen buzaýdyń astyna salyp, qorasy jaily, asty qurǵaq bolýyn qadaǵalaý kerek. Osylai ish ótý, bezentere siiaqty aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Týǵan tól ýyzǵa toisa, denesi qýatty bolady. Al qazaqy qoidy baǵýdyń jaqsy tusy 1–2 kún shamasynda qozysyn ertip, jaiylymǵa ilestirip ketedi. Jas kezimde kóp baqqan qoidyń bir túri – merinos qoiy. Aq qoi dep te aitylady. Júni qymbat bolǵandyqtan, qarjylyq kiris úshin baqtym. Al, negizinen, tóli de, ózi de kútimdi qatty talap etetin qoi. Qarly boranǵa, jańbyrǵa shydamsyz bolǵandyqtan, aýa raiy kúrt ózgerse aqbas qoidy baǵýdyń mashaqaty kóbeiedi. Tóldegen soń tóli shiraq bolmaidy. Qozysyn 15–20 kún qadaǵalap, baptap qaraý kerek», – deidi Erbolat Saǵdatuly.
Degenmen, mal sharýashylyǵynda mal azyǵynyń jetispeýshiligi, zamanaýi tehnologiialardyń jetispeýi, veterinarlyq qyzmetterdiń álsizdigi, eksporttyq naryqqa shyǵýdaǵy qiyndyqtar jáne klimattyq ózgerister men qýańshylyqtyń áseri siiaqty máselelerdiń baryn da jasyra almaimyz.
Mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan sýbsidiialar men nesieler de bar. Atap aitqanda, «Aýyl amanaty», «Sybaǵa», «Qulan», «Altyn asyq» siiaqty baǵdarlamalar jumys isteidi.
Mal ónimderi – adam densaýlyǵy úshin mańyzdy aqýyz kózi. Ásirese, et pen sút ónimderi halyqtyń durys tamaqtanýynda erekshe oryn alady. Sondyqtan eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde bul salanyń róli zor.
Aqbota Musabekqyzy
