كوللاج: atr.kz
بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەم ەلدەرٸ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەسٸنە ٷلكەن كٶڭٸل بٶلۋدە. سەبەبٸ تۇراقتى ەرٸ ساپالى ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ – كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى. قازاقستان ٷشٸن بۇل مەسەلە – اسا ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ەلٸمٸز كەڭ بايتاق جەرگە يە جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىنا بەيٸمدەلگەن. سونىڭ ٸشٸندە مال شارۋاشىلىعى – حالقىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان كەسٸبٸ, ەرٸ قازٸرگٸ تاڭدا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٸرەكتەرٸنٸڭ بٸرٸ, – دەپ جازادى Ult.kz تٸلشٸسٸ.
قازاقستانداعى مال شارۋاشىلىعى – ەلدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ. ول ەلدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە, اۋىل تۇرعىندارىن جۇمىسپەن قامتۋدا جەنە ەكسپورتتىق ەلەۋەتتٸ ارتتىرۋدا ماڭىزدى رٶل اتقارادى.
ەلٸمٸزدە 2025 جىلعى قاڭتار-مامىر ايلارىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٶنٸم كٶلەمٸ 1,3 ترلن تەڭگەنٸ قۇراپ, ٶتكەن جىلدىڭ سەيكەس كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 4 %-عا ارتقان. ٶسٸم نەگٸزٸنەن مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ 4,2 %-عا ارتۋىنىڭ ەسەبٸنەن قامتاماسىز ەتٸلدٸ – 1,2 ترلن تەڭگەگە دەيٸن. اتاپ ايتقاندا, سويىس سالماعىنداعى ەت ٶندٸرۋ كٶلەمٸ 3,0 %-عا (409,1 مىڭ تونناعا دەيٸن), سيىر سٷتٸ ٶندٸرٸسٸ 7,5 %-عا (1347,9 مىڭ تونناعا دەيٸن) ارتتى. سونداي-اق, جەكەلەگەن ازىق-تٷلٸك تٷرلەرٸ مەن استىق, بيداي ٶنٸمدەرٸ شەتەلگە ەكسپورتقا شىعارىلىپ جاتىر.
اتا كەسٸپ مال شارۋاشىلىعىن 16 جىل قاتارىنان دامىتىپ جاتقان تٷركٸستان وبلىسى «قايىپ اتا» كەسٸپورنى ديرەكتورى سىرىم ەرتاەۆ بٷگٸندە مالدى بورداقىلاپ سويۋمەن اينالىسادى. كٷندەلٸكتٸ 16 توننادان 36 تونناعا دەيٸن ٸرٸ قارا مال ەتٸن ەكسپورتقا شىعارادى.
«100 شاقتى 150 گە جۋىق مال سويىس بەرەدٸ. ٶزگە ەلدەرگە ٶزبەكستان, تەجٸكستان ەلٸنٸڭ سۇرانىسىن قامتۋ ٷشٸن مال باسىن كٶبەيتٸپ بورداقىلاپ سويۋدى ەسەلەۋ ٷشٸن قۇرىلىس جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. جىل سوڭىندا قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالىپ, كەلەسٸ جىلى بورداقىلاۋ جۇمىسى 2 ەسەگە كٶتەرٸلەدٸ. قر اۋىل شارۋالارىنان مالدى ساتىپ الىپ سويۋمەن اينالىساتىن ەت كومبيناتى, مال بورداقىلايتىن شارۋا جەنە كەڭسەدە 30 شاقتى جۇمىسشى بار. ٸرٸ قارا مالدى 6 ايدان 9 ايعا دەيٸن بايلاپ سەمٸرتەمٸز. مالدى ٶسٸرۋدٸڭ ٶزٸنە 9 اي 1 جىلداي ۋاقىت كەتەدٸ. تٶلدەتٸپ, انالىق باس قاشىرىلادى. تٶلدەگەن سوڭ 1 جاسقا تولۋ ٷشٸن تاعى 1 جىل ۋاقىت سٶيتٸپ, 2 جىل ۋاقىت كەتەدٸ. بٸز ونى شارۋا قوجالىعىنان ساتىپ الىپ 9 اي بورداقىلايمىز, باعامىز سوسىن سويامىز. بٸر مالدىڭ پايداسىن الۋ ٷشٸن 1,5-3 جىل ۋاقىت كٷتەمٸز. وسى 3 جىل ىستىق-سۋىعى بار, اۋىلداعى كٷننٸڭ استىنداعى اعايىننىڭ ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا داستارحانىمىزعا قۇنارلى پايدالى ەتتٸ ۇسىنامىز. ەتتٸڭ ماڭداي تەرمەن كەلەتٸنٸن قالاداعى قازاق تٷسٸنسە ەكەن. قازٸر ەتتٸڭ باعاسى قىمبات ەمەس. نارىقتاعى باعا قولجەتٸمدٸ. قازاقتىڭ ەتٸ تەجٸكستان, ٶزبەكستان نارىعىندا قىمبات بولىپ تۇر. سەبەبٸ ٶزگە ەلدە بٸزدٸڭ ەتتٸڭ قۇنارلىعى العا وزىپ شىعادى. ەلٸمٸزدە جەر قۇنارلى, جاڭبىر جاۋىپ, ەگٸن ەگٸلٸپ, شٶپ ٶسٸپ تۇر. تابيعي تازا ٶنٸم», – دەيدٸ كەسٸپكەر سىرىم ەرتاەۆ.
قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعى — اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن سالا. ول ەلٸمٸزدٸ ەت, سٷت, جۇمىرتقا, جٷن, تەرٸ سەكٸلدٸ ماڭىزدى ٶنٸمدەرمەن جابدىقتاپ قانا قويماي, ەكسپورتتىق تابىستىڭ دا نەگٸزگٸ كٶزٸنە اينالىپ وتىر.
ال مالدىڭ جايىن جاقسى بٸلەتٸن ەربولات ساعداتۇلى جاستايىنان مالشارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان اتا كەسٸبٸ, تٸرشٸلٸگٸمٸزدٸڭ تٸرەگٸ بولعان سوڭ تٶرت تٷلٸك مالدىڭ بەرٸن باعىپ كٶرگەن ەكەن. قازٸر, نەگٸزٸنەن, سيىر مەن قوي باعادى. وسى ەكٸ مالدىڭ كٷتٸمٸ تۋرالى تىڭ ەڭگٸمەسٸن ايتتى.
«جايىلىمداعى سيىردىڭ كٶك شىعا باستاعاندا تٶلدەگەنٸ دۇرىس. ال جىلى قوراجاي بولسا, قىستا دا تٶلدەگەنٸ تيٸمسٸز ەمەس. جازدا مالدىڭ كٶڭٸن جيناپ, سونى جاڭا تٶلدەگەن بۇزاۋدىڭ استىنا سالىپ, قوراسى جايلى, استى قۇرعاق بولۋىن قاداعالاۋ كەرەك. وسىلاي ٸش ٶتۋ, بەزەنتەرە سيياقتى اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا بولادى. تۋعان تٶل ۋىزعا تويسا, دەنەسٸ قۋاتتى بولادى. ال قازاقى قويدى باعۋدىڭ جاقسى تۇسى 1–2 كٷن شاماسىندا قوزىسىن ەرتٸپ, جايىلىمعا ٸلەستٸرٸپ كەتەدٸ. جاس كەزٸمدە كٶپ باققان قويدىڭ بٸر تٷرٸ – مەرينوس قويى. اق قوي دەپ تە ايتىلادى. جٷنٸ قىمبات بولعاندىقتان, قارجىلىق كٸرٸس ٷشٸن باقتىم. ال, نەگٸزٸنەن, تٶلٸ دە, ٶزٸ دە كٷتٸمدٸ قاتتى تالاپ ەتەتٸن قوي. قارلى بورانعا, جاڭبىرعا شىدامسىز بولعاندىقتان, اۋا رايى كٷرت ٶزگەرسە اقباس قويدى باعۋدىڭ ماشاقاتى كٶبەيەدٸ. تٶلدەگەن سوڭ تٶلٸ شيراق بولمايدى. قوزىسىن 15–20 كٷن قاداعالاپ, باپتاپ قاراۋ كەرەك», – دەيدٸ ەربولات ساعداتۇلى.
دەگەنمەن, مال شارۋاشىلىعىندا مال ازىعىنىڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ, زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ جەتٸسپەۋٸ, ۆەتەرينارلىق قىزمەتتەردٸڭ ەلسٸزدٸگٸ, ەكسپورتتىق نارىققا شىعۋداعى قيىندىقتار جەنە كليماتتىق ٶزگەرٸستەر مەن قۋاڭشىلىقتىڭ ەسەرٸ سيياقتى مەسەلەلەردٸڭ بارىن دا جاسىرا المايمىز.
مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان سۋبسيدييالار مەن نەسيەلەر دە بار. اتاپ ايتقاندا, «اۋىل اماناتى», «سىباعا», «قۇلان», «التىن اسىق» سيياقتى باعدارلامالار جۇمىس ٸستەيدٸ.
مال ٶنٸمدەرٸ – ادام دەنساۋلىعى ٷشٸن ماڭىزدى اقۋىز كٶزٸ. ەسٸرەسە, ەت پەن سٷت ٶنٸمدەرٸ حالىقتىڭ دۇرىس تاماقتانۋىندا ەرەكشە ورىن الادى. سوندىقتان ەلدٸڭ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە بۇل سالانىڭ رٶلٸ زور.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
